Oriyentalizm
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 57–58-b. — ziyouz.com
Oriyentalizm (lot. opepk -şarq) —Yevropa san'atida şakl topgan badiiy usul, ijodiy tamoyil; Şarq xalqlari madaniyatiga xos mavzu va obrazlarga murojaat etişi, şuningdek. Şarq san'ati ifodaviy vositalari, badiiy şakllarining qöllanişi bilan belgilanadi. kelib çiqişi Yunoniston (mil.av. 8— 7-a. lar), qad. Rim (mil. 1-a., «misrlaşgan 3-uslub», Pompeyadagi «Or-fey uyi» va b.) san'ati bilan boğliq. Örta asr davrida O.ning jihatlari Kurtuba xalifaligi (mas, 8-10-.larda qurilgan va 'keyinçalik çerkovga aylantirilgan Kordova katta mas-jidi), Granada (13-14-a.larda bunyod etilgan al-humro saroyi va b.) me'morligida taqasimon ravoqlar, öziga xos dekorativ va jimjimador panjaralar orqali namoyon bölgan. Keyinçalik ham Ispaniyaning jan.da şarqona uslub «Mudexar» nomi bilan davom etdi (15-a. ga mansub Saragossa viloyati Utevodagi çerkov qönğiroqxonasi — «Közgular minorasi» va b). Fransiya me'morligida O. Napoleon davri (ampir uslubi)da ham namoyon bölgan. Bezaklar qatorida sfinks tas-virlari va mayda naqşlar («arabeska») qöllangan. Bular Luvr, Fonteb-lo, Malmezon saroylarini 'qayta qurişgan Persye (Persye) va Fon-ten ijodlarida yaqqol seziladi. Rossiya me'morligidagi O.ga 18-a. oxi-rida Çor selosi (Sarskoye selo) ning Xitoy qişloğida bunyod etilgan imo-ratlar misol böla oladi. Tasviriy san'atda K.Matiss yapon miniatyurasi («Baliqlar», «Yapon vazasi bölgan natyurmort» va b.), P.Gogen Okeaniya xalqlari amaliy bezak san'ati («Ki-rol xotini», «Taiti pastorallari» va b.), P.Pikasso negrlar niqoblari («Yelpiğiçli ayol», «3 musiqaçi») dan ilhomlanib asarlar yaratişgan.
Özbekistonda O. 19-a. 2-yarmi — 20- a. boşida yevropalik me'morlar ijodida yaqqol körinadi (Toşkentdagi Romanov saroyi, \ozirda buzilib ketgan «Xiva» kinoteatri, Kogondagi va Şerbudundagi amir saroylari, Xivadagi aloqa bölimi va kasalxona). Toşkentdagi A.Polovsevning uyi (hoz. Amaliy san'at muzeyi) asosan xalq me'morligi an'analarida barpo etilgan bölib, unda Yevropa jihozlari (çunonçi, peç) \am özbek an'anaviy naqşlari bilan bszatilgan. 20-a. ning 30—70 ylarida xam Özbekiston me'morlari O. an'analaridan foydalanişgan (Toşkentdagi FA binosi va b.). Ayrim binolarda milliy şakllarga keng örin berildi (Moskvadagi q.x. körgazmasining Özbekiston paviloni va b.).
Musiqada O.ning misollari G.Pyorsell (Angliya), F.Ramo (Fransiya) kabi kompozitorlarning umumşarqona asarlari, Vena klassik maktabi namoyandalariga xos «turkça» namunalarida yuzaga kelgan. Tom ma'nodagi badiiy yetuk namunalarini 19-a.dan boşlab Fransiya (F.David, J.Bi-ze, K. Sen-Sans va b.), Rossiya («Kud-ratli töda» vakillari), 20-a.da Polşa (K.Şimanovskiy), Avstriya (T.Maler, KŞyonberg), Fransiya (M.Ravel, O.Mes-sian) kompozitorlari yaratişgan. Ba'-zan ayrim kompozitor (N.Rimskiykor-sakov, SRaxmaninov va b.)larning bu boradagi izlanişlari tölaqonli şar-qona asarlar yaratişga olib kelgan. Bu esa Şarq (xususan, Özbekiston)da kom-pozitorlik maktabi şakllanişga ijo-diy ibrat vazifasini ötagan.
