Opera
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–188-b. — ziyouz.com
Opera (lot. opera — mehnat mahsuli, asar) — musiqali dramatik san'at janri. O. qorişma (sintetik) janr bölib, özida bir neçta san'at turlarini mujassam etadi; unda dramaturgiya, musiqa, tasviriy san'at va raqs san'ati şakllari yaxlit sahnaviy jarayonda uzviy boğlanadi. Lekin musiqa ular orasida yetakçi örin egallaydi. O.ning adabiy asosi — librettodagi voqealar musiqiy dramaturgiya vositalari b-n, avvalo, vokal musiqa şakllarida gavdalantiriladi. Qahramonlarning hissiy keçinmalari, asosan, yakkaxon xonandalar ijrosidagi ariya, kavatina kabi tugal musiqa lavhalarida öz ifodasini topadi. O.dagi reçitativ tugal musiqa şakllarini özaro boğlab, musiqiy dramaturgiya ja-rayonida muhim vazifalar bajaradi. Turli vokal ansambl {duet, trio va b.)larda qahramonlarning özaro munosabatlari, dramatik voqealar öz aksini topadi. Xor röy berayotgan voqealarning izoxlovçi vositasi vazifasini bajaradi, uning yordamida xalq hayoti lavhalari gavdalanadi. O.da orkestr ham katta örin egallaydi: vokal şakllarga jör böladi, mustaqil çolğu qism {antrakt, uvertyura, introduksiya va b.)larda vaziyatning mazmunini oçib beradi, har bir sahnaning ruhiy holatini ifodalaşga yordam beradi. O.ning tuzilişi uning ğoyaviy maqsadiga, syujet xususiyatlariga, musiqiy-ijodiy maktab an'analari va uslublariga hamda kompozitorning ijodiy tafakkuriga boğliq.
O. san'atning alohida turi sifatida 16-a. oxirida Florensiya (Italiya) da yuzaga keldi: Ya. Perining «Dafna» (1598) va «Evridika» (1600) asarlari. O. keyinçalik Yevropaning boşqa mamlakatlarida tarqalib, tarixiy rivo-ji davomida turli xillariga ega böldi: fransuz «liriktragediyasi» (J.B. Lyulli, J. F. Ramo) va katta opera (L. Ober, J. Meyerber), italyan O.-seria — jiddiy O. (A.Skarlatti va Neapolitan opera maktabi) va Buff-opera (J. Pergolezi, J. Paiziyello, D. Çimaro-za), nemis zingşpili (I. Xiller, V. A. Motsart va b.), ingliz ballada O.si (J. Pepuş), ispan sarsuela va tonadilyasi (V. Garsia) va b. 18-a. Yevropa kompozitorlik ijodiyotida Şarq, xu-susan, özbek mavzulariga qiziqiş ku-çaygan va Italiyada A. Skarlatti (1706), N. Porpora (1730), A. Vivaldi (1735),
A. Sakkini (1773), A. Sapiyensa — ugli (1828), Germaniyada G. Gendel (1724) va G. Teleman (1729)lar Amir Temurni öz operalarida boş qahramon sifatida gavdalantirişgan. Mazkur qiziqiş 19—20-a.larda yanada kengayib bevosita Özbekiston b-n boğliq asarlar Angliya, Armaniston, Belorussiya, Rossiya va b.da köpaydi. 19-a.da romantik O. rivojtopdi (K. M. Veber, V. Bellini, G. Donitsetti va b.), yangi milliy O. maktablari yuzaga keldi (Rossiyada — M. Glinka va A. Dargomijskiy, Polşada S. Monyuşko, Çexiyada B. Smetana, Vengriyada F. Erkel, Ukra-inada S. Gulak-Artemovskiy, Gruziyada M. Balançivadze va b.). 20-a.da O.— oratoriya (A. Onegger), O.—kantata (K. Orf), kamer O. (F. Pulenk), qöşiq O.si (K. Vayl), rok-opera (E. L. Uebber) kabi yangi turlari yuzaga keldi, O. janri modernizm yönalişlari (impressionizm — K. Debyussi, ekspressionizm — R. Ştraus, A. Şyonberg, A. Berg, neoklassitsizm — F. Buzoni, I. Stravinskiy va h. k.) ta'sirida rivoj topdi. K. Monteverdi, J. Rossini, J. Verdi, J. Puççini, K. V. Glyuk, B. A. Motsart, R. Vagner, L. Kerubini, Ş. Guno, J. Vize, M. Musorgskiy, P. Çaykovskiy, S. Prokofyev, D. Şostakoviç, B. Bartok, 3. Koday, B. Britten, J. Gerşvin va b. O. san'ati rivojiga ulkan hissa qöşişdi.
