Oltoy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158–159-b. — ziyouz.com
Oltoy (turkiy va mongol tillarida altan — oltin) — Osiyodagi toğ sistemasi, RF, Mongoliya va Xitoy hudu-dida. Şim.-ğarbda Ğarbiy Sibir te-kisligi (81° şq.u.)dan jan.-şarkda Gobi tekisliklari (106° şq.u.)gaça çuzilgan. Uz. 2000 km. Ayrim tizmalardan iborat. Baland çöqqilari ğarbiy qismida (Beluxa, 4506 m). O. uç qismga — Asl O., Gobi Oltoyi va Mongoliya Oltoyiga bölinadi. Asl O. RF Oltoy ulkasi va Qozoğiston Respublikasining Şarqiy Qozoğiston viloyatida joylaşgan. U şim.da Ğarbiy Sibir tekisligidan jarlik orqali ajralgan, şarqi va şim.-şarqi Mongoliya Oltoyi, Ğarbiy Sayan toğlariga tutaşib ketadi. Gobi Oltoyi Mongoliya Oltoyining davomi. Mongoliya hududida. Uz. 500 km, bal. 1500—2500 m, eng baland joyi 3957 m; toğ etaklarida çöl, yuqoriroqsa daşt usimliklari ösadi.
O. murakkab palaxsali-burmali toğlar ulkasi. Proterozoydan karbon davrigaça hosil bulgan terrigen, karbonat va vulkanogen jinslaridan tuzilgan. Geologik tuzilişi va geologik rivojlaniş tarixiga kura, O. hududining şim.- şarqiy qismini egallagan kaledon O.iga (Toğli O.) va undan çu-qur yoriklar orqali ajralgan gersin Oltoyi — Jan.- Ğarbiy O. (Rudali va Jan. O.)ga bulinadi. O. har xil foydali qazilmalarga boy (Toğli O.da te-mir rudasi, simob, oltin, nodir metallar, Rudali Oltoyda asl va rangli metallar bor).
Gersin orogenizida vujudga kelgan toğ relyefi mezozoyda tekislanib krlgan. Paleogen oxirida yana bir oz kutarilgan, neogen oxiri — antropogen boşlarida kötariliş yana kuçaygan. Kad. va yangi yoriklar buylab yer qatlamlari palaxsa-palaxsa bulib siljigan va nihoyat, hoz. murakkab relyefi vujudga kelgan. Relyef tuzilişida turtlamçi davr muzliklari va dare eroziyasi katta rol uynagan. Eng baland tizmalar (3200—4000 m va undan baland) — Katun, Şim. Çuya, Jan. Çuya tizmalari Asl O.ning markaziy va şarqiy qismlarida bulib, relyefi alp tipli. Köpçilik tizmalar bir-biridan O. uçun xos bulgan tektonik soyliklar (daştlar) orqali ajralib turadi.
Iklimi kontinental. Kişi yuqori atmosfera bosimi (Osiyo antitsikloni) ta'sirida sovuq va davomli. Yanv. ningörtaçat-rasi —15°dan (toğoldilarida) —28°gaça, Markaziy O.ning toğlar orasidagi soyliklarida —32° (Çuya daştida mutlaq minimum —60°). Baland toğlarda yoz qisqa va salqin; iyulning urtaça t-rasi 1000 m balandlikda 14 va 16° dan oşmaydi. O. — namlik eng kup tuplanadigan joy. Sernam yon bağirlarida yiliga 800—1200 mm gaça (ayrim joylarda 2000 mm gaça), jan.- şarqida 200—300 mm (Çuya «daş-ti»da 100 mm) yoğin tuşadi. O.da 1000 dan ortiq muzlik bor (umumiy mayd. 800 km2).
O.da dare kup. Daryolar qor suvlari va yomğirdan tuyinadi. Bahorda toşadi. Eng yirik va sersuv daryolari: Katun, Toğli Oltoy, Buxtarma, Biya, Çuya. 3500 dan ortiq köl bor (yiriklari Telets, Marqaköl).
Landşaft tiplari toğ daş-ti, toğ örmon va baland toğ landşaftlaridan iborat. Markaziy O.ning quruqsoyliklarida ham daşt ösimliklari ösadi. Toğ örmon landşaftlari O. hududining 70% ni egallaydi. Toğ örmonlari 1700—2450 m balandliklar orasida usadi. O.ning eng baland tizmalari baland toğ landşaftini hosil qilgan.
