Töquvçilik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 862–863-b. — ziyouz.com
Töquvçilik - tabiiy (paxta, jun, ipak, ziğir, kanop va h.k.) va sun'iy tolalardan gazlama va b. töqimaçilik mahsulotlari oliş jarayonlari majmui; hunarmandçilikning bir turi, kasb. Dastlab (neolit va ibtidoiy jamoa davrida) yigiriş va töqişga doyr işlar qölda bajarilgan. Keyin urçuqlar, dastaki töquv dastgohlari paydo bölgan. Çigit ekib, paxtadan ip gazlama oliş Örta Osiyoda milodning boşidayoq tarqalgan. Lekin i.ç. texnikasi nihoyatda sekinlik bn ösgani uçun yigiriş va töqiş qölda bajarilgan. Keyinçalik yogoçdan yasalgan dastaki T. dastgohi (dökon) paydo bölgan. T.ni mexanizatsiyalaşga uriniş 16—18-a.larga töğri keladi. Ingliz ixtiroçisi J. Keyning 1733 y.da ixtiro qilgan «öziuçar» moki T.da katta ahamiyatga ega böddi. 18- a. oxirida Buyuk Britaniyada E. Kartrayt mexanik töquv stanogini ixtiro kildi. 19-a. oxiri 20-a. boşlarida mokisi avtomatik tarzda almaştiriladigan T. stanoklari paydo böldi.
Dastlab, ip yigiriş, gazlama töqiş, pardozlaş işlari yakka tartibda bajarilgan, keyinçalik (18-a. 2yarmidan) kiçikkiçik, keyin yirikroq korxonalar paydo bölgan.
T. töquv stanoklarida korxonalarda bajariladi. Töqimagazlama işlab çiqaradigan korxona töquv fkasi deyiladi. Töquv fkasining yonida ip yigiruv fkasi va töqimaga gul bosadigan fka ham bölsa, korxona T. kombinata deyiladi. T.ning asosiy xom aşyosi paxta (va b. tabiiy tolalar) hisoblanib, kimyoviy tolalardan ham keng foydalaniladi. Gazlama töqişning texnologik jarayoniga kura, T. tayyorgarlik, töqiş va yakunlovçi operatsiyalarni öz içiga oladi. Tayyorgarlikda tolalarni aralaştirib, yigirib har xil ip olinadi. Ip tayyorlaş tartibi quyidagi ketma-ketlikdan iborat: tanda ipini qayta öraş, tandalaş, ohorlaş, tanda ipini ötkaziş; arqoq ipini qayta öraş, namlaş yoki emulsiyalaş, tanda ipini qayta öraş nayçalaridagi ipni bobinaga yoki flanetsli ğaltaklarga öraşdan iborat. Tandalaşda bobinadagi tanda iplari tanda vallariga parallellab öraladi. Bu operatsiya tanda maşinalarida bajariladi. Tanda ipining pişiqligini oşiriş uçun ular ohorlanadi (q. Ohorlaş). Tanda ipini remizalar közi va berdo plastinkalari orasidan ötkaziş («proborka») maxsus stanoklarda bajariladi.
Arqoq ipi yigiruv fkalarida töquv stanogining mokisiga tuşadigan nayçalarda işlab çiqariladi, şuning uçun u maxsus tayyorlaş operatsiyasidan ötkazilmaydi. Arqoq ipining elastik va silliq bölişi hamda halqa (tugun) hosil qilmasligi uçun uni namlaş yoki emulsiyalaş lozim. Şu tariqa tayyorlangan tanda va arqoq iplaridan töquv stanogida turliça öriliş usullarida gazlama töqiladi. Töqiş jarayonida tanda iplariga arqoq iplariga nisbatan töquv stanogi iş organlari kuçliroq ta'sir qiladi. Şuning uçun tanda iplari sifatliroq xom aşyodan tayyorlanadi, aks holda töqiş jarayonida tanda ipi uzilaverib, iş sur'ati va gazlama sifatiga ta'sir qiladi. Yakunlovçi operatsiyalar tayyor gazlamani ölçaş (maxsus maşinalarda), tuklarini qirqiş va tozalaş, sifatini tekşiriş va taxlaş maşinalarida taxlaş işlarini öz içiga oladi. Yakunlovçi operatsiyalarning barçasi potok liniyalarda bajariladi. Keyin gazlama pardozlaş, gul bosiş (zarur bölsa) jarayonlaridan ötkaziladi.
