Örmon zonalari

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com

Örmon zonalari — Şim. va Janubiy yarim şarlarning ekvatorial, tropik, subtropik va mö'tadil mintaqalarining tabiiy landşaftida turli tipdagi örmonlar asosiy örinni egallagan geografik zonalar.

Ö.z. Yer yuzidagi quruqlikning 30% ga yaqin qismini egallaydi (q. Örmon).

Ekvatorial Ö.z. ekvatorial mintaqatlş tabiiy landşaftida örmonlar köp bölgan tabiiy zona. Asosan, ekvatorning har ikki tarafidagi pasttekisliklarni egallaydi (Amazonka daryosi havzasi, Ekvatorial Afrika, Malay arxipelagidagi orollar va Yangi Gvineyada). Tabiat rivojlanişida mavsumiy özgarişlarning yöqligi, iqlimning öziga xosligi va kunning uzoqligi xos. Doim yaşil örmonlar juda ziç va turlarga boy. Zonaning çekka qismlarida barg tökuvçi daraxtli aralaş örmonlar mavjud.

Subtropik mintaqa lardagi Ö.z.da qiş iliq bölib, vegetatsiya uzluksiz davom etadi. Bu zonadagi örmonlar gemigileya, mussonli aralaş örmonlar va örta dengizböyi ölkalaridagi yozgi quruq örmonlar va butazorlarga ajratiladi. Gemigileyalar AQŞning jan.şarqi, Braziliya yassitoğligining jan., Afrikaning jan.şarqi, Yangi Zelandiyaning Şimoliy o.dagi sernam ölkalarda, mussonli aralaş örmonlar qişi quruq va yozi nam bölgan iliq iqlim şaroitida, asosan, Osiyo, Şim. va Janubiy Amerika, Avstraliya materiklarining şarqiy çekkalarida joylaşgan. Örta dengiz böyi ölkalaridagi yozi quruq örmonlar va butazorlar Şim. Amerika (Kaliforniya), Janubiy Amerikaning ğarbi, Avstraliyaning jan. va ğarbi, Janubiy Afrikada, Yangi Zelandiyaning şim.dagi kiçikroq hududni egallagan.

Tropik mintaqalardagi Ö.z. Janubiy yarim şardagi iqlimi nam yoki mavsumiy nam bölgan, tuproq hosil bölişi laterit xususiyatli, yillik yoğin miqdori 2000 mm dan ziyod bölgan hududlarda, xususan, Floridaning jan.da, VestIndiyada, Madagaskar o.da, Avstraliyaning şarqida va Okeaniyaning ba'zi orollarida keng tarqalgan. Bu zonada doim yaşil örmonlar bilan bir qatorda qizil ferralit va ferrit tuproqlarda qurğoqçilik davrida barg tökadigan daraxtlar ham ösadi.

Mö'tadil mintaqalarning Ö.z. Şimoliy va Janubiy yarim şarlardagi materiklarning, asosan, igna bargli va barg tökadigan örmonlar hamda podzol va qönğir tuproqlar tarqalgan tabiiy zonalaridir. Şim. yarim şarning şim. qismida muzlik davri relyef şakllari saqlangan. Bu zonada örmon hosil qiladigan daraxt turlari kam, örmon va ötloqlar, örmon va botqoqliklar, örmon va daşt zonalari bir-biri bilan qöşilib ketgan joylarda ösimlik turi ança köp. Mö'tadil mintaqaning Ö.z. 3 kiçik zonaga ajratiladi: t a y g a , aralaş va keng bargli örmonlar kiçik zonalari. Toğli ölkalardagi Ö.z.ning tabiiy xususiyatlari balandlik mintaqalari böylab özgaradi. Yevrosiyoning Ö.z. Ğarbiy Yevropaning katta qismi, Şarqiy Yevropa tekisligi, Ural, Ğarbiy Sibir, Örta Sibir yassitoğligi va Uzoq Şarqda, Şim. Amerikadagi örmonlar Tinç okeandan Atlantika okeanigaça, jan. da sohil böylab 36—40° şahrik. gaça tarqalgan. Janubiy Amerikada faqat materikning ğarbida, And toğlarida, 38° j.k.dan janubda joylaşgan. Yangi Zelandiyaning Janubiy o.da ozgina şunday örmonlar bor. Boşqa materiklarda bunday örmonlar yöq.

Ö.z.dan q.x.da, ayniqsa, dehqonçilikda keng foydalaniladi. Ba'zi joylarda örmonlar kesilib, köp yerlar ekin maydonlariga, plantatsiyalarga aylantirilgan. Ba'zi hududlarda örmon xöjaliklari va ovçilik keng rivojlangan. Hoz. kunda örmonlarni muhofaza qiliş muammosi yuzaga kelgan. Örmonlarni tartibsiz daraxt kesiş, yonğinlar, turli kasallik va zararkunandalardan saklaş zarur vazifa bölib kelmoqda.

Özbekistondagi toğlarda keng bargli, aralaş va arça örmonlari, tekisliklarda çöl saksovulzorlari, töqay örmonlari mavjud. Ular suv, tuproq muhofazasiga xizmat qiladi.

