Ölkaşunoslik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128–129-b. — ziyouz.com
Ölkaşunoslik — mahalliy aholi tomonidan öz ona yurti hisoblangan muayyan ölka, viloyat, şahar, tuman, qişloq va boşqalar hududlarning har tomonlama örganilişi. Ö. tabiiy, ijtimoiy, madaniy, tarixiy va boşqalar tadqiqotlar majmuidan iborat. Ö.da ölkaning tabiati, aholisi, xöjaligi, tarixi, madaniyati, arxeologiyasi, ölka namoyandalari örganiladi. Ö. kompleks va soha Ö.likka bölinadi. Kompleks Ö. turli sohalarni bir-biri bilan boğliq holda, soha Ö. geografiya, tarix, etnografiya, madaniyat, toponomika va boşqalar sohalarga oid masalalarni alohida örganadi. Hoz. vaqtda ekologik vaziyat va tabiatni muhofaza qiliş, tabiiy boyliklardan oqilona foydalaniş masalalarini örganuvçi Ö. rivojlanmoqda. Ö.ning asosiy maqsadi öz ölkasi tabiati, aholisi, etnografiyasi, xöjaligi, madaniyati, ekologik vaziyat va h.k. haqida aşyoviy dalillar, ma'lumotlar, namunalar töplab, ularni ommalaştirib, aholi bilimini oşirişdir. Ö. juda katta ijtimoiy-siyosiy, madaniymaorifiy, öquvtarbiyaviy ahamiyatga ega. Ayniqsa, milliy qadriyatlarni aniqlaş va ommalaştirişda Ö.ning örni juda katta.
Özbekistonda Ö. taşkiliy şakliga köra 3 turga bölinadi: ilmiy (davlat), jamoat va maktab. I l m i y (davlat) Ö. bevosita davlat ilmiy taşkilotlari, ilmiy tekşiriş institutlari, tabiiy, tarixiy va arxeologik yodgorliklarni muhofaza qiliş qömitalari, tabiatni muhofaza qiliş taşkilotlari, maxsus mu
zeylar xodimlari tomonidan olib boriladi, tadqiqot ma'lumotlari töplanadi, topilmalar maxsus muzeylarda körgazmalarga qöyiladi. J a m o a t Ö. mahalliy hokimiyatlarning bevosita rahbarligida tegişli joylardagi tabiiy, tarixiy va arxeologik, etn., toponimik va boşqalar taşkilotlar mutaxassislari tomonidan olib boriladi. Maktab Ö. umumiy ta'lim maktablarida, geogr., tarix, botanika, zool., til va adabiyot öqituvçilarining bevosita rahbarligida taşkil etiladi. Ölka tabiati, tarixi, aholisi, xöjaligi, madaniyati, etnografiyasi, toponimikasi, arxeologiyasiga oid dalil va topilmalar maktab Ö. muzeylarida namoyiş etiladi.
Özbekiston hududida Ö. tarixi örta asrlarga borib taqaladi. Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston», «AtTafhim», «Mineralogiya», «Saydana» asarlarida Ö.ka, jumladan, toponomik Ö.ka oid, Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarida geografik, toponimik Ö.ka oid ma'lumotlar juda köp. Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma» asari esa Ö.ning mumtoz asari hisoblanadi.
