Orol dengizi

Orol dengizi — Örta Osiyodagi oqmas şör köl; Özbekiston va Qozoğiston çegarasida joylaşgan. ÖzME'ga köra, uning janubi-ğarbiy yarmidan köproq qismi Qoraqalpoğiston, şimoli-şarqiy qismi Qozoğiston hududiga töğri kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, köl nomi turkiy va möğul tillaridan taxminan «orollar dengizi» deb tarjima qilinadi — bu bir vaqtlar suvida 1100 dan ortiq orol bölganiga işora. Orol dengizi 1960-yillardan boşlab tez qurib, 20-asrning eng yirik ekologik falokatlaridan biriga aylangan.12

ÖzME'ga köra, 1960-yillargaça Orol dengizining orollar bilan birga maydoni taxminan 68 ming km² bölgan. Kattaligi jihatidan u Kaspiy dengizi, Yuqori köl va Viktoriya kölidan keyin dunyoda törtinçi, Yevrosiyoda Kaspiydan keyin ikkinçi örinda turgan; Inglizça Vikipediya esa uni dunyodagi uçinçi yirik köl deb körsatadi. Dengiz şimoli-şarqdan janubi-ğarbga 428 km çözilgan, eng keng joyi 235 km, havzasining maydoni 690 ming km², suv hajmi taxminan 1000 km³, örtaça çuqurligi 16,5 m atrofida bölgan. Eng çuqur joyi ğarbda, Ustyurt yonida, 69 metrgaça yetgan. Katta havzasi tufayli köl «dengiz» deb ataladi.

ÖzME'ga köra, Orol botiği yuqori pliotsenda Yer pöstining egilgan joyida hosil bölgan. Şimoliy qirğoği baland va çuqur qöltiqli, şarqiy qirğoği past va qumli, janubiy qirğoği Amudaryo deltasidan iborat, ğarbiy qirğoği esa Ustyurt çinkidan tuzilgan. Dengizda 300 dan ortiq orol bölib, ularning eng kattalari Kökorol, Vozrojdeniye va Borsakelmas edi.

Dengizni asosan Amudaryo va Sirdaryo suv bilan ta'minlagan: ÖzME'ga köra, 1960-yillargaça Amudaryo yiliga 38,6 km³, Sirdaryo 14,5 km³ suv keltirgan, yer osti suvlari va yoğinlar ham qöşilgan. Dengiz çöl zonasida joylaşgani uçun sirtidan har yili taxminan bir metr qalinlikdagi suv buğlangan. Şu sababli suv sathi iqlim özgarişlariga qarab köp marta kötarilib-pasayib turgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ötmişda Amudaryo oqimi Sariqamiş botiği va Özboy orqali Kaspiyga burilib ketgan davrlar ham bölgan; 1417-yilda musulmon geograflari Orolning qurib qolganini qayd etgan, 1573-yildan keyin esa Sirdaryo yana kölga quyila boşlagan.

ÖzME'ga köra, dengiz suvining örtaça şörligi 10–11 promille bölib, kimyoviy tarkibi Kaspiy suviga öxşagan. Suv ança tiniq bölgan, yozda tubi 24 metrgaça körinib turgan, dekabr örtasidan mart oxirigaça muzlagan. Dengizda sazan, çörtan, laqqa, oqçavoq kabi baliqlar yaşagan, navigatsiya mavsumi yetti oy davom etgan, Aralsk va Möynoq portlari işlagan. Aholi asosan baliqçilik bilan şuğullangan.

ÖzME'ga köra, Orol dengizini birinçi bölib 1848–1849-yillarda Aleksey Butakov tadqiq qilib, xaritaga tuşirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu ekspeditsiyada surgundagi ukrain şoiri va rassomi Taras Şevçenko ham qatnaşgan, 1851-yilda esa dengizga ilk buğ kemalari keltirilgan.

ÖzME'ga köra, Orol sathi Amudaryo va Sirdaryo rejimiga boğliq bölgani uçun bu daryolar suvi suğorişga qança köp sarflansa, dengizga şunça kam suv yetib borgan. 1960-yillardan suğoriladigan yerlarning, ayniqsa paxta maydonlarining keskin kengaytirilişi natijasida dengizga quyiladigan suv yildan-yilga kamaygan va sath jadal pasaygan. Inglizça Vikipediyaga köra, köp kanallar sifatsiz qurilgani uçun suvning katta qismi sizib, buğlanib isrof bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2007-yilga kelib Orol dastlabki maydonining taxminan 10 foiziga qisqarib, bir neça alohida suv havzasiga bölinib ketgan: Şimoliy (Kiçik) Orol hamda Janubiy (Katta) Orolning şarqiy va ğarbiy qismlari. 2014-yilda sun'iy yöldoş suratlari şarqiy havzaning zamonaviy tarixda ilk bor butunlay qurib qolganini körsatgan; uning örnida Orolqum çöli paydo bölgan. Kökorol va Vozrojdeniye kabi orollar yarim orolga, keyin quruqlikka aylangan. ÖzME'ga köra, 21-asr boşida şimoliy qismning şörligi litrga 8–13 gramm, şarqiy va ğarbiy qismlarniki esa 68–72 gramm atrofida bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Qozoğiston Şimoliy Orolni saqlab qoliş uçun 2005-yilda Kökorol tögonini qurib bitkazgan; natijada suv sathi kötarilib, şörlik kamaygan va baliq ovi qisman tiklangan. Baliqçilik sanoati yemirilgani mintaqada işsizlik va qaşşoqlikka sabab bölgan, havo va tuproqning ifloslanişi aholi soğliğiga jiddiy ta'sir körsatgan. BMT Boş kotibi Pan Gi Mun 2011-yilda Möynoqqa taşrifidan söng Orol qurişini sayyoradagi eng dahşatli ekologik falokatlardan biri deb atagan.