Q.: Ohorlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎҚУВЧИЛИК - табиий (пахта, жун, ипак, зиғир, каноп ва ҳ.к.) ва сунъий толалардан газлама ва б. тўқимачилик маҳсулотлари олиш жараёнлари мажмуи; ҳунармандчиликнинг бир тури, касб. Дастлаб (неолит ва ибтидоий жамоа даврида) йигириш ва тўқишга дойр ишлар қўлда бажарилган. Кейин урчуқлар, дастаки тўқув дастгоҳлари пайдо бўлган. Чигит экиб, пахтадан ип газлама олиш Ўрта Осиёда милоднинг бошидаёқ тарқалган. Лекин и.ч. техникаси ниҳоятда секинлик бн ўсгани учун йигириш ва тўқиш қўлда бажарилган. Кейинчалик ёгочдан ясалган дастаки Т. дастгоҳи (дўкон) пайдо бўлган. Т.ни механизациялашга уриниш 16—18-а.ларга тўғри келади. Инглиз ихтирочиси Ж. Кейнинг 1733 й.да ихтиро қилган «ўзиучар» моки Т.да катта аҳамиятга эга бўдди. 18- а. охирида Буюк Британияда Э. Картрайт механик тўқув станогини ихтиро килди. 19-а. охири 20-а. бошларида мокиси автоматик тарзда алмаштириладиган Т. станоклари пайдо бўлди.
Дастлаб, ип йигириш, газлама тўқиш, пардозлаш ишлари якка тартибда бажарилган, кейинчалик (18-а. 2ярмидан) кичиккичик, кейин йирикроқ корхоналар пайдо бўлган.
Т. тўқув станокларида корхоналарда бажарилади. Тўқимагазлама ишлаб чиқарадиган корхона тўқув фкаси дейилади. Тўқув фкасининг ёнида ип йигирув фкаси ва тўқимага гул босадиган фка ҳам бўлса, корхона Т. комбината дейилади. Т.нинг асосий хом ашёси пахта (ва б. табиий толалар) ҳисобланиб, кимёвий толалардан ҳам кенг фойдаланилади. Газлама тўқишнинг технологик жараёнига кура, Т. тайёргарлик, тўқиш ва якунловчи операцияларни ўз ичига олади. Тайёргарликда толаларни аралаштириб, йигириб ҳар хил ип олинади. Ип тайёрлаш тартиби қуйидаги кетма-кетликдан иборат: танда ипини қайта ўраш, тандалаш, оҳорлаш, танда ипини ўтказиш; арқоқ ипини қайта ўраш, намлаш ёки эмульсиялаш, танда ипини қайта ўраш найчаларидаги ипни бобинага ёки фланецли ғалтакларга ўрашдан иборат. Тандалашда бобинадаги танда иплари танда валларига параллеллаб ўралади. Бу операция танда машиналарида бажарилади. Танда ипининг пишиқлигини ошириш учун улар оҳорланади (қ. Оҳорлаш). Танда ипини ремизалар кўзи ва бердо пластинкалари орасидан ўтказиш («проборка») махсус станокларда бажарилади.
Арқоқ ипи йигирув фкаларида тўқув станогининг мокисига тушадиган найчаларда ишлаб чиқарилади, шунинг учун у махсус тайёрлаш операциясидан ўтказилмайди. Арқоқ ипининг эластик ва силлиқ бўлиши ҳамда ҳалқа (тугун) ҳосил қилмаслиги учун уни намлаш ёки эмульсиялаш лозим. Шу тариқа тайёрланган танда ва арқоқ ипларидан тўқув станогида турлича ўрилиш усулларида газлама тўқилади. Тўқиш жараёнида танда ипларига арқоқ ипларига нисбатан тўқув станоги иш органлари кучлироқ таъсир қилади. Шунинг учун танда иплари сифатлироқ хом ашёдан тайёрланади, акс ҳолда тўқиш жараёнида танда ипи узилавериб, иш суръати ва газлама сифатига таъсир қилади. Якунловчи операциялар тайёр газламани ўлчаш (махсус машиналарда), тукларини қирқиш ва тозалаш, сифатини текшириш ва тахлаш машиналарида тахлаш ишларини ўз ичига олади. Якунловчи операцияларнинг барчаси поток линияларда бажарилади. Кейин газлама пардозлаш, гул босиш (зарур бўлса) жараёнларидан ўтказилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.