Ad.: Kambalov N., Priroda i prirodniye bogatstva Altayskogo kraya, Barnaul, 1952; Kuminova A. V., Rastitelniy pokrov Altaya, Novosibirsk, 1960; Gorniy Altay, Tomsk, 1971.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТОЙ (туркий ва монгол тилларида алтан — олтин) — Осиёдаги тоғ системаси, РФ, Монголия ва Хитой ҳуду-дида. Шим.-ғарбда Ғарбий Сибирь те-кислиги (81° шқ.у.)дан жан.-шаркда Гоби текисликлари (106° шқ.у.)гача чузилган. Уз. 2000 км. Айрим тизмалардан иборат. Баланд чўққилари ғарбий қисмида (Белуха, 4506 м). О. уч қисмга — Асл О., Гоби Олтойи ва Монголия Олтойига бўлинади. Асл О. РФ Олтой улкаси ва Қозоғистон Республикасининг Шарқий Қозоғистон вилоятида жойлашган. У шим.да Ғарбий Сибирь текислигидан жарлик орқали ажралган, шарқи ва шим.-шарқи Монголия Олтойи, Ғарбий Саян тоғларига туташиб кетади. Гоби Олтойи Монголия Олтойининг давоми. Монголия ҳудудида. Уз. 500 км, бал. 1500—2500 м, энг баланд жойи 3957 м; тоғ этакларида чўл, юқорироқца дашт усимликлари ўсади.
О. мураккаб палахсали-бурмали тоғлар улкаси. Протерозойдан карбон давригача ҳосил булган терриген, карбонат ва вулканоген жинсларидан тузилган. Геологик тузилиши ва геологик ривожланиш тарихига кура, О. ҳудудининг шим.- шарқий қисмини эгаллаган каледон О.ига (Тоғли О.) ва ундан чу-қур ёриклар орқали ажралган герцин Олтойи — Жан.- Ғарбий О. (Рудали ва Жан. О.)га булинади. О. ҳар хил фойдали қазилмаларга бой (Тоғли О.да те-мир рудаси, симоб, олтин, нодир металлар, Рудали Олтойда асл ва рангли металлар бор).
Герцин орогенизида вужудга келган тоғ рельефи мезозойда текисланиб крлган. Палеоген охирида яна бир оз кутарилган, неоген охири — антропоген бошларида кўтарилиш яна кучайган. Кад. ва янги ёриклар буйлаб ер қатламлари палахса-палахса булиб силжиган ва ниҳоят, ҳоз. мураккаб рельефи вужудга келган. Рельеф тузилишида туртламчи давр музликлари ва даре эрозияси катта роль уйнаган. Энг баланд тизмалар (3200—4000 м ва ундан баланд) — Катунь, Шим. Чуя, Жан. Чуя тизмалари Асл О.нинг марказий ва шарқий қисмларида булиб, рельефи альп типли. Кўпчилик тизмалар бир-биридан О. учун хос булган тектоник сойликлар (даштлар) орқали ажралиб туради.
Иклими континентал. Киши юқори атмосфера босими (Осиё антициклони) таъсирида совуқ ва давомли. Янв. нингўртачат-раси —15°дан (тоғолдиларида) —28°гача, Марказий О.нинг тоғлар орасидаги сойликларида —32° (Чуя даштида мутлақ минимум —60°). Баланд тоғларда ёз қисқа ва салқин; июлнинг уртача т-раси 1000 м баландликда 14 ва 16° дан ошмайди. О. — намлик энг куп тупланадиган жой. Сернам ён бағирларида йилига 800—1200 мм гача (айрим жойларда 2000 мм гача), жан.- шарқида 200—300 мм (Чуя «даш-ти»да 100 мм) ёғин тушади. О.да 1000 дан ортиқ музлик бор (умумий майд. 800 км2).
О.да даре куп. Дарёлар қор сувлари ва ёмғирдан туйинади. Баҳорда тошади. Энг йирик ва серсув дарёлари: Катунь, Тоғли Олтой, Бухтарма, Бия, Чуя. 3500 дан ортиқ кўл бор (йириклари Телец, Марқакўл).
Ландшафт типлари тоғ даш-ти, тоғ ўрмон ва баланд тоғ ландшафтларидан иборат. Марказий О.нинг қуруқсойликларида ҳам дашт ўсимликлари ўсади. Тоғ ўрмон ландшафтлари О. ҳудудининг 70% ни эгаллайди. Тоғ ўрмонлари 1700—2450 м баландликлар орасида усади. О.нинг энг баланд тизмалари баланд тоғ ландшафтини ҳосил қилган.
Ад.: Камбалов Н., Природа и природные богатства Алтайского края, Барнаул, 1952; Куминова А. В., Растительный покров Алтая, Новосибирск, 1960; Горный Алтай, Томск, 1971.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.