Oltiariq tumani

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 140–141-b. — ziyouz.com

Oltiariq tumani - Farğona viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. Jan.dan Farğona, şim. dan Namangan viloyati, ğarb va şim.- ğarbdan Rişton, Buvayda hamda Bağdod, şim.-şarkdan Oxunboboyev, Yozyovon tumanlari va jan.dan Qirğizistonning Qadamjoy tumani b-n çegaradoş. Mayd. 0,63 ming km2. Aholisi 166 ming kişi (2003). O.t.da 1 şahar (Hamza), 1 şaharça (Oltiariq), 15 qişloq fuqarolari yiğini (Azimobod, Börbaliq, Jörak, Zilxa, Katput, Oltiariq, Oqböyra, Povulğon, Polosoy, Fayziobod, Yangiarab, Yangiqörğon, Qapçiğay, Qiziltepa, Ğayrat) bor. Markazi — Oltiariq şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududining jan. adirlar, soylarning yoyilmalari, kumli şörxoklardan iborat. Adirlar va adir etaklarining bal. 500—700 m. Bu yerlar toğlardan oqib tuşadigan köp soylarning qad. konglomeratlaridan — Söx svitasi komplekslaridan tarkib topgan (qalinligi 80—200 m). Adirlarning Markaziy Farğona tekisliklariga qöşilib ketgan qanotlari yoyilma körinişida bölib, toşli-şağalli, gilli va qumoq jinslardan iborat. Ularning hammasi antropogen davrining turli yoşdagi yotqiziqlaridir. Şim. qismining relyefi keng tekislik bölib, yuzasini qum, gil, önlab m çuqurlikda toşli-şağalli jinslar qoplab yotadi. Ularning tagida 400 m kalinlikda paleogen davrining karbonatli dengiz çökindilari bor. Iklimi quruq, serşamol, bahor va kuzda şamol böladi (tezligi sekun-diga 12—15 m). Yillik örtaça t-ra 13°, iyulda 26—28°, eng yuqori t-ra 42°, yanv.da örtaça t-ra —2°, eng past t-ra —23°. Vegetatsiya davri 210 kun. Yillik yogin 100—180 mm. Adir va adir etaklarida oç böz, töq böz, qönğir böz, markaziy va şim. qismida ötloqi, ötloqibotqoq şörxok tuproklar tar-qalgan. Yovvoyi ösimliklardan adirlarda şuvoq, bahorda efemer va efemer-oidlar, markaziy va şim. qismidagi qumliklarda şöra, yulğun, selin, yan-toq va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, quyon, tulki, kalamuş, öqilon, çiporilon, burgut, boyöğli, kalxat, qiyğir va b. bor. Tumanning ekin maydonlari Oltiariqsoy, Jan. Farğona, Katta Farğona, Katta Andijon, Söx-Şohimardon kanallaridan suv oladi. «Qörğontepa», «Keng köl» suv omborlari qurilgan. Çöl qismida yirik mineral suv havzasi bor.

Aholisi, asosan, özbeklar (93,5%), şuningdek, tojyk (4, qirğiz (1,9%), rus, löli, koreys, ar-man, nemis, çuvaş, qozoq, ozar-bayjon, ukrain va b. millat vakillari (1,1%) Ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 263 kişi töğri keladi. Şahar aholisi 22 ming 500 kişi (14%), qişloqaholisi 143 ming 500 kişi (86%; 2003).

Xöjaligi. O.t. viloyatning markaziy qismida joylaşganligi, muhim transport yöllarining ötganligi, iqlim şaroitining qulayligi tu-manda i.ç., dehqonçilik va tadbir-korlik, madaniymaişiy sohalari va savdo-iqtiso-diy munosabatlarining rivojlani-şiga muhim omil bölmokda. I.ç. korxonalari va turli muassasalar Oltiariq şaharçasi, Hamza ş., Qapçiğay, Fayziobod qişloqlarida joylaşgan. Tumanda respublikadagi dastlabki korxonalardan hisoblangan Oltiariq neftni qayta işlaş va Oltiariq paxta tozalaş z-dlari, şuningdek, «Şo-himardonsoy» mineral suv qadoqlaş z-di, vagonlarni buğlab yuviş korxo-nasi, Qapçiğay temir-beton buyumlari z-di, Fayziobod quriliş k-tlari (2 ta), 2 mexanizatsiyalaşgan quriliş taşkiloti, MTP lari, 2 avtokorxo-na, avtomobil yöllarini quriş, non mahsulotlari i.ç. korxonalari va b. mavjud.

