Operetta
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–191-b. — ziyouz.com
Operetta (ital. operetta — kiçik opera) — musiqaviy sahna asari. Dramaturgiyasi vokal va çolğu musiqa, raqs qamda dialoglarning estrada san'ati elementlari b-n uzviy boğlanişiga asoslangan. O.ning musiqiy jarayoni negizi naqarotli qöşiq va raqsdan iborat. Har bir tugal sahnaning kulminatsiyasini, odatda, muayyan ommabop raqs taşkil etadi (galop, kankan, vals, çardaş va b.) O.da opera vokal şakl (ariya, duet, ansambl, xor kabi)lari ham qöllaniladi, lekin ular birmunça soddaligi va ommabopligi b-n ajralib turadi. Boş ğoya bayoni va rivoji asosan musiqa orqali ifodalanişi tufayli O. turli xalqlar madanyyatiga xos musiqali sahnaviy janrlar (fransuzça vodevil, nemisça va avstriyça zingşpil va b.) alomatlarini ham mujassam etgan. Mustaqil janr sifatida O. 19-a. örtalarida Parijda yuzaga kelgan (J. Offenbaxning «Orfey dözaxda», 1858). Uning dastlabki namunalari, asosan, hajviy yönalişda bölgan. Keyinçalik, O.ga lirik ohanglar ham kiritildi. Fransuz kompozitorlaridan Ş. Lekok, E. Odran va R. Planketlar O. janrida ijod qilişgan. Offenbax ijodi ta'sirida 19- a. oxirlarida F. Zuppe, I. Ştraus (öğli) va K. Millyoker kabi kompozitorlar tomonidan Vena O.si yaratildi. A. Salliven va S. Jons 19-a. ingliz O.sining yirik namoyandalari edi. 20-a. boşlarida venger kompozitorlari F. Legar va, ayniqsa, I. Kalman O. rivojiga katta hissa qöşişdi. 1920- y.larda AQŞda O. ta'sirida myuzikl janri yuzaga keldi. Özbekistonda O. janrining rivoji 20-y.larda Rus opera va balet teatri, Samarkand operetta teatri (1938— 40), keyinçalik esa Toşkent operetta teatri (1971 y.dan) faoliyati b-n boğliq bölgan. Bu teatrlarda, asosan, O. ning mumtoz (I. Ştraus, I. Kalman, F. Legar), şuningdek, zamonaviy (A. Jurbin, K. Listov va b.) namunalari qöyildi. 1970 y.dan boşlab maz-kur san'atga Özbekiston kompozitorlari ham e'tibor qaratmoqda (E. Solihovning rus tilida sahnalaştirilgan «Xöja Nasriddin», «Oygul pari sovğalari», «Parol — «Şarq yulduzi», A. Ergaşevning «Mittivoy», P. Holiqovning «Krrbobo va Santa Klaus» kabi asarlari).
Ad.: YuldaşevaS, U istokov klassiçeskoy operetti, T., 1976.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОПЕРЕТТА (итал. operetta — кичик опера) — мусиқавий саҳна асари. Драматургияси вокал ва чолғу мусиқа, рақс қамда диалогларнинг эстрада санъати элементлари б-н узвий боғланишига асосланган. О.нинг мусиқий жараёни негизи нақаротли қўшиқ ва рақсдан иборат. Ҳар бир тугал саҳнанинг кульминациясини, одатда, муайян оммабоп рақс ташкил этади (галоп, канкан, вальс, чардаш ва б.) О.да опера вокал шакл (ария, дуэт, ансамбль, хор каби)лари ҳам қўлланилади, лекин улар бирмунча соддалиги ва оммабоплиги б-н ажралиб туради. Бош ғоя баёни ва ривожи асосан мусиқа орқали ифодаланиши туфайли О. турли халқлар маданйятига хос мусиқали саҳнавий жанрлар (французча водевиль, немисча ва австрийча зингшпиль ва б.) аломатларини ҳам мужассам этган. Мустақил жанр сифатида О. 19-а. ўрталарида Парижда юзага келган (Ж. Оффенбахнинг «Орфей дўзахда», 1858). Унинг дастлабки намуналари, асосан, ҳажвий йўналишда бўлган. Кейинчалик, О.га лирик оҳанглар ҳам киритилди. Француз композиторларидан Ш. Лекок, Э. Одран ва Р. Планкетлар О. жанрида ижод қилишган. Оффенбах ижоди таъсирида 19- а. охирларида Ф. Зуппе, И. Штраус (ўғли) ва К. Миллёкер каби композиторлар томонидан Вена О.си яратилди. А. Салливен ва С. Жонс 19-а. инглиз О.сининг йирик намояндалари эди. 20-а. бошларида венгер композиторлари Ф. Легар ва, айниқса, И. Кальман О. ривожига катта ҳисса қўшишди. 1920- й.ларда АҚШда О. таъсирида мюзикл жанри юзага келди. Ўзбекистонда О. жанрининг ривожи 20-й.ларда Рус опера ва балет театри, Самарканд оперетта театри (1938— 40), кейинчалик эса Тошкент оперетта театри (1971 й.дан) фаолияти б-н боғлиқ бўлган. Бу театрларда, асосан, О. нинг мумтоз (И. Штраус, И. Кальман, Ф. Легар), шунингдек, замонавий (А. Журбин, К. Листов ва б.) намуналари қўйилди. 1970 й.дан бошлаб маз-кур санъатга Ўзбекистон композиторлари ҳам эътибор қаратмоқда (Э. Солиҳовнинг рус тилида саҳналаштирилган «Хўжа Насриддин», «Ойгул пари совғалари», «Пароль — «Шарқ юлдузи», А. Эргашевнинг «Миттивой», П. Ҳолиқовнинг «Кррбобо ва Санта Клаус» каби асарлари).
Ад.: ЮлдашеваС, У истоков классической оперетты, Т., 1976.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.