Oqdaryo tumani
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308-b. — ziyouz.com
Oqdaryo tumani — Samarkand viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.dataşkil etilgan. Iştixon, Pastdarğom, Samarkand, Jomboy, Payariq tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 0,37 ming km2. Aholisi 101,7 ming kişi (2000). O.t,da 2 şaharça (Dahbed, Loyiş), 6 kiş-lok fukarolari yiğini (Zarafşon, Primkent, Yangikent, Yangikörğon, Qorateri, Quriliş) bor (2000). Markazi — Loyiş şaxarçasi.
Tabiati. Tuman hududi Zarafşon daryosining irmoklari — Krradaryo va Okdaryo vodiysida joylaşgan. Yerning ustki kismini daryolar olib kelgan allyuvial yotkiziqlar qoplagan. Relye-fi, asosan, yassi tekislik bölib, şarkdan ğarbga nişab. Yer yuzasining bal. 450 m. Zarafşon daryosining faoliyati natijasida köx.na qayirlar (terrasalar) hosil bölgan. Iklimi kontinental. Şim., şim.-şark va şarq tomondagi toğlar Arktikadan keluvçi sovuk şamollarni tösib turadi. Yanv.ning örtaça t-rasi —G, iyulniki 27— 28°. Yiliga örtaça 200—300 mm yoğin yogadi. Vegetatsiya davri 217 kun. Tuproklari qadimdan suğoriladigan 1—2% çirindili böz tuprok. Yovvoyi ösimliklardan qamiş, buğdoyik, şörajrik, kampirsoç, yulğun va b. usadi. Böri, tulki, kuyon, çiyaböri, jayra, tökayzorlarda kirğovul, loyxörak, ördak, söfitörğay, çuğurçiq, zarğaldoq; sudraluvçilardan gekkon kaltakesagi, toşbaqa, sariq ilon, eçkemar; kemiruvçilardan körsiçkon, kiçik Köşoyoq, qumsiçqon, tipratikan, yumronkoziq, kalamuş va b. bor.
Aholisi, asosan, özbeklar; tojik, rus, tatar va b. millat vakillari xyam yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 da 275 kişi.
Xöjaligi. Tumanda ğişt z-di, maişiy xizmat körsatiş k-ti, meva köçatlari yetkazib beruvçi xöjalik, bördoqiçilik bazasi, kuriliş boşqarmasi, konserva z-dlari, MTP mavjud. Q.x.ning barça tarmoklari rivojlangan. Paxtaçilik — yetakçi tarmoq. Tumanda 18 şirkat, 456 fermer xöjaligi mavjud. Q.x.da foydalaniladigan yerlarning 8501 gektariga paxta, 736 ga yerga kartoşka, 871 ga yerga sabzavot, poliz ekinlari ekiladi. 11,6 ming ga dan ziyod yer mevazor, 45,7 ming ga dan ziyod yer tokzor va tutzorlar b-n band. Tuman xöjaliklarida 17,4 ming koramol, 12,1 ming qöy va eçki, 1000 dan ziyod ot, 56 ming parranda boqiladi.
49 ta umumiy ta'lim maktablarida 30350 öquvçi ta'lim oladi. Musika, maxsus internat maktablari, ped., mexanika, iqtisodiyot kollejlari, kasb-hunar maktablari faoliyat körsatadi. Markaziy kutubxona va uning tarmoqlari, madaniyat markazi va mada-niyat uylari, madaniyat va istirohat boği, stadion mavjud.
Markaziy kasalxona (286 örin) va unga qaraşli tibbiy muassasalarda 170 vraç va 970 örta tibbiy xodim işlaydi. Tuman hududini Katta Zarafşon magistral yöli kesib ötgan.
«Okdaryo ovozi» tuman gaz. çiqadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҚДАРЁ ТУМАНИ — Самарканд вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.даташкил этилган. Иштихон, Пастдарғом, Самарканд, Жомбой, Пайариқ туманлари б-н чегарадош. Майд. 0,37 минг км2. Аҳолиси 101,7 минг киши (2000). О.т,да 2 шаҳарча (Даҳбед, Лойиш), 6 киш-лок фукаролари йиғини (Зарафшон, Примкент, Янгикент, Янгикўрғон, Қоратери, Қурилиш) бор (2000). Маркази — Лойиш шахарчаси.
Табиати. Туман ҳудуди Зарафшон дарёсининг ирмоклари — Кррадарё ва Окдарё водийсида жойлашган. Ернинг устки кисмини дарёлар олиб келган аллювиал ёткизиқлар қоплаган. Релье-фи, асосан, ясси текислик бўлиб, шаркдан ғарбга нишаб. Ер юзасининг бал. 450 м. Зарафшон дарёсининг фаолияти натижасида кўх.на қайирлар (террасалар) ҳосил бўлган. Иклими континентал. Шим., шим.-шарк ва шарқ томондаги тоғлар Арктикадан келувчи совук шамолларни тўсиб туради. Янв.нинг ўртача т-раси —Г, июлники 27— 28°. Йилига ўртача 200—300 мм ёғин ёгади. Вегетация даври 217 кун. Тупроклари қадимдан суғориладиган 1—2% чириндили бўз тупрок. Ёввойи ўсимликлардан қамиш, буғдойик, шўражрик, кампирсоч, юлғун ва б. усади. Бўри, тулки, куён, чиябўри, жайра, тўкайзорларда кирғовул, лойхўрак, ўрдак, сўфитўрғай, чуғурчиқ, зарғалдоқ; судралувчилардан геккон калтакесаги, тошбақа, сариқ илон, эчкемар; кемирувчилардан кўрсичкон, кичик Кўшоёқ, қумсичқон, типратикан, юмронкозиқ, каламуш ва б. бор.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; тожик, рус, татар ва б. миллат вакиллари хям яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 да 275 киши.
Хўжалиги. Туманда ғишт з-ди, маиший хизмат кўрсатиш к-ти, мева кўчатлари етказиб берувчи хўжалик, бўрдоқичилик базаси, курилиш бошқармаси, консерва з-длари, МТП мавжуд. Қ.х.нинг барча тармоклари ривожланган. Пахтачилик — етакчи тармоқ. Туманда 18 ширкат, 456 фермер хўжалиги мавжуд. Қ.х.да фойдаланиладиган ерларнинг 8501 гектарига пахта, 736 га ерга картошка, 871 га ерга сабзавот, полиз экинлари экилади. 11,6 минг га дан зиёд ер мевазор, 45,7 минг га дан зиёд ер токзор ва тутзорлар б-н банд. Туман хўжаликларида 17,4 минг корамол, 12,1 минг қўй ва эчки, 1000 дан зиёд от, 56 минг парранда боқилади.
49 та умумий таълим мактабларида 30350 ўқувчи таълим олади. Мусика, махсус интернат мактаблари, пед., механика, иқтисодиёт коллежлари, касб-ҳунар мактаблари фаолият кўрсатади. Марказий кутубхона ва унинг тармоқлари, маданият маркази ва мада-ният уйлари, маданият ва истироҳат боғи, стадион мавжуд.
Марказий касалхона (286 ўрин) ва унга қарашли тиббий муассасаларда 170 врач ва 970 ўрта тиббий ходим ишлайди. Туман ҳудудини Катта Зарафшон магистрал йўли кесиб ўтган.
«Окдарё овози» туман газ. чиқади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.