Tumandagi 1051 xöjalik yurituvçi subyektlardan 18 tasi aksiyadorlik jamiyati, 15 şirkat xöjaligi, 6 yirik sanoat korxonalari, 145 kiçik va örta korxonalar, 326 fermer xöjaliklardir.

Tuman hududida respublika ahamiyatiga ega bölgan Toşkent—Farğona hamda mahalliy Marğilon—Qöqon, Vodil—Uçuy avtomagistrallari ötgan. Qoplamali asfalt yöllarining umumiy uz. 392 km.

Qişloq xöjal igining yetakçi tarmoği — dehqonçilik. Tumandagi 24 ming ga suğoriladigan yer maydonidan 20,6 ming ga yerga ekin ekiladi. O.t.da 15 şirkat xöjaligi, Qiziltepa fermerlar birlaşmasi, tuman fermerlar uyuşmasi tomonidan 7895 ga yerga paxta, 8520 ga yerga don ekinlari ekiladi (2002). 534 ga örmonzor, 1530 ga köp yillik daraxtzor, şundan 1250 ga boğ, 21 ga tokzor, 250 ga tutzor b-n band.

Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 29,8 ming qoramol (şu jumladan, 12,8 ming sigir), 13,9 ming qöy, 32,6 mingdan ziyod parranda boqiladi (2003). Pillaçilik b-n ham şuğullaniladi.

O.t.da 41 umumiy ta'lim maktabi, 9 yillik tayanç maktabi, 3 litsey va gimnaziya, 3 kasb-hunar kolleji faoliyat körsatadi. Ta'lim muassasalarida 41 mingdan ziyod öquvçiga 3 mingdan ziyod öqituvçi ta'limtarbiya beradi. Tumanda 2 bolalar va ösmirlar sport maktabi, futbol maktablari işlab turibdi. Markaziy madaniyat saroyi, «Oltiariq tarixi» muzeyi, qişloq muzeyi, 5 madaniyat uyi, 26 jamoat kutubxona-si (239838 asar), «Zilola» aşula va raqs ansambli faoliyat körsatadi. Tuman markazida Xotira maydoni, «Motamsaro ayol» monumenti mavjud. O.t.ning Qiziltepa mavzesida Respublika ahamiyatiga molik «Oltiariq» faxriylar sanatoriysi va 2 ta viloyat ahamiyatidagi hamda Fayziobod bolalar sanatoriylarida tabiiy yer osti mineral suvi b-n davolaş yölga qöyilgan. Uşbu mineral suv asosida «Şohimardonsoy» qadoqlaş korxonasi taşkil etilib, 2002 y.da uşbu korxona mahsuloti Şveysariyada ötkazilgan Xalqaro körgazmada Xalqaro «Sifat Oltin yulduzi» medali b-n taqdirlangan.

Tumanda 6 kasalxona (830 örin), 7 poliklinika, 15 qişloq vraçlik punkti, 27 feldşer-akuşerlik punkti, diagnostika markazlari, salomatlik-şoşilinç tez yordam markazi, silga qarşi kuraşiş dispanseri va b. tibbiy muassasalar «Salomatlik» dasturi asosida «Abakus», «Urosan», «Fillips», «Şiller» laboratoriya jihozlari va plazmaforez apparatlari b-n ta'minlangan. Tumanda sportning 22 turi böyiça 10 mingdan ziyod sportçi şuğullanadi. Stol tennisi, qöl jangi, futbol, kuraş, velosport rivojlangan. Sportning bu turlari böyiça Özbekiston, Xalqaro musobaqalar sovrindor va ğoliblari şu tumandan yetişib çiqqan. Tumanda Qapçiğay ğori (mil. av. 33—12 ming yilliklar), Zu-raymomo tepaligi (mil. av. 6-a). Kitqonqal'a (1—4-a.lar); arxeologik man-zilgoxlar; Köktillo buva, Muyka Aziz buva, Umoç buva, Sertut buva, Şoh Tolib buva, Xasta xonim, Devona buva, Oqmozor kabi ziyoratgoxlar, Dösti Xudo masjidi (Burbaliq, 18—19- a.lar) va b. tarixiy-me'moriy yodgorliklar mavjud.