Ne'mat Abdullayev, Xayrulla Pölatov, Töxtasin Ğafurbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРИЕНТАЛИЗМ (лот. опепк -шарқ) —Европа санъатида шакл топган бадиий усул, ижодий тамойил; Шарқ халқлари маданиятига хос мавзу ва образларга мурожаат этиши, шунингдек. Шарқ санъати ифодавий воситалари, бадиий шаклларининг қўлланиши билан белгиланади. келиб чиқиши Юнонистон (мил.ав. 8— 7-а. лар), қад. Рим (мил. 1-а., «мисрлашган 3-услуб», Помпеядаги «Ор-фей уйи» ва б.) санъати билан боғлиқ. Ўрта аср даврида О.нинг жиҳатлари Куртуба халифалиги (мас, 8-10-.ларда қурилган ва ‘кейинчалик черковга айлантирилган Кордова катта мас-жиди), Гранада (13-14-а.ларда бунёд этилган ал-ҳумро саройи ва б.) меъморлигида тақасимон равоқлар, ўзига хос декоратив ва жимжимадор панжаралар орқали намоён бўлган. Кейинчалик ҳам Испаниянинг жан.да шарқона услуб «Мудехар» номи билан давом этди (15-а. га мансуб Сарагосса вилояти Утеводаги черков қўнғироқхонаси — «Кўзгулар минораси» ва б). Франция меъморлигида О. Наполеон даври (ампир услуби)да ҳам намоён бўлган. Безаклар қаторида сфинкс тас-вирлари ва майда нақшлар («арабеска») қўлланган. Булар Лувр, Фонтеб-ло, Малмезон саройларини ‘қайта қуришган Персъе (Персъе) ва Фон-тен ижодларида яққол сезилади. Россия меъморлигидаги О.га 18-а. охи-рида Чор селоси (Царское село) нинг Хитой қишлоғида бунёд этилган имо-ратлар мисол бўла олади. Тасвирий санъатда К.Матисс япон миниатюраси («Балиқлар», «Япон вазаси бўлган натюрморт» ва б.), П.Гоген Океания халқлари амалий безак санъати («Ки-рол хотини», «Таити пастораллари» ва б.), П.Пикассо негрлар ниқоблари («Елпиғичли аёл», «3 мусиқачи») дан илҳомланиб асарлар яратишган.
Ўзбекистонда О. 19-а. 2-ярми — 20- а. бошида европалик меъморлар ижодида яққол кўринади (Тошкентдаги Романов саройи, \озирда бузилиб кетган «Хива» кинотеатри, Когондаги ва Шербудундаги амир саройлари, Хивадаги алоқа бўлими ва касалхона). Тошкентдаги А.Половцевнинг уйи (ҳоз. Амалий санъат музейи) асосан халқ меъморлиги анъаналарида барпо этилган бўлиб, унда Европа жиҳозлари (чунончи, печ) \ам ўзбек анъанавий нақшлари билан бсзатилган. 20-а. нинг 30—70 йларида хам Ўзбекистон меъморлари О. анъаналаридан фойдаланишган (Тошкентдаги ФА биноси ва б.). Айрим биноларда миллий шаклларга кенг ўрин берилди (Москвадаги қ.х. кўргазмасининг Ўзбекистон павильони ва б.).
Мусиқада О.нинг мисоллари Г.Пёрселл (Англия), Ф.Рамо (Франция) каби композиторларнинг умумшарқона асарлари, Вена классик мактаби намояндаларига хос «туркча» намуналарида юзага келган. Том маънодаги бадиий етук намуналарини 19-а.дан бошлаб Франция (Ф.Давид, Ж.Би-зе, К. Сен-Санс ва б.), Россия («Куд-ратли тўда» вакиллари), 20-а.да Польша (К.Шимановский), Австрия (Т.Малер, КШёнберг), Франция (М.Равель, О.Мес-сиан) композиторлари яратишган. Баъ-зан айрим композитор (Н.Римскийкор-саков, СРахманинов ва б.)ларнинг бу борадаги изланишлари тўлақонли шар-қона асарлар яратишга олиб келган. Бу эса Шарқ (хусусан, Ўзбекистон)да ком-позиторлик мактаби шаклланишга ижо-дий ибрат вазифасини ўтаган.
Неъмат Абдуллаев, Хайрулла Пўлатов, Тўхтасин Ғафурбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.