Ornitologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224–225-b. — ziyouz.com
Ornitologiya (yun. ornithos — quş va ... logiya) — umurtqalilar zoologiya-sining quşlarni örganadigan bölimi. O. quşlarning ekologiyasi, biol.si, sistematikasi, morfologiyasi, fizio-logiyasi, biogeografiyasi, evolyutsiyasi va amaliy axamiyatini örganib, bu ma'-lumotlardan umum biologik va insoni-yatning amaliy faoliyati b-n boğliq muammolarni hal etişda foydalanadi. «O.» terminini fanga 16-a. oxirida ita-lyan naturalisti U. Aldrovandi kiritgan. Quşlarga bağişlangan birinçi asar «Hayvonlar tarixi»ni Aristotel (mil. av. 384—322 y.lar) yozgan; u 170 tur quşning tuzilişi va hayotini tasvirlab bergan. Örta asrlarda loçinlar yordamida ov qilişga qiziqiş ança kuçayganligi tufayli germaniyalik F. Gogenştaufenning «Quşlar b-n ovlaş san'a-ti haqida» asari dunyoga keldi. Asar quşlar töğrisidagi bilimlarni birmunça kengaytirdi. 16-a.dan boşlab quşlarning anatomik tuzilişi, biologik tas-nifi, hayot tarziga oid ma'lumotlar töplanib boradi. Şvedtabiatşunosi K. Linney quşlar sistematikasi va feno-logiyasini örganişga asos soldi. 19-a.da ayrim hududlar faunasini örganiş, quşlarning sistematikasi, evolyutsiyasi va Yer yuzida tarqaliş qonuniyatlarini örganiş sohasidagi işlar O.ning yanada rivojlanişiga olib keldi. 20-a.ning birinçi yarmidan boşlab quşlarning ekologik va etologik xususi-yatlari, turlararo munosabatlari, migratsiyasi örgana boşlandi. 20-a. ning birinçi yarmidan tadqiqotlarning yangi eksperimental va dalada işlaş metodlari işlab çiqilişi tufayli O. soha-sidagi tadqiqotlar biosfera va ekolo-giyaga oid muammolarni ilmiy nuktai nazardan hal etişda boşqa fanlar orasida mustahkam örin egallaydi. Quşlarni örganiş borasida xalqaro hamkorlikning yölga köyilişi O.ning rivojlanişida muhim ahamiyatga ega böldi. 1884 y.da O. soxasidagi i.t.lar va amaliy işlarni muvofiklaştiriş mak,-sadida Xalqaro ornitologlar komiteti tuzildi. Xalqaro, mamlakatlar va regi-onlar miqyosida konfesslar, konferensiyalar va seminarlar taşkil etila boşlandi. Hoz. 200 dan ortiq ornigologik jur.lar quşlarning hayoti va tabiat muhofazasiga oid ma'luotlarni berib boradi. Turkiston quşlari töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar 19-a.ning 1-çoragida paydo böla boşlagan. Lekin O. sohasidagi fundamental tadqiqotlar faqat 20-a.dan boşlandi. 20-a.ning 2-yarmida Özbekistonda «Özbekiston faunasi», «Özbekiston quşlari» kabi yirik monografik asarlar, «Quşlar ensiklopediyasi», «Osiyoda quşlar mifatsiyasi» va b. bir qança yirik töplamlar naşrdan çiqarildi. Respublika orni-tologlari xalqaro taşkilotlar va fondlar b-n hamkorlikda biologik xilma-xillikni sakdaş, biologik resurslarni muhofaza qiliş va ulardan okdlona foydalaniş borasida yirik tadqiqotlar olib borişmokda. Mamlakatda or-nitologik tadqiqotlar, asosan, Özbe-kiston FA Zoologiya in-tida va oliy öquv yurtlari qoşidagi zoologiya kafed-ralarida olib boriladi.