Q.: Örmon

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРМОН ЗОНАЛАРИ — Шим. ва Жанубий ярим шарларнинг экваториал, тропик, субтропик ва мўътадил минтақаларининг табиий ландшафтида турли типдаги ўрмонлар асосий ўринни эгаллаган географик зоналар.

Ў.з. Ер юзидаги қуруқликнинг 30% га яқин қисмини эгаллайди (қ. Ўрмон).

Экваториал Ў.з. экваториал минтақатлш табиий ландшафтида ўрмонлар кўп бўлган табиий зона. Асосан, экваторнинг ҳар икки тарафидаги пасттекисликларни эгаллайди (Амазонка дарёси ҳавзаси, Экваториал Африка, Малай архипелагидаги ороллар ва Янги Гвинеяда). Табиат ривожланишида мавсумий ўзгаришларнинг йўқлиги, иқлимнинг ўзига хослиги ва куннинг узоқлиги хос. Доим яшил ўрмонлар жуда зич ва турларга бой. Зонанинг чекка қисмларида барг тўкувчи дарахтли аралаш ўрмонлар мавжуд.

Субтропик минтақа лардаги Ў.з.да қиш илиқ бўлиб, вегетация узлуксиз давом этади. Бу зонадаги ўрмонлар гемигилея, муссонли аралаш ўрмонлар ва ўрта денгизбўйи ўлкаларидаги ёзги қуруқ ўрмонлар ва бутазорларга ажратилади. Гемигилеялар АҚШнинг жан.шарқи, Бразилия ясситоғлигининг жан., Африканинг жан.шарқи, Янги Зеландиянинг Шимолий о.даги сернам ўлкаларда, муссонли аралаш ўрмонлар қиши қуруқ ва ёзи нам бўлган илиқ иқлим шароитида, асосан, Осиё, Шим. ва Жанубий Америка, Австралия материкларининг шарқий чеккаларида жойлашган. Ўрта денгиз бўйи ўлкаларидаги ёзи қуруқ ўрмонлар ва бутазорлар Шим. Америка (Калифорния), Жанубий Американинг ғарби, Австралиянинг жан. ва ғарби, Жанубий Африкада, Янги Зеландиянинг шим.даги кичикроқ ҳудудни эгаллаган.

Тропик минтақалардаги Ў.з. Жанубий ярим шардаги иқлими нам ёки мавсумий нам бўлган, тупроқ ҳосил бўлиши латерит хусусиятли, йиллик ёғин миқдори 2000 мм дан зиёд бўлган ҳудудларда, хусусан, Флориданинг жан.да, ВестИндияда, Мадагаскар о.да, Австралиянинг шарқида ва Океаниянинг баъзи оролларида кенг тарқалган. Бу зонада доим яшил ўрмонлар билан бир қаторда қизил ферралит ва феррит тупроқларда қурғоқчилик даврида барг тўкадиган дарахтлар ҳам ўсади.

Мўътадил минтақаларнинг Ў.з. Шимолий ва Жанубий ярим шарлардаги материкларнинг, асосан, игна баргли ва барг тўкадиган ўрмонлар ҳамда подзол ва қўнғир тупроқлар тарқалган табиий зоналаридир. Шим. ярим шарнинг шим. қисмида музлик даври рельеф шакллари сақланган. Бу зонада ўрмон ҳосил қиладиган дарахт турлари кам, ўрмон ва ўтлоқлар, ўрмон ва ботқоқликлар, ўрмон ва дашт зоналари бир-бири билан қўшилиб кетган жойларда ўсимлик тури анча кўп. Мўътадил минтақанинг Ў.з. 3 кичик зонага ажратилади: т а й г а , аралаш ва кенг баргли ўрмонлар кичик зоналари. Тоғли ўлкалардаги Ў.з.нинг табиий хусусиятлари баландлик минтақалари бўйлаб ўзгаради. Евросиёнинг Ў.з. Ғарбий Европанинг катта қисми, Шарқий Европа текислиги, Урал, Ғарбий Сибирь, Ўрта Сибирь ясситоғлиги ва Узоқ Шарқда, Шим. Америкадаги ўрмонлар Тинч океандан Атлантика океанигача, жан. да соҳил бўйлаб 36—40° шаҳрик. гача тарқалган. Жанубий Америкада фақат материкнинг ғарбида, Анд тоғларида, 38° ж.к.дан жанубда жойлашган. Янги Зеландиянинг Жанубий о.да озгина шундай ўрмонлар бор. Бошқа материкларда бундай ўрмонлар йўқ.

Ў.з.дан қ.х.да, айниқса, деҳқончиликда кенг фойдаланилади. Баъзи жойларда ўрмонлар кесилиб, кўп ерлар экин майдонларига, плантацияларга айлантирилган. Баъзи ҳудудларда ўрмон хўжаликлари ва овчилик кенг ривожланган. Ҳоз. кунда ўрмонларни муҳофаза қилиш муаммоси юзага келган. Ўрмонларни тартибсиз дарахт кесиш, ёнғинлар, турли касаллик ва зараркунандалардан саклаш зарур вазифа бўлиб келмоқда.

Ўзбекистондаги тоғларда кенг баргли, аралаш ва арча ўрмонлари, текисликларда чўл саксовулзорлари, тўқай ўрмонлари мавжуд. Улар сув, тупроқ муҳофазасига хизмат қилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.