Oila
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–64-b. — ziyouz.com
Oila — nikoht yoki tuğişganlikka asoslangan kiçik guruh. Uning a'zolari rözğorining birligi, özaro yordami va ma'naviy mas'uliyati b-n bir-biriga boglangan. O.ning eng muhim ijtimoiy vazifalari — inson zotini davom ettirişdan, bolalarni tarbiyalaşdan, O. a'zolarining turmuş şaroitini va böş vaqtini samarali uyuştirişdan iboratdir. Oilaviy munosabatlar nisbatan mustaqil hodisa sanalsada, jamiyatdagi mavjud ijtimoiy, iqtisodiy, mafkuraviy munosabatlar b-n belgilanadi va ular ta'sirida özgarib boradi. Şunga muvofiq, har bir jamiyat özgarib mos O. tipini, oilaviy munosabatlarni örnatadi.
O. jamiyat tarixida azaldan mavjud bölmagan. Ibtidoiy jamoa tuzumining birinçi bosqiçida, kişilar töda-töda bölib yaşayotgan davrda jinslar orasidagi munosabatlar mu-ayyan tartib-qoidaga ega bölmay, tödadagi barça erkaklar va ayollar bir-birlariga umumiy er-xotin hisoblangan. Tarixiy taraqqiyot jarayonida jinsiy munosabatlar asta-sekin muayyan tartibga solina boşlandi. Dastlab ota-ona b-n farzandlar, söngra aka-uka va opa-singillar orasidagi jinsiy munosabatlar taqiqlanib guruxli O. paydo bölgan. Lekin, bu O.larda hali er-xotin nikohi bar-qaror alohida xöjalikka ega bölmagan. Bu davrda tabiiy omil öz vazi-fasini tugalladi, ya'ni jinsiy munosabatlar doirasidan qonqarin-doşlar istisno qilindi, jinsiy munosabatlar faqat bir erkak va bir ayol munosabatiga aylandi (yana k,. Patriarxal oila, Poliandriya, Poligamiya, Poliginiya).
Ijtimoiy i.ç. — çorvaçilik va dehqonçilikning rivojlanişi b-n erkaklar mehnatining qadri oşdi, mah-sulot i.ç.da uluşi ortdi, binobarin, ularning ijtimoiy mavqei ham tubdan özgardi. Mavjud qoida tartiblar — farzandlarning onagagina tegişli bölişi, ona mulkiga merosxör sanalişi erkaklarning yangi mavqeiga zid kelib qoldi. Natijada ota xuquqiga asoslangan patriarxal O. vujudga keldi. Şunday qilib, hoz. individual O.ning ötmişdoşi — monogam O. vujudga kelgan (k,. Monogamiya).
O. xalqning, jamiyatning hayoti, turmuşiga oid urf-odatlarni özida sinovdan ötkazadi. Yaxşilarini öz bağrida asrab-avaylab kelajak avlodlarga yetkazadi. O. öz farzandlarini tarbiyalab, ularga umuminsoniy qadriyatlarni singdiriş b-n ularga boşlanğiç ij-timoiy yönaliş beradi. Öz farzandlarini katta oqimga — jamiyatga qöşiş b-n esa O. jamiyat yönalişi, iqtiso-diyoti, madaniyati va ma'rifatini ham belgilaşga öz ta'sirini körsatadi. Şuning uçun ham Şarqsa O. qadim-qadimdan muqaddas qörğon hisoblanib kelingan. Xususan, özbek O.larining serildizlik, serbutoklik xususiyatlari hozir ham saqlanib turibdi. Özbeklarda O.larning muayyan turmuş tarzi şakllanib hayotiy tajriba orttirib borişi, tejamli va sarişta rözğor tutişi, farzandlarni odobli, ma'na-viy yetuk bölib kamol topişida keksalar, ota-onaning roli katta. özbek O.lari özlarining mustahkamligi, saran-jom-sariştaligi, bolajonligi, qarindoş-qondoşlik riştalarini hurmat qilişi, mexr-oqibatli va b. qadriyatlari b-n ajralib turadi (q. Oila tarbiyasi).
