Olmaota viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–133-b. — ziyouz.com
Olmaota viloyati — Qozoğistonning jan.-şar-qidagi viloyat. 1932 y. 10 martda taşkil qilingan. Mayd. 104,7 ming km2. Aholisi 1614,8 ming kişi (1999). Asosan, qozoqlar. şuningdek, rus, ukrain, uyğur, koreys va b. ham yaşaydi. 11 ma'muriy tuman, 4 şahar va 6 şaharça bor. Markazi — Olmaota ş. Viloyat jan.da Şim. Tyanşan toğlari, şim.-ğarbda Balxaş köli va şim.-şarkda Ili daryosi oraliğida joylaşgan. Şarqda Xitoy b-n çegaradoş. O.v. hududining şim. qismi Jan. Yettisuv tekisligi yoki Balxaş böyi tekisligi (bal. 300—500 m)dan iborat. Jan. qis-mini Ketmon, Orqa Ili Olatovi va Kungay Olatovning şim. etaklari (bal. 5000 m) egallagan. O.v. şim. qismining iqlimi keskin kontinental, qişi sovuq (yanv.ning örtaça t-rasi —9 dan —10° gaça), yozi issiq (iyulning örta-ça t-rasi 24°). Yillik yoğin 100 mm dan (çödda) 1000 mm gaça (toğlarda). Vegetatsiya davri 205—225 kun. Viloyatning şim. va şim.-ğarbida oqar suvlar de-yarli yöq. Birgina Ili daryosi oqadi. Jan. toğ oldi qismlarida oqar suvlar köproq. Köpçilik daryolar toğlardan boşlanib Ili daryosigaça yetib bor-may, qumlarda tugaydi yoki suğorrplga sarf böladi. Toğlarda çuçuk suvli kiçik köl va mineral buloqlar köp. O.v.ning şim.-ğarbiy qismida gilli qönğir tuproq, böz tuproq va şörxoklar, Ili daryosi vo-diysida qamiş, saksovul ösadi, töqaylar uçraydi. Toğlarda 600 m dan yuqorida şuvoqçalov betaga daştlari; 800—1700 m balandlikda ötloq, 1500—1700 m da subalp ötloqlari mintaqasi bölib, igna bargli daraxtlar ham aralaş ösadi. 2800 m dan yuqori qismi alp ötloqlari va butazorlardan iborat. Çöllarda qum siçqoni, to-vuşqon, jayran, yeliq, böri, tulki, börsiq, Ili daryosi deltasida qobon, ondatra bor. Ilon, toşbaqa, kaltake-sak, falanga, qorakurt, toğlarda bars, silovsin uçraydi. Balxaş kuli va Ili daryosida baliq köp. Orqa Ili Olatovi yon bağrida Olmaota qöriqxonasi taşkil etilgan.
Viloyat iqtisodiyotida rivojlangan q.x. va yaylov çorvaçiligi b-n birga har xil sanoat tarmoklari bor. Metallsozlik va murakkab maşinasozlik, yengil (töqimaçilik, trikotaj, tikuvçilik, kön-poyabzal va b.), yoğoçsozlik va quriliş materiallari i.ç. sanoati tarmoklari rivojlangan. Viloyat energe-tikasi daryo gidroenergiya resurslariga (Qopçiğay GES, Olmaota GESlar kaskadi) va Qarağanda havzasi kömiriga asoslanadi. Sanoat korxonalarining asosiy qismi Olmaotada joylaşgan. Talğar ş.da kigiz bosiş va tikuvçilik f-kalari, spirt z-di, Burunday şaharçasida şakar-qand va ğişt z-dlari, Qopçiğay ş.da temir-beton konstruksiyalar z-di bor.
