Orol dengizi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225–227-b. — ziyouz.com
Orol dengizi — Örta Osiyodagi eng katta berk şör köl. Ma'muriy jihatdan O.d.ning yarmidan köproq jan.-ğarbiy qismi Özbekiston (Qoraqalpoğiston), şim.-şarqiy qismi Qozoğiston hududida joylaşgan. Ötgan asrning 60-y.larigaça O.d. maydoni orollari b-n örtaça 68,0 ming km2 ni taşkil etgan. Kattaligi jihatidan dunyoda törtinçi (Kaspiy dengizi, Amerikadagi Yuqori köl va Afrikadagi Viktoriya kölidan keyin), Yevrosiyo materigida (Kaspiydan keyin) ikkinçi örinda edi. Dengiz şim.-şarkdan jan.-ğarbga çözilgan, uz. 428 km, eng keng joyi 235 km (45° ş.k.) bölgan. Havzasining mayd. 690 ming km2, suvining hajmi 1000 km3, örtaça çuq. 16,5 m atrofida özgarib turgan. Havzasining kattaligi uçun dengiz deb atalgan. O.d. yuqori pliotsenda Yer pöstining egilgan yeridagi botiqda hosil bölgan. Tubining relyefi (ğarbiy qismini qisobga olmaganda) tekis. O.d.da juda köp yarim orol va qöltiqlar bölgan. Şim. qirğoklarida eng katta qöltiqlaridan Çernişev, Paskeviç, Sariçiğanoq, Perovskiy, jan.-şarqiy va şarqiy qirğoqlarida Tuşbas, Aşşibas, Oqsağa, Suluv va b., Amudaryo b-n Sirdaryo quyiladigan joylarida Ajiboy, Tolliq, Jiltirbas qöltiklari, Qulonli va Möynoq yirik yarim orollari bölgan. O.d.da qadimdan suv sathi goh kötarilib, goh pasayib turgan. Keyingi geologik davrda Sariqamiş va Özböy orqali O.d. suvi vaqt-vaqti b-n Kaspiyga quyilgan, suv sathi ança baland bölib, jan.vajan.-şarqidagi bir neça ming km2 maydonli sohil suv ostida bölgan. O.d. unçalik çuqur emas. Çuqur joylari ğarbiy qismida. Qoraqalpoğiston Ustyurta yonida çuq. 69 m gaça yetgan.
Kölning sayoz joylari uning jan., jan.-şarqiy va şarqiy qismlariga töğri kelgan.
O.d. qirğoklarining morfologik tuzilişi juda murakkab. Ular bir-biridan ba'zi xususiyatlari b-n farqlanadi. Şim. qirğoği baland, ayrim yerlari past, çuqur qöltiqlar bor. Şarqiy qirğoği past; qumli, juda köp mayda qöltiq va orollar bölgan. Jan. qirğoği Amudaryo deltasidan hosil bölgan.
Ğarbiy qirğoği kam qirqilgan va Ustyurt çinkidan iborat. O.d.da 300 dan ortiq orol bölgan. Ularning 80% dengizning jan.-şarqiy qismida. Eng kattalari Kökorol (273 km2), Vozrojdeniye (216 km2) va Borsakelmas (133 km2) edi. Dengizga Amudaryo b-n Sirdaryo quyiladi. 60-y.largaça yiliga Amudaryo O.d. ga 38,6 km3, Sirdaryo esa 14,5 km3 suv olib borgan. Suv balansida yoğinlar ham muhim örin egallagan. Dengiz akvatoriyasiga yiliga 82—176 mm yoğin yoğadi. Atrofdan dengizga yiliga 5,5 km3 yer osti suvlari qöşilib turgan.
