Organizmni çiniqtiriş

Organizmni çiniqtiriş -organizmning noqulay iqlim şaroitlari (havoning past va yuqori harorati, past atmosfera bosimi va b.) ta'siriga çidamini oşiriş tadbirlari. O.ç.ni bolalikdan boşlaş muhim. Odam organizmi özgarib turadigan taşki muhit şaroitlariga muvofiqlaşgan holda (q. Adaptatsiya) çiniqib boradi. Biror omil (sovuq, issiq va b.)ning muntazam, köp marta ta'sir etişi va ular dozasini tobora oşira boriş yöli b-n çiniqtiruvçi effektga erişiladi, çunki şunday şaroitlardagina organizmda moslaşadigan uzgarişlar rivojlanadi: neyrogumoral va moddalar almaşinuvi jarayoni takomillaşadi, atrof muhitdagi no-xuş omillar ta'siriga organizmning umumiy qarşiligi oşadi. O.ç.ga organizmning muayyan fizik omillar ta'siriga sezuvçanligini asta-sekin pasaytiriş orqali erişiladi. Çunonçi, ma'lum darajadagi sovuq b-n muntazam ta'sir körsatiş, asosan, past harorat ta'siriga, issiq b-n ta'sir körsatiş esa yuqori harorat ta'siriga çidamlikni oşiradi. Organizmning sovuqqa çidami oşirilgan bulsada, issiqqa yoki past atmosfera bosimi va b.ga çidaş bera olmaydi. Çiniqtiruvçi muolajalar töxtatilgandan sung çiniqiş kuçi pasayadi va, odatda, 1 — 1,5 oydan keyin biror xil fizik omilga çidamlilik yöqoladi.

Organizmni sovuqqa çidamli qilişning amalda ahamiyati muhim, çunki sovqotiş juda köp hollarda ötkir respirator kasalliklarga sabab böladi. Sovqotiş darajasini asta-sekin oşira boriş yöli b-n organizmni sovuqqa çidamli qilinadi. Sovuqqa örgangan kişilar organizmida issiqlik hosil bölişi birmunça jadal boradi, bu — terining qon b-n yaxşiroq ta'minlanişiga imkon beradi va yuqumli kasalliklarga hamda sovuq urişiga çidamini oşiradi. Teri muguz qavatining bir oz qalin tortişi hisobiga ham sovuq seziş pasayadi, natijada terining issiklikni izolyatsiya qiliş xossasi kuçayadi. Sovuqqa örganmagan kişilarda gavdaning hatto ozgina qismining sovqotişi va umumiy sovqotiş burun şilliq pardasi tomirlarining kengayişiga, uning yalliğlanib, sekretor suyuklikning köp ajralişiga, ya'ni yuqori nafas yöllarining ötkir respirator kasalliklariga olib keladi. Sovuqqa çiniqqan kişilarda yuqori nafas yöllari şilliq pardasida bunday reaksiya kuzatil-maydi. Oftob, havo (q. Havo va quyoş van-nalari) va suvdan oqilona foydalaniş yöli b-n ham organizmni sovuqqa çiniqtiriş mumkin. Höl soçiq b-n artiniş, boşdan suv quyiş, duş kabul qiliş, çömiliş eng qulay va ta'sir-çan suv muolajalaridan hisoblanadi. Ularni dastlab uy t-rasidagi suvdan boşlaş, söngra t-rani asta-sekin pasaytirib, muolaja muddatini oşira boriş lozim.

Atrof muhit issiq bölganda bunday haroratga odatlanmagan odam organizmi issiqlab ketişi mumkin (q. Issiq urişi). Köp marta va uzoq muddat issiq ta'sir etişi natijasida organizmning yuqori t-ra ta'siriga çidami oşadi, ğaraq-ğaraq terlaş va ter tarkibining özgarişi xisobiga organizm köp issiqlik ajrata boşlaydi. Yuqori t-raga çidamli kişilarda issiklik ajralişining yaxşilanişi tufayli issiq iklim şaroitida işlaganda tomir örtaça tezlikda urib, mehnat qobiliyati pasayib ketmaydi. Organizmni past atmosfera bosimiga çiniqtiriş maqsadida aksari toğlarga çiqiladi.

O.ç. rejimini kişining yoşi, individual xususiyatlari va soğliğiga qarab vraç belgilaydi. Kasallik belgilari paydo bölgan taqdirda O.ç. vaqtinça töxtatilib, kişi soğaygandan söng yana davom ettiriladi.

Keksa yoşdagi kişilarni çiniqtirişni ehtiyotlik b-n bevosita vraç nazoratida ötkaziş lozim. Bu yoşda O.ç.da jismoniy ta'sirlarga moslaşuvning yomonlaşişini va mu-olajalardan keyin fiziologik funksiyalarning birmunça sekin tiklanişini hisobga oliş lozim. Bu yoşdagi kişilar uçun havo b-n O.ç.ning har xil turlari — xonalarda, ravonlarda, dovdaraxtlar soyasida havo vannalari qabul qiliş, yengil kiyimlarda asta-sekin sayr etişga örganiş maqsadga muvofiqdir. Jismoniy maşqlardan keyin xöl soçiq b-n artiniş, boşdan suv quyiş yoki duşga tuşiş, yozda esa suv va havo t-rasi kamida 20— 22° bölganda çömiliş lozim.

Bolalarni çiniqtiriş yoş avlodni soğlom qilib tarbiyalaşga imkon beradigan asosiy profilaktik tadbirdir. Bolalar sof havo yetişmasligiga juda sezuvçan böladi. Uzoq muddatgaça yaxşi şimollatilmaydigan xonalarda bölgan bolalar lanj, injiq böladi. Uyqusi buziladi, iştahasi bölmaydi, boşi oğriydi, köngli aynib turadi, kamqonlik röy beradi. Gödak atrof muhitning fizik omillariga asta-sekin moslaşadi, çunki uning muhofaza reaksiyalari sust rivojlangan böladi. Bolani qayotining birinçi kunlaridan boşlab ehtiyotlik b-n muntazam çiniqtira boriş, lekin bunda uning a'zo va sistemalari funksional jixatdan hali yetilmaganligini yoddan çiqarmaslik kerak. Gipotrofiya, raxit, qaytalab turadigan yoki xronik kasalliklardan kuçsizlangan bolalar organizmi çidamini oşira-digan muolajalarga ayniqsa muhtoj böladi. Sof havo har qanday kasalliklarda samarali ta'sir körsatadi. Nimjon va kasalmand bolalarga, asosan, sust ta'sir etadigan suv muolajalari: höl soçiq b-n artib turiş, oyoğiga suv quyiş tavsiya qilinadi. Suv t-rasi (35—36°) asta-sekin pasaytirib boriladi va bolaning umumiy holati yaxşilanganda soğlom bolalar uçun tavsiya etiladigan darajaga yetkaziladi.