Özbekistonda O. janri özbek muşkeli dramasining rivoji asosida, şuningdek, çet el mumtoz O.sining ta'sirida yuzaga kelgan. 19-a.ning oxiri—20-a. boşlarida Toşkentga bir neçta (gruzin — 1894; 1907—15 y.larda — italyan, tatar, rus, ozarbayjon) O. truppalari gastrolga kelgan. 1918 y.dan Toşkentda Rus opera teatri öz faoliyatini boşlagan. 1929 y.da M. Qoriyoqubov taşabbusi b-n özbek musiqali teatri işga tuşdi. Uning repertuari, asosan, musiqali dramalardan iborat bölgan. Mazkur teatr sahna-sida özbek tilida qöyilgan birinçi operalar — «Er Tarğin» (Ye. Brusilovskiy, 1937) va «Nargiz» (M. Magoma-yev, 1938)dir. özbek opera va balet trup-pasi Özbek musiqali teatri zaminida yuzaga kelib, 1939 y. S. Vasilenko va M. Aşrafiyning «Böron» O.si b-n öz faoliyatini boşlagan. Dastlabki özbek operalari özbek va rus kompozitorlarining ijodiy hamkorligi natijasida hamda Özbekistonda ijod qilgan rus kompozitorlarining mahalliy mavzudagi ijodida rivoj topgan (R. Glier, T. Sodikrv, «Layli va Majnun», 1940; «Gulsara», 1949; A. Kozlovskiy, «Uluğbek», 1942). Şu davrda özbek tilida jahon mumtoz O. namunalari (J. Bizening «Karmen», 1944; P. Çaykovskiyning «Yevgeniy Onegin», 1947 va b.) ham sahnalaştirildi. Keyinçalik özbek kompozitorlarining afsonaviy-romantik, tarixiy, lirik, zamonaviy mavzulardagi mustaqil O.lari paydo böldi: «Dilorom», «Şoir kalbi» (M. Aşrafiy), «hamza» (S. Boboyev), «Xorazm qöşiği» (M. Yusupov) va b. Birinçi özbek hajviy O.si «May-saraning işi» (S. Yudakov) bölib, bir neçta çet mamlakatlar teatrlarida quyilgan. «Yoriltoş» (S. Boboyev) birinçi özbek bolalar O.sidir.
1970—80 y.lari özbek kompozitorlari O. janrini mavzu jihatidan boyitişdi. Şu davr içida tarixiy — «Mangulik» (U. Musayev), «Fidoyilar» (S. Boboyev), zamonaviy — «Sadoqat» (R. Abdullayev), atoqli şaxslarga bağişlangan — «Suğd elining krploni» (I. Akbarov), «Zebunniso» (Sayfi Jalil), «Alişer Navoiy» (M. Burhonov), şuningdek, kamer O.lar — «Sohilda töqnaşuv» (N. Zokirov), «Ona qalbi» (Hab. Rahimov) va b. O.lar sahnalaştirildi.
Mustaqillik davri özbek O.larida janr talqini, mavzu va mazmun doirasi yanada kengaytirilib, boyitil-di: jahon mumtoz adabiyoti (N. Zoki-rovning Şekspir tragediyalari asosida yaratilgan «Hamlet» va «Makbet» O.-dilogiyasi), hoz. zamon ijtimoiy muammolari (N. Zokirovning «Muxtoriyat» opera-farsi, O. Abdullayevaning «Vafo», F. Yanov-Yanovskiyning «Orkestr» O.lari), tarixiy şaxslar siy-molari (M. Bafoyevning «Al-Farğoniy») va falsafiy mavzular (I. Ak-barovning «Ibtido xatosi» O.- oratoriyasi) O. janrini keyingi rivojini belgiladi. Mazmunni talqin qilişda asosiy urğu milliy hamda umumba-şariy ma'naviy kadriyatlarni taran-num etişga, murakkab vaziyat va psixologik holatlarni çuqur ifoda etişga qaratildi. Bu davrda özbek kompozitorlari O. asarlarida özbek xalq musiqa merosi va milliy ijroçilik an'analarini zamonaviy ifoda va texnik vositalar b-n uzviy boğlaşga ahamiyat berdilar.
Ad.: Pekker Ya., Özbekskaya opera, M., 1984; M urodova D., Mustaqillik davri Özbekiston kompozitorlik ijodiyoti töğrisida, — Musika ijodiyoti masalalari, T., 2002.