Mamlakatimizda ölkani har tomonlama örganiş 20-asr örtalarida ayniqsa rivojlandi. Bunda ölkaning tabiati va tabiiy boyliklarini örganiş kengaydi. Çunki bu vaqtda mahalliy tabiiy boyliklar va ulardan xalq xöjaligida köproq foydalaniş vazifasi qöyilgan edi. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, Ö. işlari xalq tarixini, qadriyatlarini örganişga, ularni tiklaşga qaratildi. Fan va texnika rivojlanişi, tabiat va tabiiy resurslardan foydalanişning jadallaşişi natijasida ekologik Ö. tez rivojlanib bormoqda. Maktablarda yoş ölkaşunoslar guruhlari taşkil etilib, öz joyining tabiati, ekologik şaroitlari, tarixi, toponimikasi va qadriyatlarini örganiş taraqqiy etmoqda. Ba'zi mamlakatlarda Ö. maktabdagi ta'lim işlarining tarkibiy qismi hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЛКАШУНОСЛИК — маҳаллий аҳоли томонидан ўз она юрти ҳисобланган муайян ўлка, вилоят, шаҳар, туман, қишлоқ ва бошқалар ҳудудларнинг ҳар томонлама ўрганилиши. Ў. табиий, ижтимоий, маданий, тарихий ва бошқалар тадқиқотлар мажмуидан иборат. Ў.да ўлканинг табиати, аҳолиси, хўжалиги, тарихи, маданияти, археологияси, ўлка намояндалари ўрганилади. Ў. комплекс ва соҳа Ў.ликка бўлинади. Комплекс Ў. турли соҳаларни бир-бири билан боғлиқ ҳолда, соҳа Ў. география, тарих, этнография, маданият, топономика ва бошқалар соҳаларга оид масалаларни алоҳида ўрганади. Ҳоз. вақтда экологик вазият ва табиатни муҳофаза қилиш, табиий бойликлардан оқилона фойдаланиш масалаларини ўрганувчи Ў. ривожланмоқда. Ў.нинг асосий мақсади ўз ўлкаси табиати, аҳолиси, этнографияси, хўжалиги, маданияти, экологик вазият ва ҳ.к. ҳақида ашёвий далиллар, маълумотлар, намуналар тўплаб, уларни оммалаштириб, аҳоли билимини оширишдир. Ў. жуда катта ижтимоий-сиёсий, маданиймаорифий, ўқувтарбиявий аҳамиятга эга. Айниқса, миллий қадриятларни аниқлаш ва оммалаштиришда Ў.нинг ўрни жуда катта.
Ўзбекистонда Ў. ташкилий шаклига кўра 3 турга бўлинади: илмий (давлат), жамоат ва мактаб. И л м и й (давлат) Ў. бевосита давлат илмий ташкилотлари, илмий текшириш институтлари, табиий, тарихий ва археологик ёдгорликларни муҳофаза қилиш қўмиталари, табиатни муҳофаза қилиш ташкилотлари, махсус му
зейлар ходимлари томонидан олиб борилади, тадқиқот маълумотлари тўпланади, топилмалар махсус музейларда кўргазмаларга қўйилади. Ж а м о а т Ў. маҳаллий ҳокимиятларнинг бевосита раҳбарлигида тегишли жойлардаги табиий, тарихий ва археологик, этн., топонимик ва бошқалар ташкилотлар мутахассислари томонидан олиб борилади. Мактаб Ў. умумий таълим мактабларида, геогр., тарих, ботаника, зоол., тил ва адабиёт ўқитувчиларининг бевосита раҳбарлигида ташкил этилади. Ўлка табиати, тарихи, аҳолиси, хўжалиги, маданияти, этнографияси, топонимикаси, археологиясига оид далил ва топилмалар мактаб Ў. музейларида намойиш этилади.
Ўзбекистон ҳудудида Ў. тарихи ўрта асрларга бориб тақалади. Абу Райҳон Берунийнинг «Ҳиндистон», «АтТафҳим», «Минералогия», «Сайдана» асарларида Ў.ка, жумладан, топономик Ў.ка оид, Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асарида географик, топонимик Ў.ка оид маълумотлар жуда кўп. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг «Бобурнома» асари эса Ў.нинг мумтоз асари ҳисобланади.
Мамлакатимизда ўлкани ҳар томонлама ўрганиш 20-аср ўрталарида айниқса ривожланди. Бунда ўлканинг табиати ва табиий бойликларини ўрганиш кенгайди. Чунки бу вақтда маҳаллий табиий бойликлар ва улардан халқ хўжалигида кўпроқ фойдаланиш вазифаси қўйилган эди. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Ў. ишлари халқ тарихини, қадриятларини ўрганишга, уларни тиклашга қаратилди. Фан ва техника ривожланиши, табиат ва табиий ресурслардан фойдаланишнинг жадаллашиши натижасида экологик Ў. тез ривожланиб бормоқда. Мактабларда ёш ўлкашунослар гуруҳлари ташкил этилиб, ўз жойининг табиати, экологик шароитлари, тарихи, топонимикаси ва қадриятларини ўрганиш тараққий этмоқда. Баъзи мамлакатларда Ў. мактабдаги таълим ишларининг таркибий қисми ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.