1931 y.dan «Davr ovozi» gaz. naşr etiladi (adadi 3000).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОЛТИАРИҚ ТУМАНИ - Фарғона вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. Жан.дан Фарғона, шим. дан Наманган вилояти, ғарб ва шим.- ғарбдан Риштон, Бувайда ҳамда Бағдод, шим.-шаркдан Охунбобоев, Ёзёвон туманлари ва жан.дан Қирғизистоннинг Қадамжой тумани б-н чегарадош. Майд. 0,63 минг км2. Аҳолиси 166 минг киши (2003). О.т.да 1 шаҳар (Ҳамза), 1 шаҳарча (Олтиариқ), 15 қишлоқ фуқаролари йиғини (Азимобод, Бўрбалиқ, Жўрак, Зилха, Катпут, Олтиариқ, Оқбўйра, Повулғон, Полосой, Файзиобод, Янгиараб, Янгиқўрғон, Қапчиғай, Қизилтепа, Ғайрат) бор. Маркази — Олтиариқ шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудудининг жан. адирлар, сойларнинг ёйилмалари, кумли шўрхоклардан иборат. Адирлар ва адир этакларининг бал. 500—700 м. Бу ерлар тоғлардан оқиб тушадиган кўп сойларнинг қад. конгломератларидан — Сўх свитаси комплексларидан таркиб топган (қалинлиги 80—200 м). Адирларнинг Марказий Фарғона текисликларига қўшилиб кетган қанотлари ёйилма кўринишида бўлиб, тошли-шағалли, гилли ва қумоқ жинслардан иборат. Уларнинг ҳаммаси антропоген даврининг турли ёшдаги ётқизиқларидир. Шим. қисмининг рельефи кенг текислик бўлиб, юзасини қум, гил, ўнлаб м чуқурликда тошли-шағалли жинслар қоплаб ётади. Уларнинг тагида 400 м калинликда палеоген даврининг карбонатли денгиз чўкиндилари бор. Иклими қуруқ, сершамол, баҳор ва кузда шамол бўлади (тезлиги секун-дига 12—15 м). Йиллик ўртача т-ра 13°, июлда 26—28°, энг юқори т-ра 42°, янв.да ўртача т-ра —2°, энг паст т-ра —23°. Вегетация даври 210 кун. Йиллик ёгин 100—180 мм. Адир ва адир этакларида оч бўз, тўқ бўз, қўнғир бўз, марказий ва шим. қисмида ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ шўрхок тупроклар тар-қалган. Ёввойи ўсимликлардан адирларда шувоқ, баҳорда эфемер ва эфемер-оидлар, марказий ва шим. қисмидаги қумликларда шўра, юлғун, селин, ян-тоқ ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, қуён, тулки, каламуш, ўқилон, чипорилон, бургут, бойўғли, калхат, қийғир ва б. бор. Туманнинг экин майдонлари Олтиариқсой, Жан. Фарғона, Катта Фарғона, Катта Андижон, Сўх-Шоҳимардон каналларидан сув олади. «Қўрғонтепа», «Кенг кўл» сув омборлари қурилган. Чўл қисмида йирик минерал сув ҳавзаси бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (93,5%), шунингдек, тожйк (4, қирғиз (1,9%), рус, лўли, корейс, ар-ман, немис, чуваш, қозоқ, озар-байжон, украин ва б. миллат вакиллари (1,1%) Ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 263 киши тўғри келади. Шаҳар аҳолиси 22 минг 500 киши (14%), қишлоқаҳолиси 143 минг 500 киши (86%; 2003).

Хўжалиги. О.т. вилоятнинг марказий қисмида жойлашганлиги, муҳим транспорт йўлларининг ўтганлиги, иқлим шароитининг қулайлиги ту-манда и.ч., деҳқончилик ва тадбир-корлик, маданиймаиший соҳалари ва савдо-иқтисо-дий муносабатларининг ривожлани-шига муҳим омил бўлмокда. И.ч. корхоналари ва турли муассасалар Олтиариқ шаҳарчаси, Ҳамза ш., Қапчиғай, Файзиобод қишлоқларида жойлашган. Туманда республикадаги дастлабки корхоналардан ҳисобланган Олтиариқ нефтни қайта ишлаш ва Олтиариқ пахта тозалаш з-длари, шунингдек, «Шо-ҳимардонсой» минерал сув қадоқлаш з-ди, вагонларни буғлаб ювиш корхо-наси, Қапчиғай темир-бетон буюмлари з-ди, Файзиобод қурилиш к-тлари (2 та), 2 механизациялашган қурилиш ташкилоти, МТП лари, 2 автокорхо-на, автомобиль йўлларини қуриш, нон маҳсулотлари и.ч. корхоналари ва б. мавжуд.