Dengiz çöl zonasida joylaşganidan uning yuzasidan har yili 1 m qalinlikdagi suv buğlanadi. Bu esa keyingi davrda dengizga daryolar olib kelgan suv, yoğin va yer osti suvlaridan ortikdir. Şuning uçun iklimiy özgarişlar natijasida O.d. suvining sat-hi yillar davomida özgarib turgan. Mas, 1785 y.dan dengizda suv sathi kötarila boşlagan bölsa, 1825 y.dan pasaygan, 1835—50 y.larda yana kötarilgan, 1862 y. kamaygan. Kökorol 1880 y.da yarim orolga aylanib qolgan. 1881 y. suv sathi pasaygan. 1885 y.dan O.d.da suv sathi yana kötarila boşlagan. 1899 y.ga kelib Kökorol ya.o. orol bölib qolgan. 1919 y. dengiz mayd. 67300 km2, suv mikdori 1087 km3 bölgan bölsa, 1935 y.ga kelib mayd. 69670 km2, suvning mikdori 1153 km3 ga köpaydi. Keyingi bir yarim asr mobaynida dengiz suvi sathi ança özgargan.
O.d.da suv sathining yil davomida özgarib turişi Amudaryo va Sirdaryoning bahor-yoz paytlarida toşişi b-n boğliq. Bahorgi yomğirdan ham dengiz sathi kötariladi. Suvi sathining yil davomida özgariş amplitudasi urtaça 25 sm ga teng bölgan. Suvining şörligi örtaça 10— 11 %«. Suvdagi tuzlarning köp qismini oş tuzi va sulfatli magniy tuzi taşkil etgan. Kimyoviy tarkibiga köra, suvi Kaspiy dengizi suviga öxşaş. O.d. suvining tarkibidagi tuz 11 mlrd. t ga yaqin deb baholangan. Bu tuzlar sanoat ahamiyatiga ega. Dengiz suvi, ayniqsa, markaziy qismida juda tiniq. Suvi, xususan, qişda tiniq böladi. Yoz oylarida ham 24 m çuqurlikkaça dengizning tubi körinadi. Suvining rangi köpgina qismida kök, qirğoklariga yaqini kökimtir tusda. Amudaryo b-n Sirdaryoning quyiliş joyida suvi loyqa. Dengiz dek. örtalaridan mart oxirigaça muzlaydi. Yozda suvning yuqori qismidagi t-rasi 27° ga yetadi. Çuqurlik ortişi b-n t-ra tez pasayadi. Yozda 1 m çuqurlikda t-ra 8°ga özgaradi. Dengiz ustida havoning urtaça t-rasi yozda 24—26°, qişda —7°, — 13,5°. O.d. sazan, çörtan, sövyan, sudak, oqçavoq, laqqa, taran (leşç), pilmay Orol dengizining kosmosdan olingan surati (2002 y.).
Dengizda navigatsiya mavsumi 7 oy davom etgan. Aralsk va Möynoqkabi yirik portlari faoliyat körsatgan. O.d. atrofida aholi kam bölgan. Aholi, aso-san, baliqçilik b-n va, qisman, çor-vaçilik, ondatra urçitiş va sabzavot-polizçilik b-n şuğullangan. Ötgan asrning 90-y.larigaça dengizdan baliqovlangan. Aralsk va Möynoq ş.lari va bu şaharlar atrofida köp sonli baliq ovlaş xöjaliklari faoliyat körsatgan, Amudaryo deltasida, Avan posyolkasida (Kökorol o.), Bugun po-syolkasida (şarqiy sohil), Uyali va Uzunqir orollarida baliq tuzlaş z-dlari işlab turgan.
O.d.ni birinçi marta A. I. Butakov 1848—49 y.larda tadqiq etgan va xaritaga tuşirgan.
O.d. suvining sathi Amudaryo va Sirdaryo suvining rejimi b-n boğlikligidan, bu ikki dare suvi sugorişga qança köp sarflansa, dengizda suv şunça kamaya borgan. Ayniqsa, ötgan asrning 60-y.laridan suğoriladigan ekin maydonlarining kengaytirilişi na-tijasida dengizga Amudaryo va Sirdaryodan quyiladigan suv mikdori yildanyilga kamaya bordi. Oqibatda dengizda suv sathi jadal sur'atlarda pasaya boşladi.
