Optik spektrlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193–194-b. — ziyouz.com
Optik spektrlar — ultrabinaf-şa (tölqin uzunligi 1 < 3800A), közga körinadigan (7600A > 1 > 3800A) va in-fraqizil (1 > 7600A) nurlar, ya'ni 100 dan 0,01 mikrongaça uzunlikdagi tölqinlar sohasini öz içiga oladigan spektrlar. Köpinça, spektr nurlanuvçi manba tabiatiga qarab ajratiladi. Şunga asosan, atom va molekula taş-qi elektron qobiqlari jarayonlarida, molekulalarning aylanma va tebranma harakatida hamda qattiq yoki suyuq moddani qizdiriş va lyuminessensiya vaqtida çiqadigan spektrlar O.s.dir. O.s. tutaş (uzluksiz), çizikli va yöl-yöl xillarga bölinadi. Qizdirilgan qattik. yoki suyuq moddalar tutaş O.s. çiqaradi; bunda uzluksiz turli (qizil, töq sariq, yaşil, kök, havo rang, bi-nafşa) spektrlar paydo böladi. Yuqori t-rada yaraklaydigan gaz va modda buğlari çiziqli va yöl-yöl O.s. çiqaradi. Çizikli spektrlar ayrim çiziklardan iborat bölib, atomlarga xos (q. Atom spektrlari). Yöl-yöl spektrlar molekulalar nurlanişi bölib, har bir yöl alohida çiziqli spektrlardan iborat.
O.s. nurlaniş va yutiliş spektrlarida ajraladi. Nurlaniş spektri qattiq, suyuq, gazsimon moddaning yuqori t-ra yoki elektr razryadi ta'sirida hosil böladi. Ma'lum bir manbadan çiqayotgan tutaş spektr biron muhitdan ötayotganda yutiliş spektr i sodir böladi. Kirxgof nurlaniş qonuniga asosan har qanday jism spektrli nur çiqarsa, şunday spek-trli nurni yutadi. O.s.ni örganiş fizika, astronomiya va texnikaning köp sohalarida, ayniqsa, atom va molekula spektrlari qonuniyatlarini aniqlaşda, ularning tuziliş nazariyasini işlab çiqişda katta örin tutadi.
Q.: Atom spektrlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОПТИК СПЕКТРЛАР — ультрабинаф-ша (тўлқин узунлиги 1 < 3800А), кўзга кўринадиган (7600А > 1 > 3800А) ва ин-фрақизил (1 > 7600А) нурлар, яъни 100 дан 0,01 микронгача узунликдаги тўлқинлар соҳасини ўз ичига оладиган спектрлар. Кўпинча, спектр нурланувчи манба табиатига қараб ажратилади. Шунга асосан, атом ва молекула таш-қи электрон қобиқлари жараёнларида, молекулаларнинг айланма ва тебранма ҳаракатида ҳамда қаттиқ ёки суюқ моддани қиздириш ва люминесценция вақтида чиқадиган спектрлар О.с.дир. О.с. туташ (узлуксиз), чизикли ва йўл-йўл хилларга бўлинади. Қиздирилган қаттик. ёки суюқ моддалар туташ О.с. чиқаради; бунда узлуксиз турли (қизил, тўқ сариқ, яшил, кўк, ҳаво ранг, би-нафша) спектрлар пайдо бўлади. Юқори т-рада яраклайдиган газ ва модда буғлари чизиқли ва йўл-йўл О.с. чиқаради. Чизикли спектрлар айрим чизиклардан иборат бўлиб, атомларга хос (қ. Атом спектрлари). Йўл-йўл спектрлар молекулалар нурланиши бўлиб, ҳар бир йўл алоҳида чизиқли спектрлардан иборат.
О.с. нурланиш ва ютилиш спектрларида ажралади. Нурланиш спектри қаттиқ, суюқ, газсимон модданинг юқори т-ра ёки электр разряди таъсирида ҳосил бўлади. Маълум бир манбадан чиқаётган туташ спектр бирон муҳитдан ўтаётганда ютилиш спектр и содир бўлади. Кирхгоф нурланиш қонунига асосан ҳар қандай жисм спектрли нур чиқарса, шундай спек-трли нурни ютади. О.с.ни ўрганиш физика, астрономия ва техниканинг кўп соҳаларида, айниқса, атом ва молекула спектрлари қонуниятларини аниқлашда, уларнинг тузилиш назариясини ишлаб чиқишда катта ўрин тутади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.