Dilera Murodova, Töxtasin Ğafurbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОПЕРА (лот. opera — меҳнат маҳсули, асар) — мусиқали драматик санъат жанри. О. қоришма (синтетик) жанр бўлиб, ўзида бир нечта санъат турларини мужассам этади; унда драматургия, мусиқа, тасвирий санъат ва рақс санъати шакллари яхлит саҳнавий жараёнда узвий боғланади. Лекин мусиқа улар орасида етакчи ўрин эгаллайди. О.нинг адабий асоси — либреттодаги воқеалар мусиқий драматургия воситалари б-н, аввало, вокал мусиқа шаклларида гавдалантирилади. Қаҳрамонларнинг ҳиссий кечинмалари, асосан, яккахон хонандалар ижросидаги ария, каватина каби тугал мусиқа лавҳаларида ўз ифодасини топади. О.даги речитатив тугал мусиқа шаклларини ўзаро боғлаб, мусиқий драматургия жа-раёнида муҳим вазифалар бажаради. Турли вокал ансамбл {дуэт, трио ва б.)ларда қаҳрамонларнинг ўзаро муносабатлари, драматик воқеалар ўз аксини топади. Хор рўй бераётган воқеаларнинг изохловчи воситаси вазифасини бажаради, унинг ёрдамида халқ ҳаёти лавҳалари гавдаланади. О.да оркестр ҳам катта ўрин эгаллайди: вокал шаклларга жўр бўлади, мустақил чолғу қисм {антракт, увертюра, интродукция ва б.)ларда вазиятнинг мазмунини очиб беради, ҳар бир саҳнанинг руҳий ҳолатини ифодалашга ёрдам беради. О.нинг тузилиши унинг ғоявий мақсадига, сюжет хусусиятларига, мусиқий-ижодий мактаб анъаналари ва услубларига ҳамда композиторнинг ижодий тафаккурига боғлиқ.
О. санъатнинг алоҳида тури сифатида 16-а. охирида Флоренция (Италия) да юзага келди: Я. Перининг «Дафна» (1598) ва «Эвридика» (1600) асарлари. О. кейинчалик Европанинг бошқа мамлакатларида тарқалиб, тарихий риво-жи давомида турли хилларига эга бўлди: француз «лириктрагедияси» (Ж.Б. Люлли, Ж. Ф. Рамо) ва катта опера (Л. Обер, Ж. Мейербер), итальян О.-сериа — жиддий О. (А.Скарлатти ва Неаполитан опера мактаби) ва Буфф-опера (Ж. Перголези, Ж. Паизиелло, Д. Чимаро-за), немис зингшпили (И. Хиллер, В. А. Моцарт ва б.), инглиз баллада О.си (Ж. Пепуш), испан сарсуэла ва тонадильяси (В. Гарсиа) ва б. 18-а. Европа композиторлик ижодиётида Шарқ, ху-сусан, ўзбек мавзуларига қизиқиш ку-чайган ва Италияда А. Скарлатти (1706), Н. Порпора (1730), А. Вивальди (1735),
A. Саккини (1773), А. Сапиенца — угли (1828), Германияда Г. Гендель (1724) ва Г. Телеман (1729)лар Амир Темурни ўз операларида бош қаҳрамон сифатида гавдалантиришган. Мазкур қизиқиш 19—20-а.ларда янада кенгайиб бевосита Ўзбекистон б-н боғлиқ асарлар Англия, Арманистон, Белоруссия, Россия ва б.да кўпайди. 19-а.да романтик О. ривожтопди (К. М. Вебер, В. Беллини, Г. Доницетти ва б.), янги миллий О. мактаблари юзага келди (Россияда — М. Глинка ва А. Даргомижский, Польшада С. Монюшко, Чехияда Б. Сметана, Венгрияда Ф. Эркель, Укра-инада С. Гулак-Артемовский, Грузияда М. Баланчивадзе ва б.). 20-а.да О.— оратория (А. Онеггер), О.—кантата (К. Орф), камер О. (Ф. Пуленк), қўшиқ О.си (К. Вайль), рок-опера (Э. Л. Уэббер) каби янги турлари юзага келди, О. жанри модернизм йўналишлари (импрессионизм — К. Дебюсси, экспрессионизм — Р. Штраус, А. Шёнберг, А. Берг, неоклассицизм — Ф. Бузони, И. Стравинский ва ҳ. к.) таъсирида ривож топди. К. Монтеверди, Ж. Россини, Ж. Верди, Ж. Пуччини, К. В. Глюк, B. А. Моцарт, Р. Вагнер, Л. Керубини, Ш. Гуно, Ж. Визе, М. Мусоргский, П. Чайковский, С. Прокофьев, Д. Шостакович, Б. Барток, 3. Кодай, Б. Бриттен, Ж. Гершвин ва б. О. санъати ривожига улкан ҳисса қўшишди.
