Olot tumani
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com
Olot tumani — Buxoro viloyatidagi tuman. 1943 y. 14 fev.da taşkil etilgan. 1960 y. Qoraköl tumaniga qöşilgan. 1973 y. 26 dek.da qayta taşkil etilgan. 1983 y.dan yana Qoraköl tuman i tarkibida. 1989y.dan O.t. yana aloxida tuman maqo-miga ega böldi. Buxoro viloyatining jan.-ğarbida joylaşgan. Jan., jan.-şarqdan Qaşqadaryo viloyati, jan.-ğarbdan eng katta masofada (75 km) Turkmanistonning Lebap viloyati (Amudaryo orqali), şim.-ğarb va şim.-şarqtomondan Buxoro viloyatining Jondor, Qo-raköl, Buxoro, Qorovulbozor tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 3,22 ming km2. Axrlisi 77,9 ming kişi (2003). Tumanda 1 şahar (Olot), 10 qişloq fuqarolari yiğini (Bahoriston, Guliston, Denov, Jumabozor, Kirlişon, Paxtakor, Soyinqorovul, Tolqonsayot, Çandir, Çorboğ) bor. Markazi — Olot ş.
Tabiati. Tuman hududi Zarafşon daryosining eng quyi qismida, Qoraköl deltasidagi tekislikda joylaşgan. Relyefida keskinlik kam. Fa-qat Dengizköl rayonida Dengizköl botiği (160 m) va Dengizköl platosi örtasidagi balandliklar farqlanadi (Jilliqoya — 302 m, Somontepa — 280 m). Tumanning 10% ga yaqin maydoni özlaştirilgan vohadan iborat, qolgan qismi qumli, gipsli, gilli, şörxok çöllardir, 100 ga yaqin qoldiq köl bor. Ulardan eng kattalari — Dengizköl, Somonköl, Qoronğiköl, Şörköl, Xöjamsayod, Qarağanjida va 6. Qoraköl daryosining quyi oqimi va sobiq Mo-xondaryo özani, asosan, tekislikdan iborat. Tuproqlari ötloqi böz, qum-loq böz, taqir böz tuproklardir, jan.da şörxoklar katta maydonni egallaydi. Yer osti sizot suvlari ança yaqin. Tuman hududida 132 qudukdan foydalanilmoqda. Yirik gidrotexnika in-şootlari va nasos stansiyalari mavjud. Tuman hududi orqali Amu-Buxoro, Amu-Qoraköl kanallari ötadi. Foydali qazilmalardan Örtabuloq va Olotda tabiiy gaz, qoldiq köllarda tuz, quriliş materiallari zaxirasi katta. Iqlimi keskin kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi — 0,4°, eng past t-ra —24°, iyulning örtaça t-rasi 29,3°, eng yuqori t-ra 46°. Vegetatsiya davri 205 kun. Yillik yoğin 120—125 mm. Yovvoyi ösimliklardan boyaliç, kovrak, yantoq, şuvoq, singren, saksovul, qandim, bahorda rang, qönğirboş, yaltirboş va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan taroq barmokli qöşoyoq, ingiçka barmokli yumronqoziq, malla yumronqoziq, suğur, sassiqközan, qumsiçqon, qum böğma iloni, çarx ilon, çöl muşugi, quşlardan tuvaloq, qorabovur, olabovur, qirğovullar va b. bor. Qumli çöllarning tipik tabiiy komplekslarini qöriqlaş va boyitiş maqsadida tuman hududida 1971 y.da Qoraköl qöriqxonasi taşkil etildi. Qöriqxonada 200 ga yaqin ösimlik turi (şundan 30 ga yaqin daraxt va butalar) bor. Qöriqxonadagi suv havzalari (kanallar, köllar)da 30 ga yaqin baliq turi yaşaydi. Sudraluvçilarning 30 xili, quşlarning 170 turi, sut emizuvçilarning 30 ga yaqin turi bor. Jumladan, qöriqxonada zarafşon qirğovuli, qum quyoni, qobon va b. köpaytirilmokda.
Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, turkman, qozoq, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholi ziçligi 1 km2 ga 24,2 kişi (2003). Şahar aholisi 11,5 ming kişi, qişloq aholisi 66,4 ming kişi.
Xöjaligi. Tuman q.x. asosan, paxtaçilik, ğallaçilik va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Pillaçilik, sabzavotçilik, polizçilik ham rivojlanmoqda. Sugoriladigan yerlar 19,5 ming ga. Tumanda 8 yirik sanoat korxonasi mavjud. Şulardan Özbekiston — Şveysariya—Germaniya qöşma korxonasida paxta xom aşyosidan tayyor mahsulotlar işlab çiqarilmokda. Hunarmandçilik tarmoklari bor. 2 ta avtoxöjalik işlab turibdi. Örmon xöjaligi faoliyat körsatadi. Tumanda 14 şirkat xöjaligi, 800 dan ortiq fer-merlar xöjaligi mavjud. «Olot» şirkat xöjaligi qöyçilikka ixtisoslaştirilgan. Tuman şaxsiy va jamoa xöjaliklarida 36,9 ming qoramol, 87,9 ming qöy va eçki, 36,2 ming parranda boqiladi (2003).
Tuman markazi Örta Osiyo t.y. tarmoklari b-n boğlangan. Buxoro—Olot yönalişida poyezd qatnovi yölga qöyilgan. Avtoyöllarning uz. 251 km.
2002/2003 öquv yilida 35 ta umumiy ta'lim maktabida 19,7 ming öquvçi ta'lim oldi. Olot q.x. kolleji (653 talaba), muzey, 38 kutubxona, 19 klub, madaniyat va istirohat boği bor.
Tumanda markaziy kasalxona, bir neça feldşer-akuşerlik punktlari işlab turibdi. Ularda 205 malakali tibbiy xodim xizmat qiladi. 1998 y.dan «Olot hayoti» gaz. çop etilmoqda (adadi 1000).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛОТ ТУМАНИ — Бухоро вилоятидаги туман. 1943 й. 14 фев.да ташкил этилган. 1960 й. Қоракўл туманига қўшилган. 1973 й. 26 дек.да қайта ташкил этилган. 1983 й.дан яна Қоракўл туман и таркибида. 1989й.дан О.т. яна алохида туман мақо-мига эга бўлди. Бухоро вилоятининг жан.-ғарбида жойлашган. Жан., жан.-шарқдан Қашқадарё вилояти, жан.-ғарбдан энг катта масофада (75 км) Туркманистоннинг Лебап вилояти (Амударё орқали), шим.-ғарб ва шим.-шарқтомондан Бухоро вилоятининг Жондор, Қо-ракўл, Бухоро, Қоровулбозор туманлари б-н чегарадош. Майд. 3,22 минг км2. Ахрлиси 77,9 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳар (Олот), 10 қишлоқ фуқаролари йиғини (Баҳористон, Гулистон, Денов, Жумабозор, Кирлишон, Пахтакор, Сойинқоровул, Толқонсаёт, Чандир, Чорбоғ) бор. Маркази — Олот ш.