Özbekistonning davlat mustaqilligi tufayli xalqimizning azaliy milliy urf-odat va marosimlari qaytadan tiklana boşlandi, bu udumlar O.ni mustahkamlaşda muhim örin egallaydi. Özbekiston hukumati O. masalalariga davlat siyosati darajasida bajarilişi lozim bölgan ustuvor vazifa sifatida qaraydi. ÖzR Konstitutsiyasining 63-moddasiga kura, O. jamiyatning asosiy böğini hisoblanadi, u jamiyat xdmda davlat tomonidan muhofazada böliş huquqiga ega. Onalik va bolalikni muhofaza qiliş böyiça boşqa qonuniy hujjatlar ham qabul qilinib, amaliy tadbirlar belgilangan. Jumladan, «Kam ta'minlangan oilalarni ijtimoiy himoya qiliş çoralari töğrisida» 1994 y. 22 avg.da farmon çiqarilib, muhtoj oilalarga moddiy va ma'naviy yordam berişning kölami kengaytirildi. O.ni jamiyatning ravnaq topilişidaş tutgan örni va iştirokini yanada oşiriş, O.larning huquqiy, ijtimoiy, iqtisodiy, ma'naviy-axloqiy manfaatlarini va farovonligini yaxşilaşni davlat tomonidan qöllab-quvvatlaşni kuçaytiriş hamda izçil ta'minlaş maqsadida ÖzR Prezidenta 1998 y.ni «O. yili» deb e'lon qildi. Şunga asosan, O. manfaatlarini ta'minlaş borasida
amalga oşiriladigan tadbirlar töğri-sida davlat dasturi işlab çiqildi. ÖzR Xotin-qizlar qömitasi huzurida Respublika «Oila» ilmiy-amaliy markazi taşkil etildi. Oilaviy hayot masalalarini huquqiy tartibga solişga bağişlangan Özbekiston Respublikasining Oila kodeksi qabul qilingan.
Ad.: Rizouddin ibn Faxriddin, Oila, T., 1991.
Oçiya Bursev, Akmal Saidov.
Q.: Oila tarbiyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОИЛА — никоҳт ёки туғишганликка асосланган кичик гуруҳ. Унинг аъзолари рўзғорининг бирлиги, ўзаро ёрдами ва маънавий масъулияти б-н бир-бирига богланган. О.нинг энг муҳим ижтимоий вазифалари — инсон зотини давом эттиришдан, болаларни тарбиялашдан, О. аъзоларининг турмуш шароитини ва бўш вақтини самарали уюштиришдан иборатдир. Оилавий муносабатлар нисбатан мустақил ҳодиса саналсада, жамиятдаги мавжуд ижтимоий, иқтисодий, мафкуравий муносабатлар б-н белгиланади ва улар таъсирида ўзгариб боради. Шунга мувофиқ, ҳар бир жамият ўзгариб мос О. типини, оилавий муносабатларни ўрнатади.
О. жамият тарихида азалдан мавжуд бўлмаган. Ибтидоий жамоа тузумининг биринчи босқичида, кишилар тўда-тўда бўлиб яшаётган даврда жинслар орасидаги муносабатлар му-айян тартиб-қоидага эга бўлмай, тўдадаги барча эркаклар ва аёллар бир-бирларига умумий эр-хотин ҳисобланган. Тарихий тараққиёт жараёнида жинсий муносабатлар аста-секин муайян тартибга солина бошланди. Дастлаб ота-она б-н фарзандлар, сўнгра ака-ука ва опа-сингиллар орасидаги жинсий муносабатлар тақиқланиб гурухли О. пайдо бўлган. Лекин, бу О.ларда ҳали эр-хотин никоҳи бар-қарор алоҳида хўжаликка эга бўлмаган. Бу даврда табиий омил ўз вази-фасини тугаллади, яъни жинсий муносабатлар доирасидан қонқарин-дошлар истисно қилинди, жинсий муносабатлар фақат бир эркак ва бир аёл муносабатига айланди (яна к,. Патриархал оила, Полиандрия, Полигамия, Полигиния).