Ўзбекистонда О. жанри ўзбек мушкели драмасининг ривожи асосида, шунингдек, чет эл мумтоз О.сининг таъсирида юзага келган. 19-а.нинг охири—20-а. бошларида Тошкентга бир нечта (грузин — 1894; 1907—15 й.ларда — итальян, татар, рус, озарбайжон) О. труппалари гастролга келган. 1918 й.дан Тошкентда Рус опера театри ўз фаолиятини бошлаган. 1929 й.да М. Қориёқубов ташаббуси б-н ўзбек мусиқали театри ишга тушди. Унинг репертуари, асосан, мусиқали драмалардан иборат бўлган. Мазкур театр саҳна-сида ўзбек тилида қўйилган биринчи опералар — «Эр Тарғин» (Е. Брусиловский, 1937) ва «Наргиз» (М. Магома-ев, 1938)дир. ўзбек опера ва балет труп-паси Ўзбек мусиқали театри заминида юзага келиб, 1939 й. С. Василенко ва М. Ашрафийнинг «Бўрон» О.си б-н ўз фаолиятини бошлаган. Дастлабки ўзбек опералари ўзбек ва рус композиторларининг ижодий ҳамкорлиги натижасида ҳамда Ўзбекистонда ижод қилган рус композиторларининг маҳаллий мавзудаги ижодида ривож топган (Р. Глиэр, Т. Содикрв, «Лайли ва Мажнун», 1940; «Гулсара», 1949; А. Козловский, «Улуғбек», 1942). Шу даврда ўзбек тилида жаҳон мумтоз О. намуналари (Ж. Бизенинг «Кармен», 1944; П. Чайковскийнинг «Евгений Онегин», 1947 ва б.) ҳам саҳналаштирилди. Кейинчалик ўзбек композиторларининг афсонавий-романтик, тарихий, лирик, замонавий мавзулардаги мустақил О.лари пайдо бўлди: «Дилором», «Шоир калби» (М. Ашрафий), «ҳамза» (С. Бобоев), «Хоразм қўшиғи» (М. Юсупов) ва б. Биринчи ўзбек ҳажвий О.си «Май-саранинг иши» (С. Юдаков) бўлиб, бир нечта чет мамлакатлар театрларида қуйилган. «Ёрилтош» (С. Бобоев) биринчи ўзбек болалар О.сидир.
1970—80 й.лари ўзбек композиторлари О. жанрини мавзу жиҳатидан бойитишди. Шу давр ичида тарихий — «Мангулик» (У. Мусаев), «Фидойилар» (С. Бобоев), замонавий — «Садоқат» (Р. Абдуллаев), атоқли шахсларга бағишланган — «Суғд элининг крплони» (И. Акбаров), «Зебуннисо» (Сайфи Жалил), «Алишер Навоий» (М. Бурҳонов), шунингдек, камер О.лар — «Соҳилда тўқнашув» (Н. Зокиров), «Она қалби» (Ҳаб. Раҳимов) ва б. О.лар саҳналаштирилди.
Мустақиллик даври ўзбек О.ларида жанр талқини, мавзу ва мазмун доираси янада кенгайтирилиб, бойитил-ди: жаҳон мумтоз адабиёти (Н. Зоки-ровнинг Шекспир трагедиялари асосида яратилган «Ҳамлет» ва «Макбет» О.-дилогияси), ҳоз. замон ижтимоий муаммолари (Н. Зокировнинг «Мухторият» опера-фарси, О. Абдуллаеванинг «Вафо», Ф. Янов-Яновскийнинг «Оркестр» О.лари), тарихий шахслар сий-молари (М. Бафоевнинг «Ал-Фарғоний») ва фалсафий мавзулар (И. Ак-баровнинг «Ибтидо хатоси» О.- ораторияси) О. жанрини кейинги ривожини белгилади. Мазмунни талқин қилишда асосий урғу миллий ҳамда умумба-шарий маънавий кадриятларни таран-нум этишга, мураккаб вазият ва психологик ҳолатларни чуқур ифода этишга қаратилди. Бу даврда ўзбек композиторлари О. асарларида ўзбек халқ мусиқа мероси ва миллий ижрочилик анъаналарини замонавий ифода ва техник воситалар б-н узвий боғлашга аҳамият бердилар.
Ад.: Пеккер Я., Ўзбекская опера, М., 1984; М уродова Д., Мустақиллик даври Ўзбекистон композиторлик ижодиёти тўғрисида, — Мусика ижодиёти масалалари, Т., 2002.
Дилера Муродова, Тўхтасин Ғафурбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.