O.v.da qisman suğorib va qisman su-ğormasdan dehkrnçilik qilinadi. Suğoriladigan yerning 80% ga yaqiniga ekin ekiladi. Buğdoy, arpa, suli, tariq, makkajöxori, şoli, har xil dukkaklilar va yem-xaşak ekinlari (asosan, beda), sabzavot, texnika ekinlari ekiladi. Qand lavlagi, tamaki, meva, uzum yetiştiriladi. Qoramol, köy va eçki, ot, parranda boqiladi. Toğ etaklarida, Olmaota atrofida q.x. şahar aholisini mahsulotlar b-n ta'minlaşga ixtisoslaşgan. Viloyat şim.da yaylov çorvaçiligi (göşt-moy va göşt-jun, qöyçilik, tuyaçilik), toğlarning jan. qismida yilqiçilik, göşt va göşt-jun (arxarmerinos qöylari boqiş) çorvaçiligi rivojlangan. Balxaş köli va Ili daryosida baliq ovla-nadi. Muhim avtomobil yöllari: Olmaota — Kaskelen — Bişkek, Olmaota — Talğar — Çilik — Norinköl, Olmaota — Ili — Toldikörğon. Balxaş köli va Ili daryosida kema kat-naydi. 16 oliy öquv yurti, teatrlar, muzeylar bor. Olmaota yonida turistik bazalar, toğ kurortlari, «Medeo» sport majmui joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛМАОТА ВИЛОЯТИ — Қозоғистоннинг жан.-шар-қидаги вилоят. 1932 й. 10 мартда ташкил қилинган. Майд. 104,7 минг км2. Аҳолиси 1614,8 минг киши (1999). Асосан, қозоқлар. шунингдек, рус, украин, уйғур, корейс ва б. ҳам яшайди. 11 маъмурий туман, 4 шаҳар ва 6 шаҳарча бор. Маркази — Олмаота ш. Вилоят жан.да Шим. Тяньшан тоғлари, шим.-ғарбда Балхаш кўли ва шим.-шаркда Или дарёси оралиғида жойлашган. Шарқда Хитой б-н чегарадош. О.в. ҳудудининг шим. қисми Жан. Еттисув текислиги ёки Балхаш бўйи текислиги (бал. 300—500 м)дан иборат. Жан. қис-мини Кетмон, Орқа Или Олатови ва Кунгай Олатовнинг шим. этаклари (бал. 5000 м) эгаллаган. О.в. шим. қисмининг иқлими кескин континентал, қиши совуқ (янв.нинг ўртача т-раси —9 дан —10° гача), ёзи иссиқ (июлнинг ўрта-ча т-раси 24°). Йиллик ёғин 100 мм дан (чўдда) 1000 мм гача (тоғларда). Вегетация даври 205—225 кун. Вилоятнинг шим. ва шим.-ғарбида оқар сувлар де-ярли йўқ. Биргина Или дарёси оқади. Жан. тоғ олди қисмларида оқар сувлар кўпроқ. Кўпчилик дарёлар тоғлардан бошланиб Или дарёсигача етиб бор-май, қумларда тугайди ёки суғоррплга сарф бўлади. Тоғларда чучук сувли кичик кўл ва минерал булоқлар кўп. О.в.нинг шим.-ғарбий қисмида гилли қўнғир тупроқ, бўз тупроқ ва шўрхоклар, Или дарёси во-дийсида қамиш, саксовул ўсади, тўқайлар учрайди. Тоғларда 600 м дан юқорида шувоқчалов бетага даштлари; 800—1700 м баландликда ўтлоқ, 1500—1700 м да субальп ўтлоқлари минтақаси бўлиб, игна баргли дарахтлар ҳам аралаш ўсади. 2800 м дан юқори қисми альп ўтлоқлари ва бутазорлардан иборат. Чўлларда қум сичқони, то-вушқон, жайран, елиқ, бўри, тулки, бўрсиқ, Или дарёси дельтасида қобон, ондатра бор. Илон, тошбақа, калтаке-сак, фаланга, қоракурт, тоғларда барс, силовсин учрайди. Балхаш кули ва Или дарёсида балиқ кўп. Орқа Или Олатови ён бағрида Олмаота қўриқхонаси ташкил этилган.
Вилоят иқтисодиётида ривожланган қ.х. ва яйлов чорвачилиги б-н бирга ҳар хил саноат тармоклари бор. Металлсозлик ва мураккаб машинасозлик, енгил (тўқимачилик, трикотаж, тикувчилик, кўн-пойабзал ва б.), ёғочсозлик ва қурилиш материаллари и.ч. саноати тармоклари ривожланган. Вилоят энерге-тикаси дарё гидроэнергия ресурсларига (Қопчиғай ГЭС, Олмаота ГЭСлар каскади) ва Қарағанда ҳавзаси кўмирига асосланади. Саноат корхоналарининг асосий қисми Олмаотада жойлашган. Талғар ш.да кигиз босиш ва тикувчилик ф-калари, спирт з-ди, Бурундай шаҳарчасида шакар-қанд ва ғишт з-длари, Қопчиғай ш.да темир-бетон конструкциялар з-ди бор.
О.в.да қисман суғориб ва қисман су-ғормасдан деҳкрнчилик қилинади. Суғориладиган ернинг 80% га яқинига экин экилади. Буғдой, арпа, сули, тариқ, маккажўхори, шоли, ҳар хил дуккаклилар ва ем-хашак экинлари (асосан, беда), сабзавот, техника экинлари экилади. Қанд лавлаги, тамаки, мева, узум етиштирилади. Қорамол, кўй ва эчки, от, парранда боқилади. Тоғ этакларида, Олмаота атрофида қ.х. шаҳар аҳолисини маҳсулотлар б-н таъминлашга ихтисослашган. Вилоят шим.да яйлов чорвачилиги (гўшт-мой ва гўшт-жун, қўйчилик, туячилик), тоғларнинг жан. қисмида йилқичилик, гўшт ва гўшт-жун (архармеринос қўйлари боқиш) чорвачилиги ривожланган. Балхаш кўли ва Или дарёсида балиқ овла-нади. Муҳим автомобиль йўллари: Олмаота — Каскелен — Бишкек, Олмаота — Талғар — Чилик — Норинкўл, Олмаота — Или — Толдикўрғон. Балхаш кўли ва Или дарёсида кема кат-найди. 16 олий ўқув юрти, театрлар, музейлар бор. Олмаота ёнида туристик базалар, тоғ курортлари, «Медео» спорт мажмуи жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.