Ölçaş texnikasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com

Ölçaş texnikasi — i. ç. jara yonlari, tekşiriladigan obyektlarning xossalari va holatlarini ifodalovçi miqdorlarni qayd qiliş usullari va vositalarini örganiş hamda işlab çiqiş bilan şuğullanadigan fan va texnika sohasi. Jismlarning oğirligini ölçaş usullari va tarozilar miloddan bir neça ming yil ilgari ham ma'lum bölgan. Vaqt, masofa, maydon va burçaklarni ölçaşda, quriliş işlarida ölçaş usullaridan keng foydalanilgan. Qadimda ham ança nozik ölçaş işlari bajarilgan. Mas, öşa davrlarda yoruğlik nurining siniş burçagi va Yer meridianlari aniklangan.

Fan rivojlangan sari Ö. t. ham takomillaştirilib borilgan. Abu Rayhon Beruniy mat., astronomiya, geodeziya va boşqalar fanlarga oid asarlarida ölçaş usullari va vositalarini yoritişga katta ahamiyat bergan. U Yer şari ölçamlarini aniqlaşda oddiy va öziga xos usullarni qöllagan. Uluğbek osmon jismlarining koordinatalarini aniqlaş, yulduzlar va sayyoralar orasidagi masofalarni, joylarning geografik kengligi va uzunligini ölçaş kabi amaliy astronomiya masalalarini öz davrining turlituman ölçov asboblari yordamida hal etgan.

Taxm. 15-asrgaça Ö. t. matematika fanidan ajratilmagan. «Geometriya» (Yerni ölçaş), «trigonometriya» (burçaklarni ölçaş), «uç ölçov fazosi» va h.k. tuşunçalar buning dalilidir. 16—18-asr larga kelib, fizika fanining keng rivojlanişi natijasida Ö. t. ança takomillaştirildi. Fizika öşa vaqtlarda, asosan, tajriba va Ö. t.ga töla asoslangan edi. Takomillaştirilgan soat, mikroskop, barometr, termometr va ba'zi bir elektr ölçaş asboblari öşa davrda yaratilgan. G. Galiley, I. Nyuton, X. Gyuygens va boşqalar olimlar ölçov asboblarini yaratiş va ularning nazariyalarini işlab çiqiş borasida muhim i. t. işlari qilganlar. Metrologiya va Ö. t. nazariyasi asoslari, asosan, 19-asrda işlab çiqildi. Bu vaqtga kelib fan va texnikada ölçaş birligini ta'minlovçi ölçovlar metrik tizimi işlatila boşlandi. 1893 yil Rossiyada ölçov va tarozilar boş palatasi taşkil qilindi. Palatani birinçi bölib D. I. Mendeleyev boşqardi.

Ö. t.ning rivojlanişida 20-asr yangi davr hisoblanadi. Mexanika, issiqlik texnikasi va optikada işlatiladigan kattaliklarni elektr usulida ölçaşga ötildi. Keyinçalik bu usullar kimyo, geologiya va boşqalar sohalarda ham keng qöllanila boşladi. Köplab elektr ölçaş asboblari yaratiddi. Bu asboblar turli fizik kattaliklarni elektr kattaliklariga aylantiriş, ölçaş natijalarini qabul qiliş, uzoq masofalarga uzatiş, matematik işlaş va avtomatik usulda boşqariş masalalarini ança osonlaştirdi.

Ölçaş asboblarini işlatiş sohalari va ölçanişi zarur bölgan kattaliklarning turiga köra, çiziqli va burçak kattaliklarini ölçaş; mexanika, optika, akustika, issiklik fizikasi, fizikkimyo, elektr va magnit kattaliklarini ölçaş; çastota va vaqgni ölçaş; radiotexnika ölçaşlari va h.k. Telemetriya (uzoq masofadan ölçaş) sohasida radiotelemetriya yönalişi mavjud; u kosmik radiotelemetriya va raqamli ölçaşlarni öz içiga oladi. 20-asr 70-y. laridan boşlab Ö. t. ança rivojlantirildi. Deyarli hamma sohalarda raqamli elektron ölçaş asboblarining sifati va işonçliligi ança oşirildi, mikroelektronika elementlari asosida yangi çidamli ölçaş asboblari va tizimlari yaratildi.

Hoz. zamon ölçov apparatlari va sistemalari ölçaş natijalarini mat. usullari yordamida işlaş va ularni uzoq masofalarga uzatiş imkoniyatiga ega. Ölçaş tizimlarida turli signallar (elektr, akustika, yoruğlik va h.k.) dan foydalaniladi. Hozir impulsli va raqamli ölçaş apparatlari keng qöllanilmoqda (q. Ölçaş asboblari).