Orol dengizida suv sathi pasayişining uning suv yuzasi va suv siğimiga ta'siri O.d. da suv sathining pasayişi suv balansi elementlarining qiymatlariga ham keskin ta'sir körsatdi: 1911—60 y.larda dengiz sathi örtaça 53,04 m ni taşkil etib (Boltik, sistemasida), daryolar dengizga quyadigan suv mikdori 56 km3, dengiz yuzasiga yoğgan atmosfera yoğinlari mikdori esa 9,1 km3 ga teng bölgan. Sarflaniş, ya'ni çiqim esa, asosan, buğlanişdan iborat bölib, şu davrda örtaça 66,1 km3 ni taşkil etgan. Şu davr içida suv balansida salbiy farq qayd etilgan: dengiz har yili 1 km3 dan, 1911—60 y.lar davomida 50 km3 hajmdagi suvni yöqotgan.
Hoz. kunda O.d. 3 bölakka bölingan: birinçisi — kiçik va sayoz şim. qismi (şörligi — 8—13g/l); ikkinçisi — nisbatan kattaroq maydonga ega bölgan va sayoz şarqiy qismi (şörligi — 69— 72 g/l); uçinçisi — eng çuqur hisoblangan ğarbiy qismi (şörligi — 68-69 g/l).
Ad.: Berg L. S, Aralskoye more, SPB,1908; Şuls V. L., Maşrapov R., Örta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969; Rafikov A. A.,Tetyu yan G. F., Snijeniye urovnya Aralskogo morya i izmeneniye prirodnix usloviy nizovyev Amudari , T., 1981; Glazove kiy A. F., Aralskiy krizis, M., 1990; Akramov 3., Rafikov A. A., Proşloye, nastoyaşeye i buduşeye Aralskogo morya, T., 1990; Xikmatov B. F., Izuçeniye dinamiki elementov vodnogo balansa i mineralizatsii Aralskogomorya, Dissertatsiya na soiskaniye akademiçeskoy stepeni magistra gidrologii, T., 2003.
Fazliddin Hikmatov Dauletboy Aytboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРОЛ ДЕНГИЗИ — Ўрта Осиёдаги энг катта берк шўр кўл. Маъмурий жиҳатдан О.д.нинг ярмидан кўпроқ жан.-ғарбий қисми Ўзбекистон (Қорақалпоғистон), шим.-шарқий қисми Қозоғистон ҳудудида жойлашган. Ўтган асрнинг 60-й.ларигача О.д. майдони ороллари б-н ўртача 68,0 минг км2 ни ташкил этган. Катталиги жиҳатидан дунёда тўртинчи (Каспий денгизи, Америкадаги Юқори кўл ва Африкадаги Виктория кўлидан кейин), Евросиё материгида (Каспийдан кейин) иккинчи ўринда эди. Денгиз шим.-шаркдан жан.-ғарбга чўзилган, уз. 428 км, энг кенг жойи 235 км (45° ш.к.) бўлган. Ҳавзасининг майд. 690 минг км2, сувининг ҳажми 1000 км3, ўртача чуқ. 16,5 м атрофида ўзгариб турган. Ҳавзасининг катталиги учун денгиз деб аталган. О.д. юқори плиоценда Ер пўстининг эгилган еридаги ботиқда ҳосил бўлган. Тубининг рельефи (ғарбий қисмини қисобга олмаганда) текис. О.д.да жуда кўп ярим орол ва қўлтиқлар бўлган. Шим. қирғокларида энг катта қўлтиқларидан Чернишев, Паскевич, Саричиғаноқ, Перовский, жан.-шарқий ва шарқий қирғоқларида Тушбас, Ашшибас, Оқсаға, Сулув ва б., Амударё б-н Сирдарё қуйиладиган жойларида Ажибой, Толлиқ, Жилтирбас қўлтиклари, Қулонли ва Мўйноқ йирик ярим ороллари бўлган. О.д.да қадимдан сув сатҳи гоҳ кўтарилиб, гоҳ пасайиб турган. Кейинги геологик даврда Сариқамиш ва Ўзбўй орқали О.д. суви вақт-вақти б-н Каспийга қуйилган, сув сатҳи анча баланд бўлиб, жан.важан.-шарқидаги бир неча минг км2 майдонли соҳил сув остида бўлган. О.д. унчалик чуқур эмас. Чуқур жойлари ғарбий қисмида. Қорақалпоғистон Устюрта ёнида чуқ. 69 м гача етган.