Табиати. Туман ҳудуди Зарафшон дарёсининг энг қуйи қисмида, Қоракўл дельтасидаги текисликда жойлашган. Рельефида кескинлик кам. Фа-қат Денгизкўл районида Денгизкўл ботиғи (160 м) ва Денгизкўл платоси ўртасидаги баландликлар фарқланади (Жиллиқоя — 302 м, Сомонтепа — 280 м). Туманнинг 10% га яқин майдони ўзлаштирилган воҳадан иборат, қолган қисми қумли, гипсли, гилли, шўрхок чўллардир, 100 га яқин қолдиқ кўл бор. Улардан энг катталари — Денгизкўл, Сомонкўл, Қоронғикўл, Шўркўл, Хўжамсаёд, Қарағанжида ва 6. Қоракўл дарёсининг қуйи оқими ва собиқ Мо-хондарё ўзани, асосан, текисликдан иборат. Тупроқлари ўтлоқи бўз, қум-лоқ бўз, тақир бўз тупроклардир, жан.да шўрхоклар катта майдонни эгаллайди. Ер ости сизот сувлари анча яқин. Туман ҳудудида 132 қудукдан фойдаланилмоқда. Йирик гидротехника ин-шоотлари ва насос станциялари мавжуд. Туман ҳудуди орқали Аму-Бухоро, Аму-Қоракўл каналлари ўтади. Фойдали қазилмалардан Ўртабулоқ ва Олотда табиий газ, қолдиқ кўлларда туз, қурилиш материаллари захираси катта. Иқлими кескин континентал. Янв. нинг ўртача т-раси — 0,4°, энг паст т-ра —24°, июлнинг ўртача т-раси 29,3°, энг юқори т-ра 46°. Вегетация даври 205 кун. Йиллик ёғин 120—125 мм. Ёввойи ўсимликлардан боялич, коврак, янтоқ, шувоқ, сингрен, саксовул, қандим, баҳорда ранг, қўнғирбош, ялтирбош ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тароқ бармокли қўшоёқ, ингичка бармокли юмронқозиқ, малла юмронқозиқ, суғур, сассиқкўзан, қумсичқон, қум бўғма илони, чарх илон, чўл мушуги, қушлардан тувалоқ, қорабовур, олабовур, қирғовуллар ва б. бор. Қумли чўлларнинг типик табиий комплексларини қўриқлаш ва бойитиш мақсадида туман ҳудудида 1971 й.да Қоракўл қўриқхонаси ташкил этилди. Қўриқхонада 200 га яқин ўсимлик тури (шундан 30 га яқин дарахт ва буталар) бор. Қўриқхонадаги сув ҳавзалари (каналлар, кўллар)да 30 га яқин балиқ тури яшайди. Судралувчиларнинг 30 хили, қушларнинг 170 тури, сут эмизувчиларнинг 30 га яқин тури бор. Жумладан, қўриқхонада зарафшон қирғовули, қум қуёни, қобон ва б. кўпайтирилмокда.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, туркман, қозоқ, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳоли зичлиги 1 км2 га 24,2 киши (2003). Шаҳар аҳолиси 11,5 минг киши, қишлоқ аҳолиси 66,4 минг киши.
Хўжалиги. Туман қ.х. асосан, пахтачилик, ғаллачилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Пиллачилик, сабзавотчилик, полизчилик ҳам ривожланмоқда. Сугориладиган ерлар 19,5 минг га. Туманда 8 йирик саноат корхонаси мавжуд. Шулардан Ўзбекистон — Швейцария—Германия қўшма корхонасида пахта хом ашёсидан тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқарилмокда. Ҳунармандчилик тармоклари бор. 2 та автохўжалик ишлаб турибди. Ўрмон хўжалиги фаолият кўрсатади. Туманда 14 ширкат хўжалиги, 800 дан ортиқ фер-мерлар хўжалиги мавжуд. «Олот» ширкат хўжалиги қўйчиликка ихтисослаштирилган. Туман шахсий ва жамоа хўжаликларида 36,9 минг қорамол, 87,9 минг қўй ва эчки, 36,2 минг парранда боқилади (2003).
Туман маркази Ўрта Осиё т.й. тармоклари б-н боғланган. Бухоро—Олот йўналишида поезд қатнови йўлга қўйилган. Автойўлларнинг уз. 251 км.
2002/2003 ўқув йилида 35 та умумий таълим мактабида 19,7 минг ўқувчи таълим олди. Олот қ.х. коллежи (653 талаба), музей, 38 кутубхона, 19 клуб, маданият ва истироҳат боғи бор.
Туманда марказий касалхона, бир неча фельдшер-акушерлик пунктлари ишлаб турибди. Уларда 205 малакали тиббий ходим хизмат қилади. 1998 й.дан «Олот ҳаёти» газ. чоп этилмоқда (адади 1000).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.