Q.: Ölçaş asboblari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЛЧАШ ТЕХНИКАСИ — и. ч. жара ёнлари, текшириладиган объектларнинг хоссалари ва ҳолатларини ифодаловчи миқдорларни қайд қилиш усуллари ва воситаларини ўрганиш ҳамда ишлаб чиқиш билан шуғулланадиган фан ва техника соҳаси. Жисмларнинг оғирлигини ўлчаш усуллари ва тарозилар милоддан бир неча минг йил илгари ҳам маълум бўлган. Вақт, масофа, майдон ва бурчакларни ўлчашда, қурилиш ишларида ўлчаш усулларидан кенг фойдаланилган. Қадимда ҳам анча нозик ўлчаш ишлари бажарилган. Мас, ўша даврларда ёруғлик нурининг синиш бурчаги ва Ер меридианлари аникланган.

Фан ривожланган сари Ў. т. ҳам такомиллаштирилиб борилган. Абу Райҳон Беруний мат., астрономия, геодезия ва бошқалар фанларга оид асарларида ўлчаш усуллари ва воситаларини ёритишга катта аҳамият берган. У Ер шари ўлчамларини аниқлашда оддий ва ўзига хос усулларни қўллаган. Улуғбек осмон жисмларининг координаталарини аниқлаш, юлдузлар ва сайёралар орасидаги масофаларни, жойларнинг географик кенглиги ва узунлигини ўлчаш каби амалий астрономия масалаларини ўз даврининг турлитуман ўлчов асбоблари ёрдамида ҳал этган.

Тахм. 15-асргача Ў. т. математика фанидан ажратилмаган. «Геометрия» (Ерни ўлчаш), «тригонометрия» (бурчакларни ўлчаш), «уч ўлчов фазоси» ва ҳ.к. тушунчалар бунинг далилидир. 16—18-аср ларга келиб, физика фанининг кенг ривожланиши натижасида Ў. т. анча такомиллаштирилди. Физика ўша вақтларда, асосан, тажриба ва Ў. т.га тўла асосланган эди. Такомиллаштирилган соат, микроскоп, барометр, термометр ва баъзи бир электр ўлчаш асбоблари ўша даврда яратилган. Г. Галилей, И. Ньютон, X. Гюйгенс ва бошқалар олимлар ўлчов асбобларини яратиш ва уларнинг назарияларини ишлаб чиқиш борасида муҳим и. т. ишлари қилганлар. Метрология ва Ў. т. назарияси асослари, асосан, 19-асрда ишлаб чиқилди. Бу вақтга келиб фан ва техникада ўлчаш бирлигини таъминловчи ўлчовлар метрик тизими ишлатила бошланди. 1893 йил Россияда ўлчов ва тарозилар бош палатаси ташкил қилинди. Палатани биринчи бўлиб Д. И. Менделеев бошқарди.

Ў. т.нинг ривожланишида 20-аср янги давр ҳисобланади. Механика, иссиқлик техникаси ва оптикада ишлатиладиган катталикларни электр усулида ўлчашга ўтилди. Кейинчалик бу усуллар кимё, геология ва бошқалар соҳаларда ҳам кенг қўлланила бошлади. Кўплаб электр ўлчаш асбоблари яратидди. Бу асбоблар турли физик катталикларни электр катталикларига айлантириш, ўлчаш натижаларини қабул қилиш, узоқ масофаларга узатиш, математик ишлаш ва автоматик усулда бошқариш масалаларини анча осонлаштирди.

Ўлчаш асбобларини ишлатиш соҳалари ва ўлчаниши зарур бўлган катталикларнинг турига кўра, чизиқли ва бурчак катталикларини ўлчаш; механика, оптика, акустика, иссиклик физикаси, физиккимё, электр ва магнит катталикларини ўлчаш; частота ва вақгни ўлчаш; радиотехника ўлчашлари ва ҳ.к. Телеметрия (узоқ масофадан ўлчаш) соҳасида радиотелеметрия йўналиши мавжуд; у космик радиотелеметрия ва рақамли ўлчашларни ўз ичига олади. 20-аср 70-й. ларидан бошлаб Ў. т. анча ривожлантирилди. Деярли ҳамма соҳаларда рақамли электрон ўлчаш асбобларининг сифати ва ишончлилиги анча оширилди, микроэлектроника элементлари асосида янги чидамли ўлчаш асбоблари ва тизимлари яратилди.

Ҳоз. замон ўлчов аппаратлари ва системалари ўлчаш натижаларини мат. усуллари ёрдамида ишлаш ва уларни узоқ масофаларга узатиш имкониятига эга. Ўлчаш тизимларида турли сигналлар (электр, акустика, ёруғлик ва ҳ.к.) дан фойдаланилади. Ҳозир импульсли ва рақамли ўлчаш аппаратлари кенг қўлланилмоқда (қ. Ўлчаш асбоблари).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.