Örmon

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–150-b. — ziyouz.com

Örmon — bir-biriga va ösiş şaroitiga ta'sir etuvçi va geografik landşaft elementini hosil qiluvçi daraxtsimon ösimliklar majmui; Yer ösimlik qoplamining asosiy tiplaridan biri, biosferaning tarkibiy va juda muhim qismi. Ösimliklarning köpgina hayotiy şakllaridan iborat bölib, bular orasida daraxt va butalar asosiy, ötlar, butaçalar, yösinlar, lişayniklar va h.k. ikkinçi darajali rol' öynaydi. Ö. Antarktidadan taşqari hamma qit'alarda ösadi, Yer şaridagi quruqlikning 30% ni işğol qiladi. Yerning Ö.li maydoni 4 mlrd. ga maydonni egallaydi (Özbekistonda 8,5 mln. ga ni taşkil etadi, 2004).

Ösiş şaroitiga qarab, köpçilik daraxt turlari qimmatli örmon formatsiyasi (mas, qarağayli Ö., kedrli Ö., oqqarağayli Ö., tiloğoçli Ö. va h.k.) ni hosil etadi. Örta Osiyoda arçazor Ö.lar köp. Ö.lar turli zonalarda toğ va daryo qayirlarida ham tarqalgan. Ö.ning tur tarkibi, muhim ösimliklarning biologik xususiyatlari, yoşi va ma'lum tabiiygeografik şaroitiga qarab ösimliklarning bir neçta pogonasi rivojlanadi. Mö'tadil mintaqa Ö.lari tarkibi böyiça: birinçi kattalikdagi daraxtlar va Ö. hosil qiluvçi dovdaraxtlar (qarağay, qoraqarağay, tiloğoç, eman, şumtol)dan iborat 1poğona, ikkinçi kattalikdagi daraxtlar (oqqarağay, qoraqayin, lipa, zarang va boşqalar)dan iborat 2poğona, butalar (örmon yonğoği, itjumrut, normuşk va boşqalar)dan iborat 3poğona hamda ötbutaçali va yösinlişaynikli qoplamadan iborat 4—5 (quyi) poğonalar böladi. Ö.da ba'zan, poğonalarga kirmaydigan çirmaşuvçi va ilaşuvçi ösimliklar ham uçraydi.

Ö. tabiiy (uruğidan, vegetativ, baçkisidan) hamda sun'iy (uruğ yoki köçat ekib) yöl bilan tiklanadi. Tabiiy örmonlar asosiy maydonni egallaydi. Ö. tarkibi va rivojlanişiga köra bir qança tiplarga ajratiladi. Har bir tip muayyan bir turdagi daraxtlar, butalar, şuningdek, ötlar, butaçalar, yösin va lişayniklardan iborat. Ösiş mintaqalariga köra, Ö.lar Şim. yarim şarda tropik, subtropik, geografik zonallikka köra tundra, tayga, daşt, çöl, töqay va boşqalar, ösimlikdaraxtlar tarkibiga köra qarağay, arça, qayin, eman va h.k. Ölariga bölinadi. Ö.ning rivojlanişi tuproq, iqlim şaroiti, hayvonlar iştiroki va roli, insonning bevosita aralaşuvi bilan boğliq. Ö.dan unumli foydalanilsa, yetilgan daraxtlar tanlab qirqilsa, Ö. uzoq yaşaydi, yaxşi tiklanadi. Ö., öz navbatida, tuproq şaroitiga, uning suv rejimiga, strukturasiga, organik va mineral moddalarning töplanişiga, tuproq unumdorligiga katta ta'sir körsatadi. Ö.da nam köpligi tufayli gumus (çirindi) möl töplanadi, tuproq tez işqorsizlanadi, kislotaliligi ortadi, ildizlar çuqur tarqaladi. Ö. yozgi, ayniqsa, qişki yoğinlarning taqsimlanişi va töplanişiga ta'sir körsatib, ösimlik hamda hayvonlar uçun mikroiqlim yaratadi. Yerning Ö. qoplami — tirik moddalarning planetar akkumulyatorlaridan biri bölib, Ö. biosferada bir qator kimyoviy elementlar va suvni saqlab turadi, troposfera bilan özaro faol ta'sirlaşadi va kislorod hamda uglerod balansi darajasini belgilaydi. Ö.lar odamzod uçun kerakli bölgan kislorodning 60% ni işlab çiqaradi. Ö. rekreatsiya va soğlomlaştiriş ahamiyatiga ega. Tuproqni şamol va suv eroziyasidan, temir va avtomobil yöllari, kanallar, qişloq xöjaligi ekinlari ekilgan maydonlarni, aholi ggunktlarini turli noqulay tabiiy hodisalardan himoya qiladi. Ö.lar toğlarda sel oqimlarining vujudga kelişiga yöl qöymaydi, qor köçişi, tuproqlar siljişining oldini oladi. Ö. yoğoçlaridan 20 mingdan ortiq mahsulotlar işlab çiqariladi. Özbekiston Respublikasida Ö.ga oid munosabatlar 1999 yil 15 apr. da qabul qilingan Özbekiston Respublikasining «Örmon töğrisida» qonuni bilan tartibga solinadi (yana q. Örmon resurslari, Örmon fondi).

Ad.: Xonazarov A.A., Özbekistonda örmonzorlar barpo etiş asoslari, T., 2002.