Elmurod Şernazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРНИТОЛОГИЯ (юн. ornithos — қуш ва ... логия) — умуртқалилар зоология-сининг қушларни ўрганадиган бўлими. О. қушларнинг экологияси, биол.си, систематикаси, морфологияси, физио-логияси, биогеографияси, эволюцияси ва амалий ахамиятини ўрганиб, бу маъ-лумотлардан умум биологик ва инсони-ятнинг амалий фаолияти б-н боғлиқ муаммоларни ҳал этишда фойдаланади. «О.» терминини фанга 16-а. охирида ита-льян натуралисти У. Альдрованди киритган. Қушларга бағишланган биринчи асар «Ҳайвонлар тарихи»ни Аристотель (мил. ав. 384—322 й.лар) ёзган; у 170 тур қушнинг тузилиши ва ҳаётини тасвирлаб берган. Ўрта асрларда лочинлар ёрдамида ов қилишга қизиқиш анча кучайганлиги туфайли германиялик Ф. Гогенштауфеннинг «Қушлар б-н овлаш санъа-ти ҳақида» асари дунёга келди. Асар қушлар тўғрисидаги билимларни бирмунча кенгайтирди. 16-а.дан бошлаб қушларнинг анатомик тузилиши, биологик тас-нифи, ҳаёт тарзига оид маълумотлар тўпланиб боради. Шведтабиатшуноси К. Линней қушлар систематикаси ва фено-логиясини ўрганишга асос солди. 19-а.да айрим ҳудудлар фаунасини ўрганиш, қушларнинг систематикаси, эволюцияси ва Ер юзида тарқалиш қонуниятларини ўрганиш соҳасидаги ишлар О.нинг янада ривожланишига олиб келди. 20-а.нинг биринчи ярмидан бошлаб қушларнинг экологик ва этологик хусуси-ятлари, турлараро муносабатлари, миграцияси ўргана бошланди. 20-а. нинг биринчи ярмидан тадқиқотларнинг янги экспериментал ва далада ишлаш методлари ишлаб чиқилиши туфайли О. соҳа-сидаги тадқиқотлар биосфера ва эколо-гияга оид муаммоларни илмий нуктаи назардан ҳал этишда бошқа фанлар орасида мустаҳкам ўрин эгаллайди. Қушларни ўрганиш борасида халқаро ҳамкорликнинг йўлга кўйилиши О.нинг ривожланишида муҳим аҳамиятга эга бўлди. 1884 й.да О. сохасидаги и.т.лар ва амалий ишларни мувофиклаштириш мак,-садида Халқаро орнитологлар комитети тузилди. Халқаро, мамлакатлар ва реги-онлар миқёсида конфесслар, конференциялар ва семинарлар ташкил этила бошланди. Ҳоз. 200 дан ортиқ орнигологик жур.лар қушларнинг ҳаёти ва табиат муҳофазасига оид маълуотларни бериб боради. Туркистон қушлари тўғрисидаги дастлабки маълумотлар 19-а.нинг 1-чорагида пайдо бўла бошлаган. Лекин О. соҳасидаги фундаментал тадқиқотлар фақат 20-а.дан бошланди. 20-а.нинг 2-ярмида Ўзбекистонда «Ўзбекистон фаунаси», «Ўзбекистон қушлари» каби йирик монографик асарлар, «Қушлар энциклопедияси», «Осиёда қушлар мифацияси» ва б. бир қанча йирик тўпламлар нашрдан чиқарилди. Республика орни-тологлари халқаро ташкилотлар ва фондлар б-н ҳамкорликда биологик хилма-хилликни сакдаш, биологик ресурсларни муҳофаза қилиш ва улардан окдлона фойдаланиш борасида йирик тадқиқотлар олиб боришмокда. Мамлакатда ор-нитологик тадқиқотлар, асосан, Ўзбе-кистон ФА Зоология ин-тида ва олий ўқув юртлари қошидаги зоология кафед-раларида олиб борилади.
Элмурод Шерназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.