Кўлнинг саёз жойлари унинг жан., жан.-шарқий ва шарқий қисмларига тўғри келган.
О.д. қирғокларининг морфологик тузилиши жуда мураккаб. Улар бир-биридан баъзи хусусиятлари б-н фарқланади. Шим. қирғоғи баланд, айрим ерлари паст, чуқур қўлтиқлар бор. Шарқий қирғоғи паст; қумли, жуда кўп майда қўлтиқ ва ороллар бўлган. Жан. қирғоғи Амударё дельтасидан ҳосил бўлган.
Ғарбий қирғоғи кам қирқилган ва Устюрт чинкидан иборат. О.д.да 300 дан ортиқ орол бўлган. Уларнинг 80% денгизнинг жан.-шарқий қисмида. Энг катталари Кўкорол (273 км2), Возрождение (216 км2) ва Борсакелмас (133 км2) эди. Денгизга Амударё б-н Сирдарё қуйилади. 60-й.ларгача йилига Амударё О.д. га 38,6 км3, Сирдарё эса 14,5 км3 сув олиб борган. Сув балансида ёғинлар ҳам муҳим ўрин эгаллаган. Денгиз акваториясига йилига 82—176 мм ёғин ёғади. Атрофдан денгизга йилига 5,5 км3 ер ости сувлари қўшилиб турган.
Денгиз чўл зонасида жойлашганидан унинг юзасидан ҳар йили 1 м қалинликдаги сув буғланади. Бу эса кейинги даврда денгизга дарёлар олиб келган сув, ёғин ва ер ости сувларидан ортикдир. Шунинг учун иклимий ўзгаришлар натижасида О.д. сувининг сат-ҳи йиллар давомида ўзгариб турган. Мас, 1785 й.дан денгизда сув сатҳи кўтарила бошлаган бўлса, 1825 й.дан пасайган, 1835—50 й.ларда яна кўтарилган, 1862 й. камайган. Кўкорол 1880 й.да ярим оролга айланиб қолган. 1881 й. сув сатҳи пасайган. 1885 й.дан О.д.да сув сатҳи яна кўтарила бошлаган. 1899 й.га келиб Кўкорол я.о. орол бўлиб қолган. 1919 й. денгиз майд. 67300 км2, сув микдори 1087 км3 бўлган бўлса, 1935 й.га келиб майд. 69670 км2, сувнинг микдори 1153 км3 га кўпайди. Кейинги бир ярим аср мобайнида денгиз суви сатҳи анча ўзгарган.
О.д.да сув сатҳининг йил давомида ўзгариб туриши Амударё ва Сирдарёнинг баҳор-ёз пайтларида тошиши б-н боғлиқ. Баҳорги ёмғирдан ҳам денгиз сатҳи кўтарилади. Суви сатҳининг йил давомида ўзгариш амплитудаси уртача 25 см га тенг бўлган. Сувининг шўрлиги ўртача 10— 11 %«. Сувдаги тузларнинг кўп қисмини ош тузи ва сульфатли магний тузи ташкил этган. Кимёвий таркибига кўра, суви Каспий денгизи сувига ўхшаш. О.д. сувининг таркибидаги туз 11 млрд. т га яқин деб баҳоланган. Бу тузлар саноат аҳамиятига эга. Денгиз суви, айниқса, марказий қисмида жуда тиниқ. Суви, хусусан, қишда тиниқ бўлади. Ёз ойларида ҳам 24 м чуқурликкача денгизнинг туби кўринади. Сувининг ранги кўпгина қисмида кўк, қирғокларига яқини кўкимтир тусда. Амударё б-н Сирдарёнинг қуйилиш жойида суви лойқа. Денгиз дек. ўрталаридан март охиригача музлайди. Ёзда сувнинг юқори қисмидаги т-раси 27° га етади. Чуқурлик ортиши б-н т-ра тез пасаяди. Ёзда 1 м чуқурликда т-ра 8°га ўзгаради. Денгиз устида ҳавонинг уртача т-раси ёзда 24—26°, қишда —7°, — 13,5°. О.д. сазан, чўртан, сўвъян, судак, оқчавоқ, лаққа, таран (лешч), пилмай Орол денгизининг космосдан олинган сурати (2002 й.).