Q.: Örmon resurslari, Örmon fondi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРМОН — бир-бирига ва ўсиш шароитига таъсир этувчи ва географик ландшафт элементини ҳосил қилувчи дарахтсимон ўсимликлар мажмуи; Ер ўсимлик қопламининг асосий типларидан бири, биосферанинг таркибий ва жуда муҳим қисми. Ўсимликларнинг кўпгина ҳаётий шаклларидан иборат бўлиб, булар орасида дарахт ва буталар асосий, ўтлар, бутачалар, йўсинлар, лишайниклар ва ҳ.к. иккинчи даражали ролъ ўйнайди. Ў. Антарктидадан ташқари ҳамма қитъаларда ўсади, Ер шаридаги қуруқликнинг 30% ни ишғол қилади. Ернинг Ў.ли майдони 4 млрд. га майдонни эгаллайди (Ўзбекистонда 8,5 млн. га ни ташкил этади, 2004).

Ўсиш шароитига қараб, кўпчилик дарахт турлари қимматли ўрмон формацияси (мас, қарағайли Ў., кедрли Ў., оққарағайли Ў., тилоғочли Ў. ва ҳ.к.) ни ҳосил этади. Ўрта Осиёда арчазор Ў.лар кўп. Ў.лар турли зоналарда тоғ ва дарё қайирларида ҳам тарқалган. Ў.нинг тур таркиби, муҳим ўсимликларнинг биологик хусусиятлари, ёши ва маълум табиийгеографик шароитига қараб ўсимликларнинг бир нечта погонаси ривожланади. Мўътадил минтақа Ў.лари таркиби бўйича: биринчи катталикдаги дарахтлар ва Ў. ҳосил қилувчи довдарахтлар (қарағай, қорақарағай, тилоғоч, эман, шумтол)дан иборат 1поғона, иккинчи катталикдаги дарахтлар (оққарағай, қорақайин, липа, заранг ва бошқалар)дан иборат 2поғона, буталар (ўрмон ёнғоғи, итжумрут, нормушк ва бошқалар)дан иборат 3поғона ҳамда ўтбутачали ва йўсинлишайникли қопламадан иборат 4—5 (қуйи) поғоналар бўлади. Ў.да баъзан, поғоналарга кирмайдиган чирмашувчи ва илашувчи ўсимликлар ҳам учрайди.

Ў. табиий (уруғидан, вегетатив, бачкисидан) ҳамда сунъий (уруғ ёки кўчат экиб) йўл билан тикланади. Табиий ўрмонлар асосий майдонни эгаллайди. Ў. таркиби ва ривожланишига кўра бир қанча типларга ажратилади. Ҳар бир тип муайян бир турдаги дарахтлар, буталар, шунингдек, ўтлар, бутачалар, йўсин ва лишайниклардан иборат. Ўсиш минтақаларига кўра, Ў.лар Шим. ярим шарда тропик, субтропик, географик зоналликка кўра тундра, тайга, дашт, чўл, тўқай ва бошқалар, ўсимликдарахтлар таркибига кўра қарағай, арча, қайин, эман ва ҳ.к. Ўларига бўлинади. Ў.нинг ривожланиши тупроқ, иқлим шароити, ҳайвонлар иштироки ва роли, инсоннинг бевосита аралашуви билан боғлиқ. Ў.дан унумли фойдаланилса, етилган дарахтлар танлаб қирқилса, Ў. узоқ яшайди, яхши тикланади. Ў., ўз навбатида, тупроқ шароитига, унинг сув режимига, структурасига, органик ва минерал моддаларнинг тўпланишига, тупроқ унумдорлигига катта таъсир кўрсатади. Ў.да нам кўплиги туфайли гумус (чиринди) мўл тўпланади, тупроқ тез ишқорсизланади, кислоталилиги ортади, илдизлар чуқур тарқалади. Ў. ёзги, айниқса, қишки ёғинларнинг тақсимланиши ва тўпланишига таъсир кўрсатиб, ўсимлик ҳамда ҳайвонлар учун микроиқлим яратади. Ернинг Ў. қоплами — тирик моддаларнинг планетар аккумуляторларидан бири бўлиб, Ў. биосферада бир қатор кимёвий элементлар ва сувни сақлаб туради, тропосфера билан ўзаро фаол таъсирлашади ва кислород ҳамда углерод баланси даражасини белгилайди. Ў.лар одамзод учун керакли бўлган кислороднинг 60% ни ишлаб чиқаради. Ў. рекреация ва соғломлаштириш аҳамиятига эга. Тупроқни шамол ва сув эрозиясидан, темир ва автомобиль йўллари, каналлар, қишлоқ хўжалиги экинлари экилган майдонларни, аҳоли ггунктларини турли ноқулай табиий ҳодисалардан ҳимоя қилади. Ў.лар тоғларда сел оқимларининг вужудга келишига йўл қўймайди, қор кўчиши, тупроқлар силжишининг олдини олади. Ў. ёғочларидан 20 мингдан ортиқ маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Ўзбекистон Республикасида Ў.га оид муносабатлар 1999 йил 15 апр. да қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг «Ўрмон тўғрисида» қонуни билан тартибга солинади (яна қ. Ўрмон ресурслари, Ўрмон фонди).

Ад.: Хоназаров А.А., Ўзбекистонда ўрмонзорлар барпо этиш асослари, Т., 2002.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.