Oltoy toğlari

Oltoy toğlari — Osiyoning markaziy qismidagi yirik toğ tizimi; Rossiya, Qozoğiston, Mongoliya va Xitoy hududlari tutaşgan yerda joylaşgan. Nomi turkiy va möğul tillaridagi «altan» — «oltin» sözidan kelib çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, Ob va Irtiş daryolari şu toğlardan boşlanadi, tizimning eng baland nuqtasi esa Beluxa çöqqisi (4506 m).1

ÖzME'ga köra, Oltoy şimoli-ğarbda Ğarbiy Sibir tekisligidan janubi-şarqda Gobi tekisliklarigaça qariyb 2000 km ga çözilgan. Inglizça Vikipediyada tizimning uzunligi taxminan 2525 km, egallagan maydoni esa 845 ming km² atrofida deb berilgan. Tizim alohida tizmalardan iborat va uç qismga bölinadi: Asl Oltoy, Mongoliya Oltoyi va Gobi Oltoyi. Asl Oltoy Rossiyaning Oltoy ölkasi va Qozoğistonning Şarqiy Qozoğiston viloyatida yotadi; şimolda u Ğarbiy Sibir tekisligidan tik jarlik bilan ajralib turadi, şimoli-şarqda Ğarbiy Sayan toğlariga tutaşadi. Gobi Oltoyi Mongoliya Oltoyining davomi bölib, uzunligi taxminan 500 km, eng baland nuqtasi 3957 m.

Asl Oltoyning markaziy va şarqiy qismida eng baland tizmalar — Katun, Şimoliy Çuya va Janubiy Çuya joylaşgan; bu yerda relyef alp tipida. Inglizça Vikipediyaga köra, ikkinçi baland çöqqi Mongoliya hududidagi Xuyten (4374 m). Ğarbda Jungar botiği Oltoyni Tyanşandan ajratib turadi.

Oltoy murakkab palaxsali-burmali toğlar ölkasi hisoblanadi. ÖzME ma'lumotiça, u proterozoydan karbon davrigaça hosil bölgan çökindi, karbonat va vulkanik jinslardan tuzilgan. Şimoli-şarqiy qism kaledon burmalanişiga, janubi-ğarbiy qism esa gersin burmalanişiga mansub. Mezozoyda tekislangan relyef neogen oxiri va antropogen boşida yana kötarilgan, yoriqlar böylab yer qatlamlari bölak-bölak bölib siljigan. Törtlamçi davr muzliklari va daryo eroziyasi bugungi relyefni şakllantirişda katta rol öynagan. Toğlar temir rudasi, simob, oltin, nodir va rangli metallarga boy.

Iqlimi kontinental. Qişda Osiyo antitsikloni ta'sirida uzoq davom etadigan sovuq hukm suradi; yanvarning örtaça harorati toğ oldilarida –15°, toğlar orasidagi soyliklarda –28° dan –32° gaça tuşadi, Çuya daştida mutlaq minimum –60° ga yetgan. Baland toğlarda yoz qisqa va salqin. Namlik notekis taqsimlangan: nam yon bağirlarda yiliga 800–1200 mm, ayrim joylarda 2000 mm gaça, janubi-şarqda esa 200–300 mm yoğin tuşadi. ÖzME'ga köra, Oltoyda 1000 dan ortiq muzlik bor, ularning umumiy maydoni 800 km² ga yaqin.

Daryolar qor va yomğir suvlaridan töyinadi, bahorda toşadi. Eng yiriklari — Katun, Biya, Buxtarma va Çuya; Katun bilan Biya qöşilib Ob daryosini hosil qiladi. Toğlarda 3500 dan ortiq köl bor, ularning eng maşhurlari — Teletskoye va Marqaköl.

Landşaftlar balandlikka qarab almaşadi: toğ daştlari, toğ örmonlari va baland toğ mintaqasi. ÖzME'ga köra, örmonlar hududning qariyb 70 foizini egallaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, toğlarda Sibir toğ eçkisi, arxar, maral, los, kabarga, qor qoploni, qönğir ayiq, silovsin va börilar yaşaydi. Iqlim muzlik davridan beri kam özgargani sabab Oltoy qadimiy hayvonot dunyosi saqlangan kam sonli joylardan biri hisoblanadi.

Inglizça Vikipediya Oltoydagi Denisova ğorida 2008-yilda topilgan qoldiqlar asosida qadimgi odamlarning alohida guruhi — denisovaliklar aniqlanganini qayd etadi. Hududda turkiy xalqlar va möğullar yaşaydi; aholi asosan çorvaçilik, ovçilik, dehqonçilik, örmonçilik va kon işlari bilan şuğullanadi. Hozir ilmda tan olinmaydigan «oltoy tillari» farazi ham öz nomini şu toğlardan olgan.