Oltin standart
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149-b. — ziyouz.com
Oltin standart — mamlakatning pul va valyuta munosabatlarini oltindan pul tovari sifatida foydalaniş asosida taşkil qiliş şakli. O.s. oltin tanga, oltin yombi va oltin deviz (oltin valyuta) turlariga bölinadi (q. Devizlar). Oltin tanga standart eng barqaror pul tizimi bölib, inflyatsiyani istisno etadi, çunki ehtiyojdan ortiq oltin tangalar muomaladan olinib xazinaga aylanadi. O.s.ni 1821 y.da Angliya banki boşlab berdi. Bu tizim huquqiy jihatdan 1867 y.da Parij konferensiyasida davlatlararo bitim b-n rasmiylaştirildi. Milliy valyuta kursi oltinga qat'iy boğliq bölib, valyutaning oltin tarkibi orqali qat'iy valyuta kursi böyiça bir-biri b-n özaro muvofiqlaştirilgan. Ularning oltin pariteti valyutalarda rasmiy belgilangan oltin mikdoridan kelib çiqqan holda aniklanib, valyutalar bevosita oltinga ayirboşlanar edi. Oltin tangalar çeklovlarsiz muomalada bölgan va zarb qilingan, qoğoz pul oltin tangalarga erkin almaştirilgan, narxlar oltinda hisoblangan. 1-jahon uruşi davrida deyarli barça mamlakatlarda qoğoz pullarga oltin almaştiriş töxtatildi, muomaladagi oltin tangalar muomaladan çikarildi. 20-a.ning 20-y. laridan ayrim mamlakatlarda (xususan, AQŞ va Buyuk Britaniyada) oltin yombi standart joriy etildi, bunda banknotlar 12,5 kg gaça bölgan oltin yombilarga almaştirilgan, buning uçun esa bank-ka katta pul mikdorini takdim etiş lozim bölgan. Boşqa mamlakatlarda kredit pullarini dastlab oltin yombi standarti mamlakatlari valyutalaridagi devizlarga söngra oltinga almaştiriş tartibi paydo böldi va O.s.ning bu şakli oltin deviz standart nomini oldi. Bu şaklda bir mamlakat va-lyutasi boşqa mamlakatlar vositasiga boğliq qilib qöyiladi.
2-jahon uruşidan keyin Bretton — Vuds valyuta tizimi şakllandi (k,. Bretton— Vuds bitimi) va oltin deviz standart fakat markaziy banklar uçun saqlab qolindi. Oltin jahon puli sifatida Yamayka şartnomasi (1976) imzolanişiga qadar muomalada bölgan.
Abdurahmat Boymurodov.
Q.: Devizlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТИН СТАНДАРТ — мамлакатнинг пул ва валюта муносабатларини олтиндан пул товари сифатида фойдаланиш асосида ташкил қилиш шакли. О.с. олтин танга, олтин ёмби ва олтин девиз (олтин валюта) турларига бўлинади (қ. Девизлар). Олтин танга стандарт энг барқарор пул тизими бўлиб, инфляцияни истисно этади, чунки эҳтиёждан ортиқ олтин тангалар муомаладан олиниб хазинага айланади. О.с.ни 1821 й.да Англия банки бошлаб берди. Бу тизим ҳуқуқий жиҳатдан 1867 й.да Париж конференциясида давлатлараро битим б-н расмийлаштирилди. Миллий валюта курси олтинга қатъий боғлиқ бўлиб, валютанинг олтин таркиби орқали қатъий валюта курси бўйича бир-бири б-н ўзаро мувофиқлаштирилган. Уларнинг олтин паритети валюталарда расмий белгиланган олтин микдоридан келиб чиққан ҳолда аникланиб, валюталар бевосита олтинга айирбошланар эди. Олтин тангалар чекловларсиз муомалада бўлган ва зарб қилинган, қоғоз пул олтин тангаларга эркин алмаштирилган, нархлар олтинда ҳисобланган. 1-жаҳон уруши даврида деярли барча мамлакатларда қоғоз пулларга олтин алмаштириш тўхтатилди, муомаладаги олтин тангалар муомаладан чикарилди. 20-а.нинг 20-й. ларидан айрим мамлакатларда (хусусан, АҚШ ва Буюк Британияда) олтин ёмби стандарт жорий этилди, бунда банкнотлар 12,5 кг гача бўлган олтин ёмбиларга алмаштирилган, бунинг учун эса банк-ка катта пул микдорини такдим этиш лозим бўлган. Бошқа мамлакатларда кредит пулларини дастлаб олтин ёмби стандарти мамлакатлари валюталаридаги девизларга сўнгра олтинга алмаштириш тартиби пайдо бўлди ва О.с.нинг бу шакли олтин девиз стандарт номини олди. Бу шаклда бир мамлакат ва-лютаси бошқа мамлакатлар воситасига боғлиқ қилиб қўйилади.
2-жаҳон урушидан кейин Бреттон — Вудс валюта тизими шаклланди (к,. Бреттон— Вудс битими) ва олтин девиз стандарт факат марказий банклар учун сақлаб қолинди. Олтин жаҳон пули сифатида Ямайка шартномаси (1976) имзоланишига қадар муомалада бўлган.
Абдураҳмат Боймуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.