Öqtoyxon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 223–224-b. — ziyouz.com
Öqtoyxon ÖQTOYXON, Öqtoy qoon, Ögedey, Ugedey (11861241.11.7) Möğullar davlati uluğ qooni (1229— 1241.11.7); Çingizxotşt 1xotini, ya'ni qönğirot uruğining közga köringan vakili Day nöyon qizi Börta Fujindan tuğilgan 3öğil. Möğullar tomonidan 1219—20 yillarda Movarounnahrning zabt etilişida faollik qörsatgan (q. Urganç mudofaasi). Çingizxon hayotligida Ö.ni taxt vorisi deb e'lon qilgan. Çingizxon ölimidan 2 yil ötgaç, 1229 yilda Jöjixon öğlonlari, Çiğatoy va Tulixon farzandlari hamda Bilgaday nöyon va Ilçidoy nöyon singari arkoni davlat iştirokida çaqirilgan buyuk qurultoyda Ö. uluğ qoon (boş hukmdor) etib saylangan. Ö hukmronligi davrida Şim. Xitoy butunlay möğullar qöl ostiga ötgan va qoon Maxmud Yalavoçta bu yurtni boşqarişni topşirgan. Ö. Xitoyni zabt etib qaytgaç, 1235 yil Jöjixonning tönğiç öğli Botuxon boşliq çingiziy xonzodalarni Daşti Qipçoq, Bulğor, Rus, Alaniya, Mojariston, Çerkes, Boşqird va boşqalar ellarni fath qiliş uçun yuborgan. Uşbu harbiy yurişlar 1240 yilning iyunigaça davom etgan. Bu davrda Qoraqurumnn obod qiliş işlari amalga oşirilgan. Xitoydan keltirilgan ustalar va naqqoşlar yordamida qörkam köşklar, binolar quriladi. Xitoydan Qoraqurumgaça bölgan masofada bir-biridan uzoqligi taxm. 30 km dan iborat 37 yomxona bunyod etilgan. Möğullarning yurişi vaqtida vayronaga aylangan Hirot şahrini qayta tiklaşga muvaffaq bölingan, aholi röyxatga olingan. Möğulistonning bir qismi, Junğoriya va Xitoyning bir qismi Ö. tasarrufida bölgan. Ayşu işratta beriliş, haddan taşqari köp şarob içiş oqibatida Ö. 1241 yilning 11 iyulida vafot etgan. Taxt ma'lum muddatga uning bevasi Turakina xotun qöliga ötgan.
Ad.: RaşidadDin, Sbornik letopisey, t. 2 [perevod s persidskogo Yu.P.Verxovskogo], M. — L., 1960; Abulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992; Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994.
Hamidulla Dadaboyev.
Q.: Urganç mudofaasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎҚТОЙХОН, Ўқтой қоон, Ўгедей, Угэдэй (11861241.11.7) Мўғуллар давлати улуғ қоони (1229— 1241.11.7); Чингизхотшт 1хотини, яъни қўнғирот уруғининг кўзга кўринган вакили Дай нўён қизи Бўрта Фужиндан туғилган 3ўғил. Мўғуллар томонидан 1219—20 йилларда Мовароуннаҳрнинг забт этилишида фаоллик қўрсатган (қ. Урганч мудофааси). Чингизхон ҳаётлигида Ў.ни тахт вориси деб эълон қилган. Чингизхон ўлимидан 2 йил ўтгач, 1229 йилда Жўжихон ўғлонлари, Чиғатой ва Тулихон фарзандлари ҳамда Билгадай нўён ва Илчидой нўён сингари аркони давлат иштирокида чақирилган буюк қурултойда Ў. улуғ қоон (бош ҳукмдор) этиб сайланган. Ў ҳукмронлиги даврида Шим. Хитой бутунлай мўғуллар қўл остига ўтган ва қоон Махмуд Ялавочта бу юртни бошқаришни топширган. Ў. Хитойни забт этиб қайтгач, 1235 йил Жўжихоннинг тўнғич ўғли Ботухон бошлиқ чингизий хонзодаларни Дашти Қипчоқ, Булғор, Рус, Алания, Можаристон, Черкес, Бошқирд ва бошқалар элларни фатҳ қилиш учун юборган. Ушбу ҳарбий юришлар 1240 йилнинг июнигача давом этган. Бу даврда Қорақурумнн обод қилиш ишлари амалга оширилган. Хитойдан келтирилган усталар ва наққошлар ёрдамида қўркам кўшклар, бинолар қурилади. Хитойдан Қорақурумгача бўлган масофада бир-биридан узоқлиги тахм. 30 км дан иборат 37 ёмхона бунёд этилган. Мўғулларнинг юриши вақтида вайронага айланган Ҳирот шаҳрини қайта тиклашга муваффақ бўлинган, аҳоли рўйхатга олинган. Мўғулистоннинг бир қисми, Жунғория ва Хитойнинг бир қисми Ў. тасарруфида бўлган. Айшу ишратта берилиш, ҳаддан ташқари кўп шароб ичиш оқибатида Ў. 1241 йилнинг 11 июлида вафот этган. Тахт маълум муддатга унинг беваси Туракина хотун қўлига ўтган.
Ад.: РашидадДин, Сборник летописей, т. 2 [перевод с персидского Ю.П.Верховского], М. — Л., 1960; Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.