Ölkaşunoslik

Ölkaşunoslik — muayyan hududni — ölka, viloyat, şahar, tuman yoki qişloqni, ba'zan alohida köça, uy yoki korxonani har tomonlama örganadigan kompleks bilim sohasi. U hududning tabiati, aholisi, xöjaligi, tarixi va madaniyati haqidagi ma'lumotlarni birlaştiradi. ÖzME va rusça Vikipediya bu işni asosan şu yerning öz aholisi olib borişini alohida ta'kidlaydi.1

ÖzME'ga köra, ölkaşunoslik tabiiy, ijtimoiy, tarixiy va madaniy tadqiqotlar majmuidan iborat: unda ölkaning tabiati, aholisi, xöjaligi, tarixi, arxeologiyasi va taniqli kişilari örganiladi. Rusça Vikipediyaga köra, u bir neça fan yutuqlariga tayanadi va ilmiy xulosalar bilan bir qatorda kundalik kuzatişlar, mahalliy tajriba va an'analarni ham hisobga oladi.

Ölkaşunoslik ikki xil yöl bilan olib boriladi. Kompleks ölkaşunoslik turli sohalarni özaro boğliq holda qamrab oladi, soha ölkaşunosligi esa geografiya, tarix, etnografiya, adabiyot yoki toponimika kabi alohida yönalişga oid masalalarni örganadi. ÖzME'ga köra, sönggi vaqtlarda ekologik vaziyat, tabiatni muhofaza qiliş va tabiiy boyliklardan oqilona foydalaniş masalalariga bağişlangan ekologik ölkaşunoslik jadal rivojlanmoqda.

Bu faoliyatning maqsadi — ölka haqida aşyoviy dalillar, hujjatlar va namunalar töplab, ularni keng ommaga yetkaziş va aholining öz yurti haqidagi bilimini oşiriş. ÖzME ölkaşunoslikning tarbiyaviy ahamiyatini, ayniqsa, milliy qadriyatlarni aniqlaş va tarğib qilişdagi örnini yuqori baholaydi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda ölkaşunoslik taşkiliy jihatdan uç turga bölinadi. Ilmiy (davlat) ölkaşunosligi bilan ilmiy-tadqiqot institutlari, yodgorliklarni muhofaza qiliş va tabiatni asraş taşkilotlari hamda ixtisoslaşgan muzeylar xodimlari şuğullanadi; topilmalar muzey körgazmalarida namoyiş etiladi. Jamoat ölkaşunosligi mahalliy hokimiyatlar rahbarligida turli soha mutaxassislari tomonidan yuritiladi. Maktab ölkaşunosligi esa geografiya, tarix, biologiya, til va adabiyot öqituvçilari boşçiligida taşkil etiladi va uning natijalari maktab muzeylarida saqlanadi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida ölkaşunoslik an'analari örta asrlarga borib taqaladi. Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston», «At-Tafhim», «Mineralogiya» va «Saydana» asarlarida, Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarida geografik va toponimik ma'lumotlar köp uçraydi. Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma»si esa ÖzME tomonidan ölkaşunoslikning mumtoz namunasi deb baholanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Rossiyada ilk ölkaşunoslik muzeylari 19-asr oxirida tuproqşunos Vasiliy Dokuçayev ekspeditsiyalari natijasida paydo bölgan, 1920-yillarda esa bu soha keng rivoj topgan. Şu manbaga köra, ayrim havaskor tadqiqotlarda şaharlarni sun'iy ravişda «qadimiylaştiriş» va asossiz farazlarni tarğib qiliş kabi kamçiliklar ham kuzatilgan. Ğarbiy Yevropa va AQŞda bunga öxşaş tadqiqotlar mahalliy tarix va mikrotarix maktablari doirasida olib boriladi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda ölkani har tomonlama örganiş 20-asr örtalarida, asosan tabiiy boyliklarni xöjalikda foydalaniş ehtiyoji tufayli, kuçaygan. Mustaqillikdan keyin ölkaşunoslik xalq tarixi va qadriyatlarini tiklaşga yönaltirilgan, maktablarda yoş ölkaşunoslar tögaraklari taşkil etilgan.