Opera

Opera (lotinça va italyança opera — «mehnat mahsuli, asar») — musiqa asosiy örin tutadigan, dramatik rollarni xonandalar ijro etadigan musiqali sahna asari janri. Operada musiqa, dramaturgiya, aktyorlik, sahna bezagi, liboslar va ba'zan raqs yagona tomoşada birlaşadi, şuning uçun u sintetik san'at hisoblanadi. Asar odatda bastakor va librettoçi (matn muallifi) hamkorligida yaratiladi va opera teatrida orkestr jörligida ijro etiladi.1

ÖzME'ga köra, operaning adabiy asosi — libretto; undagi voqealar musiqa tili, avvalo vokal şakllar orqali ifodalanadi. Qahramonlarning his-tuyğulari yakkaxon xonandalar kuylaydigan ariya va kavatina kabi tugal musiqiy parçalarda oçiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, an'anaviy «nomerli» operada ikki xil kuylaş usuli qöllanadi: nutq ohangiga yaqin reçitativ va mustaqil ariyalar; 19-asrda esa uzluksiz «musiqali drama» şakli rivojlangan. Duet, trio kabi ansambllar qahramonlarning özaro munosabatini ifoda etadi, xor esa voqealarga munosabat bildirib, xalq hayoti manzaralarini yaratadi. Orkestr xonandalarga jör bölişdan taşqari, uvertyura, antrakt va kiriş kabi mustaqil çolğu qismlarda sahnaning ruhiy holatini oçib beradi.

Opera 16-asr oxirida Italiyaning Florensiya şahrida vujudga kelgan. Ilk namunalar — Yakopo Perining «Dafna» (1598) va «Evridika» (1600) asarlari; inglizça Vikipediyaga köra, «Dafna» deyarli saqlanmagan. Klaudio Monteverdining «Orfey» asari yangi janrning şakllanişida muhim bosqiç bölgan. 17-asrda opera Yevropa böylab tarqalgan: Germaniyada Haynrix Şyuts, Fransiyada Jan-Batist Lyulli, Angliyada Genri Pyorsell milliy an'analarga asos solgan.

Janr turli milliy şakllarga ega bölgan. ÖzME fransuz lirik tragediyasi va «katta opera»si, italyan jiddiy operasi (opera-seria) va kulgili operasi (opera-buffa), nemis zingşpili, ingliz ballada operasi, ispan sarsuelasini sanab ötadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 18-asrda italyan operasi Fransiyadan taşqari butun Yevropada ustun bölgan; 1760-yillarda Kristof Villibald Glyuk opera-seriadagi sun'iylikka qarşi islohot operalarini yaratgan. Asr oxirining eng yirik siymosi — Volfgang Amadey Motsart; uning «Figaroning uylanişi», «Don Jovanni», «Sehrli nay» kabi asarlari jahon opera merosining durdonalari hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, 18-asrda Yevropa bastakorlarining Şarq mavzulariga qiziqişi ortgan: Skarlatti, Vivaldi, Gendel, Teleman va boşqalar Amir Temurni operalarining boş qahramoni qilib tanlagan.

19-asrning birinçi uçdan birida Rossini, Donitsetti va Bellini ijodida belkanto uslubi gullagan, Ober va Meyerber «katta opera»ni, Veber nemis romantik operasini yaratgan. Inglizça Vikipediyaga köra, asrning ikkinçi yarmi Italiyada Juzeppe Verdi, Germaniyada Rixard Vagner hukmronlik qilgan «oltin davr» bölgan. Şu davrda Rossiya, Çexiya, Polşa, Vengriya kabi ölkalarda milliy opera maktablari yuzaga kelgan. 20-asrda opera-oratoriya, kamer opera, rok-opera kabi yangi turlar paydo bölgan, janr impressionizm, ekspressionizm va neoklassitsizm oqimlari ta'sirida yangilangan.

ÖzME'ga köra, özbek operasi milliy musiqali drama zaminida va jahon mumtoz operasi ta'sirida şakllangan. 19-asr oxiri — 20-asr boşida Toşkentga turli opera truppalari gastrolga kelgan, 1918-yildan şaharda rus opera teatri işlagan. 1929-yilda Muhiddin Qoriyoqubov taşabbusi bilan özbek musiqali teatri oçilgan; uning sahnasida özbek tilidagi ilk operalar — «Er Tarğin» (1937) va «Nargiz» (1938) qöyilgan. Özbek opera va balet truppasi 1939-yilda Sergey Vasilenko va Muxtor Aşrafiy yaratgan «Böron» operasi bilan faoliyat boşlagan.

Ilk özbek operalari özbek va rus bastakorlarining hamkorligida yaratilgan: Reyngold Glier va Talibjon Sodiqovning «Layli va Majnun» (1940) va «Gulsara» (1949), Aleksey Kozlovskiyning «Uluğbek» (1942) asarlari şular jumlasidan. Keyinroq Muxtor Aşrafiyning «Dilorom», Sulaymon Yudakovning birinçi özbek hajviy operasi «Maysaraning işi», Sayfi Jalilning «Zebunniso» kabi asarlari sahnaga çiqqan. ÖzME'ga köra, mustaqillik yillarida özbek operasi mavzu jihatidan yanada boyigan: masalan, bastakor N. Zokirov Şekspir tragediyalari asosida «Hamlet» va «Makbet» operalarini yaratgan.