Olefinlar

Olefinlar (frans. defi ant — moy hosil qiluvçi, lot. oleum — moy va facio — qilyapman), alkenlar — töyinmagan uglevodorodlarning gomo-logik qatori, umumiy formulasi SpN2p. Zanjiri oçiq bölib, bitta qöş boglidir. Atsiklik birikmalarga ki-radi. O.ning eng oddiy vakili etilen CH2=CH2 bölganligidan ular etilen uglevodorodlari deb ham ataladi. Etilen va uning yaqin gomologlari (propilen CH2=CH—CH3, butenlar C4H8, amilenlar C5H|0 va b.) köpinça alki-lenlar deb yuritiladi. O. Jeneva no-menklaturasiga muvofiq tegişli töyingan uglevodorodlarning nomiga qarab ataladi, faqat «an» qöşimça örniga «yen» qöllaniladi va zanjirdagi qöşboğ örni raqamlar b-n körsatiladi.

Butendan boşlab O. qatorida struktura izomeriyasi mavjud; bundan taşqari, molekulasida qöşboğ borligidan O. geometrik izomerlar holida xam bölişi mumkin (q. Izomeriya).

O. fizik xossasiga köra, töyingan uglevodorodlardan kam farq qiladi. Ularning qaynaş t-rasi alkanlarga Karaganda ança past, ziçligi esa bir-munça yuqori. Kuyi O. (C2H4 dan C4H8 gaça) gaz, keyingilari C]8H36 gaça su-yuklik, undan yuqorisi qattiq moddalardir. Barça O. rangeiz, suvda de-yarli erimaydi, spirtda oz eriydi, uglevodorod va efirlarda yaxşi eriydi. O.ning qöşboğiga vodorod, galo-genlar, vodorod-galogenidlar, suv osonlikça birikadi (bunda moysimon suyuklik hosil böladi; O.ning nomi ham şundan olingan). O. oson izomerlanib, polimerlanib va sopolimerlanib qimmatbaho mahsulotlar hosil qiladi (q. Poliolefinlar, Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen). Yuqori alkillaniş qobiliyati O.ning muhim xossasi hisoblanadi (q. Izooktan). O. sanoatda, asosan, neftni qayta işlaş mahsulotlari va tabiiy gazlardan olinadi. O.ning kimyoviy reaksiyalarga kirişiş xususiyati yuqoriligi, arzonligi tufayli ulardan neft-kimyoviy sin-tezda plastmassalar, sintetik kauçuklar, kimyoviy tolalar va b. muhim sanoat mahsulotlari olişda foydalaniladi.