Денгизда навигация мавсуми 7 ой давом этган. Аральск ва Мўйноқкаби йирик портлари фаолият кўрсатган. О.д. атрофида аҳоли кам бўлган. Аҳоли, асо-сан, балиқчилик б-н ва, қисман, чор-вачилик, ондатра урчитиш ва сабзавот-полизчилик б-н шуғулланган. Ўтган асрнинг 90-й.ларигача денгиздан балиқовланган. Аральск ва Мўйноқ ш.лари ва бу шаҳарлар атрофида кўп сонли балиқ овлаш хўжаликлари фаолият кўрсатган, Амударё дельтасида, Аван посёлкасида (Кўкорол о.), Бугун по-сёлкасида (шарқий соҳил), Уяли ва Узунқир оролларида балиқ тузлаш з-длари ишлаб турган.
О.д.ни биринчи марта А. И. Бутаков 1848—49 й.ларда тадқиқ этган ва харитага туширган.
О.д. сувининг сатҳи Амударё ва Сирдарё сувининг режими б-н боғликлигидан, бу икки даре суви сугоришга қанча кўп сарфланса, денгизда сув шунча камая борган. Айниқса, ўтган асрнинг 60-й.ларидан суғориладиган экин майдонларининг кенгайтирилиши на-тижасида денгизга Амударё ва Сирдарёдан қуйиладиган сув микдори йилданйилга камая борди. Оқибатда денгизда сув сатҳи жадал суръатларда пасая бошлади.
Орол денгизида сув сатҳи пасайишининг унинг сув юзаси ва сув сиғимига таъсири О.д. да сув сатҳининг пасайиши сув баланси элементларининг қийматларига ҳам кескин таъсир кўрсатди: 1911—60 й.ларда денгиз сатҳи ўртача 53,04 м ни ташкил этиб (Болтик, системасида), дарёлар денгизга қуядиган сув микдори 56 км3, денгиз юзасига ёғган атмосфера ёғинлари микдори эса 9,1 км3 га тенг бўлган. Сарфланиш, яъни чиқим эса, асосан, буғланишдан иборат бўлиб, шу даврда ўртача 66,1 км3 ни ташкил этган. Шу давр ичида сув балансида салбий фарқ қайд этилган: денгиз ҳар йили 1 км3 дан, 1911—60 й.лар давомида 50 км3 ҳажмдаги сувни йўқотган.
Ҳоз. кунда О.д. 3 бўлакка бўлинган: биринчиси — кичик ва саёз шим. қисми (шўрлиги — 8—13г/л); иккинчиси — нисбатан каттароқ майдонга эга бўлган ва саёз шарқий қисми (шўрлиги — 69— 72 г/л); учинчиси — энг чуқур ҳисобланган ғарбий қисми (шўрлиги — 68-69 г/л).
Ад.: Берг Л. С, Аральское море, СПБ,1908; Шульц В. Л., Машрапов Р., Ўрта Осиё гидрографияси, Т., 1969; Рафиков А. А.,Тетю ян Г. Ф., Снижение уровня Аральского моря и изменение природных условий низовьев Амударьи , Т., 1981; Глазове кий А. Ф., Аральский кризис, М., 1990; Акрамов 3., Рафиков А. А., Прошлое, настоящее и будущее Аральского моря, Т., 1990; Хикматов Б. Ф., Изучение динамики элементов водного баланса и минерализации Аральскогоморя, Диссертация на соискание академической степени магистра гидрологии, Т., 2003.
Фазлиддин Ҳикматов Даулетбой Айтбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.