Тумандаги 1051 хўжалик юритувчи субъектлардан 18 таси акциядорлик жамияти, 15 ширкат хўжалиги, 6 йирик саноат корхоналари, 145 кичик ва ўрта корхоналар, 326 фермер хўжаликлардир.

Туман ҳудудида республика аҳамиятига эга бўлган Тошкент—Фарғона ҳамда маҳаллий Марғилон—Қўқон, Водил—Учуй автомагистраллари ўтган. Қопламали асфальт йўлларининг умумий уз. 392 км.

Қишлоқ хўжал игининг етакчи тармоғи — деҳқончилик. Тумандаги 24 минг га суғориладиган ер майдонидан 20,6 минг га ерга экин экилади. О.т.да 15 ширкат хўжалиги, Қизилтепа фермерлар бирлашмаси, туман фермерлар уюшмаси томонидан 7895 га ерга пахта, 8520 га ерга дон экинлари экилади (2002). 534 га ўрмонзор, 1530 га кўп йиллик дарахтзор, шундан 1250 га боғ, 21 га токзор, 250 га тутзор б-н банд.

Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 29,8 минг қорамол (шу жумладан, 12,8 минг сигир), 13,9 минг қўй, 32,6 мингдан зиёд парранда боқилади (2003). Пиллачилик б-н ҳам шуғулланилади.

О.т.да 41 умумий таълим мактаби, 9 йиллик таянч мактаби, 3 лицей ва гимназия, 3 касб-ҳунар коллежи фаолият кўрсатади. Таълим муассасаларида 41 мингдан зиёд ўқувчига 3 мингдан зиёд ўқитувчи таълимтарбия беради. Туманда 2 болалар ва ўсмирлар спорт мактаби, футбол мактаблари ишлаб турибди. Марказий маданият саройи, «Олтиариқ тарихи» музейи, қишлоқ музейи, 5 маданият уйи, 26 жамоат кутубхона-си (239838 асар), «Зилола» ашула ва рақс ансамбли фаолият кўрсатади. Туман марказида Хотира майдони, «Мотамсаро аёл» монументи мавжуд. О.т.нинг Қизилтепа мавзесида Республика аҳамиятига молик «Олтиариқ» фахрийлар санаторийси ва 2 та вилоят аҳамиятидаги ҳамда Файзиобод болалар санаторийларида табиий ер ости минерал суви б-н даволаш йўлга қўйилган. Ушбу минерал сув асосида «Шоҳимардонсой» қадоқлаш корхонаси ташкил этилиб, 2002 й.да ушбу корхона маҳсулоти Швейцарияда ўтказилган Халқаро кўргазмада Халқаро «Сифат Олтин юлдузи» медали б-н тақдирланган.

Туманда 6 касалхона (830 ўрин), 7 поликлиника, 15 қишлоқ врачлик пункти, 27 фельдшер-акушерлик пункти, диагностика марказлари, саломатлик-шошилинч тез ёрдам маркази, силга қарши курашиш диспансери ва б. тиббий муассасалар «Саломатлик» дастури асосида «Абакус», «Уросан», «Филлипс», «Шиллер» лаборатория жиҳозлари ва плазмафорез аппаратлари б-н таъминланган. Туманда спортнинг 22 тури бўйича 10 мингдан зиёд спортчи шуғулланади. Стол тенниси, қўл жанги, футбол, кураш, велоспорт ривожланган. Спортнинг бу турлари бўйича Ўзбекистон, Халқаро мусобақалар совриндор ва ғолиблари шу тумандан етишиб чиққан. Туманда Қапчиғай ғори (мил. ав. 33—12 минг йилликлар), Зу-раймомо тепалиги (мил. ав. 6-а). Китқонқалъа (1—4-а.лар); археологик ман-зилгохлар; Кўктилло бува, Муйка Азиз бува, Умоч бува, Сертут бува, Шоҳ Толиб бува, Хаста хоним, Девона бува, Оқмозор каби зиёратгохлар, Дўсти Худо масжиди (Бурбалиқ, 18—19- а.лар) ва б. тарихий-меъморий ёдгорликлар мавжуд.

1931 й.дан «Давр овози» газ. нашр этилади (адади 3000).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.