Öriliş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 146–147-b. — ziyouz.com
Öriliş — töqima (mato, gazlama) töqişda arqoq (köndalang ip) va tanda (böylama ip) ning özaro birlaşişi. Töqima siyrak yoki ziç Ö.da töqilişi mumkin. Töqimaning tanda böyiça ziçligi arqoq böyiça ziçligidan farq qiladi yoki ular bir xil böladi. Töqimaning 10 sm eniga töğri keladigan tanda iplari soni tanda böyiça ziçligi, arqoq iplari soni arqoq böyiça ziçligi deb ataladi. Töquvçilik Ö.larining turi köp. Ular töqimaning tuzilişi (mas, ziç yoki siyrakli) va xossalariga boğliqböladi. Töqima öngidagi guli, sirtining silliqligi yoki ğadirbudurligi (relyefi), köndalang va böylama yöllari boryöqligi, tovlanib turişi tanda va arqoq iplarining U. turiga boğliq böladi. Ö.lar gazlamaning pişiqligiga, çöziluvçanligiga, kirişişi yoki çözilişi va boşqalar xossalariga ta'sir qiladi.
Töquvçilik Ö.lari oddiy (tekis), mayda gulli, murakkab va yirik gulli turlarga bölinadi. Har qaysi Ö. turida tanda böyiça rapport (Ö. gulini hosil qiladigan iplar soni) va arqoq böyiça rapport farqlanadi. Tanda böyiça rapport Ö. gulini hosil qiladigan tanda iplari soni, arqoq böyiça rapport Ö. gulini hosil qiladigan tanda iplari soni. Mas, tanda böyiça ziç töqimada tanda iplari soni köp, arqoq böyiça ziç töqimada arqoq iplari soni köp böladi va aksinça. Gazlamada qanday gul hosil qilinişi rapportga boğliq böladi.
Töquvçilikda eng keng tarqalgan Ö. oddiy Ö. hisoblanadi. Oddiy Ö.ga polotno, sarja, atlas va satin Ö.lar kiradi (rasmga q.). Bu örilişlarda arqoq ipi bilan faqat bir marta örilişadi. Har doim tanda ipi böyiça rapport arqoq böyiça rapportga teng böladi. Özbekistonda qadimdan qöllanib ke linadigan Ö. atlas Ö. hisoblanadi. Mas, beş ipli atlas Ö. Rapportdagi har qaisi tanda ip törtta arqoq ipi ustida yotadi va bitta arqoq ipi tagidan ötadi. Demak, atlas Ö.li gazlamaning öngi asosan tanda iplaridan iborat böladi.
Mayda gulli, murakkab va yirik gulli Ö.lar bir-biridan tanda böyiça rapport va arqoq böyiça rapportning nisbati bilan farqlanadi (q. Töquvçilik).
Ad.: Olimboyev E.Ş. va boşqalar, Töquvçilik texnologiyasi va töquv stanoklari, T., 1987.
Q.: Töquvçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎРИЛИШ — тўқима (мато, газлама) тўқишда арқоқ (кўндаланг ип) ва танда (бўйлама ип) нинг ўзаро бирлашиши. Тўқима сийрак ёки зич Ў.да тўқилиши мумкин. Тўқиманинг танда бўйича зичлиги арқоқ бўйича зичлигидан фарқ қилади ёки улар бир хил бўлади. Тўқиманинг 10 см энига тўғри келадиган танда иплари сони танда бўйича зичлиги, арқоқ иплари сони арқоқ бўйича зичлиги деб аталади. Тўқувчилик Ў.ларининг тури кўп. Улар тўқиманинг тузилиши (мас, зич ёки сийракли) ва хоссаларига боғлиқбўлади. Тўқима ўнгидаги гули, сиртининг силлиқлиги ёки ғадирбудурлиги (рельефи), кўндаланг ва бўйлама йўллари борйўқлиги, товланиб туриши танда ва арқоқ ипларининг У. турига боғлиқ бўлади. Ў.лар газламанинг пишиқлигига, чўзилувчанлигига, киришиши ёки чўзилиши ва бошқалар хоссаларига таъсир қилади.
Тўқувчилик Ў.лари оддий (текис), майда гулли, мураккаб ва йирик гулли турларга бўлинади. Ҳар қайси Ў. турида танда бўйича раппорт (Ў. гулини ҳосил қиладиган иплар сони) ва арқоқ бўйича раппорт фарқланади. Танда бўйича раппорт Ў. гулини ҳосил қиладиган танда иплари сони, арқоқ бўйича раппорт Ў. гулини ҳосил қиладиган танда иплари сони. Мас, танда бўйича зич тўқимада танда иплари сони кўп, арқоқ бўйича зич тўқимада арқоқ иплари сони кўп бўлади ва аксинча. Газламада қандай гул ҳосил қилиниши раппортга боғлиқ бўлади.
Тўқувчиликда энг кенг тарқалган Ў. оддий Ў. ҳисобланади. Оддий Ў.га полотно, саржа, атлас ва сатин Ў.лар киради (расмга қ.). Бу ўрилишларда арқоқ ипи билан фақат бир марта ўрилишади. Ҳар доим танда ипи бўйича раппорт арқоқ бўйича раппортга тенг бўлади. Ўзбекистонда қадимдан қўлланиб ке линадиган Ў. атлас Ў. ҳисобланади. Мас, беш ипли атлас Ў. Раппортдаги ҳар қаиси танда ип тўртта арқоқ ипи устида ётади ва битта арқоқ ипи тагидан ўтади. Демак, атлас Ў.ли газламанинг ўнги асосан танда ипларидан иборат бўлади.
Майда гулли, мураккаб ва йирик гулли Ў.лар бир-биридан танда бўйича раппорт ва арқоқ бўйича раппортнинг нисбати билан фарқланади (қ. Тўқувчилик).
Ад.: Олимбоев Э.Ш. ва бошқалар, Тўқувчилик технологияси ва тўқув станоклари, Т., 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.