Ижтимоий и.ч. — чорвачилик ва деҳқончиликнинг ривожланиши б-н эркаклар меҳнатининг қадри ошди, маҳ-сулот и.ч.да улуши ортди, бинобарин, уларнинг ижтимоий мавқеи ҳам тубдан ўзгарди. Мавжуд қоида тартиблар — фарзандларнинг онагагина тегишли бўлиши, она мулкига меросхўр саналиши эркакларнинг янги мавқеига зид келиб қолди. Натижада ота хуқуқига асосланган патриархал О. вужудга келди. Шундай қилиб, ҳоз. индивидуал О.нинг ўтмишдоши — моногам О. вужудга келган (к,. Моногамия).
О. халқнинг, жамиятнинг ҳаёти, турмушига оид урф-одатларни ўзида синовдан ўтказади. Яхшиларини ўз бағрида асраб-авайлаб келажак авлодларга етказади. О. ўз фарзандларини тарбиялаб, уларга умуминсоний қадриятларни сингдириш б-н уларга бошланғич иж-тимоий йўналиш беради. Ўз фарзандларини катта оқимга — жамиятга қўшиш б-н эса О. жамият йўналиши, иқтисо-диёти, маданияти ва маърифатини ҳам белгилашга ўз таъсирини кўрсатади. Шунинг учун ҳам Шарқца О. қадим-қадимдан муқаддас қўрғон ҳисобланиб келинган. Хусусан, ўзбек О.ларининг серилдизлик, сербутоклик хусусиятлари ҳозир ҳам сақланиб турибди. Ўзбекларда О.ларнинг муайян турмуш тарзи шаклланиб ҳаётий тажриба орттириб бориши, тежамли ва саришта рўзғор тутиши, фарзандларни одобли, маъна-вий етук бўлиб камол топишида кексалар, ота-онанинг роли катта. ўзбек О.лари ўзларининг мустаҳкамлиги, саран-жом-саришталиги, болажонлиги, қариндош-қондошлик ришталарини ҳурмат қилиши, мехр-оқибатли ва б. қадриятлари б-н ажралиб туради (қ. Оила тарбияси).
Ўзбекистоннинг давлат мустақиллиги туфайли халқимизнинг азалий миллий урф-одат ва маросимлари қайтадан тиклана бошланди, бу удумлар О.ни мустаҳкамлашда муҳим ўрин эгаллайди. Ўзбекистон ҳукумати О. масалаларига давлат сиёсати даражасида бажарилиши лозим бўлган устувор вазифа сифатида қарайди. ЎзР Конституциясининг 63-моддасига кура, О. жамиятнинг асосий бўғини ҳисобланади, у жамият хдмда давлат томонидан муҳофазада бўлиш ҳуқуқига эга. Оналик ва болаликни муҳофаза қилиш бўйича бошқа қонуний ҳужжатлар ҳам қабул қилиниб, амалий тадбирлар белгиланган. Жумладан, «Кам таъминланган оилаларни ижтимоий ҳимоя қилиш чоралари тўғрисида» 1994 й. 22 авг.да фармон чиқарилиб, муҳтож оилаларга моддий ва маънавий ёрдам беришнинг кўлами кенгайтирилди. О.ни жамиятнинг равнақ топилишидаш тутган ўрни ва иштирокини янада ошириш, О.ларнинг ҳуқуқий, ижтимоий, иқтисодий, маънавий-ахлоқий манфаатларини ва фаровонлигини яхшилашни давлат томонидан қўллаб-қувватлашни кучайтириш ҳамда изчил таъминлаш мақсадида ЎзР Президента 1998 й.ни «О. йили» деб эълон қилди. Шунга асосан, О. манфаатларини таъминлаш борасида
амалга ошириладиган тадбирлар тўғри-сида давлат дастури ишлаб чиқилди. ЎзР Хотин-қизлар қўмитаси ҳузурида Республика «Оила» илмий-амалий маркази ташкил этилди. Оилавий ҳаёт масалаларини ҳуқуқий тартибга солишга бағишланган Ўзбекистон Республикасининг Оила кодекси қабул қилинган.
Ад.: Ризоуддин ибн Фахриддин, Оила, Т., 1991.
Очия Бурцев, Акмал Саидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.