Orolböyi Qoraqumi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229-b. — ziyouz.com
Orolböyi Qoraqumi - Orol dengizining şim.-şarqida joylaşgan hudud. O.q.ning mutlaq balandligi şarqdan (160 m) ğarbga, şuningdek, Orol dengizi botiğiga (53 m) qarab pasayib boradi. Eng baland joylari alohida turgan gilli qoldiqlardan (Jilonqir, 157 m va b.) iborat. Ular atrofidagi tekisliklardan 20—50 m kötarilib turadi. Qum uyumlarining qalinligi 10—30 m. O. Q. hududining zamini bör, paleogen va neogen toğ jinslaridan taşkil topgan, asosan, gil-qum yotqizikdari keng tarqalgan. Bu jinslar ba'zi joylarda yer yuzasiga yaqin, ba'zan çiqib qolgan. Qum mas-sivlarining eni va uzunligi turliça, mas, Jeneşkequm massivining uz. 100—120 km, eni 10— 15 km, Kölquduqqum uz. 50—60 km, eni 3—15 km. Qum maydonlari ösimliklar b-n mustaxkamlangan. Massivlari birbirlaridan bo-tiqlar orqali ajralgan, ularning tublari şör, şörxok va taqirlar b-n band. Qum relyefi ulardan 10—20 m baland. Iklimi tipik adir xususiyatiga ega. Qişda havoning örtaça t-rasi — 11,7° dan (Kazani meteostansiyasi) — 13,5° gaça (Orol dengizi st-yasi) boradi. Iyulning örtaça t-rasi uşbu st-yalarda 26,1°, 26,3°. Qayd etilgan yillik mutlaq eng past t-ra —34°, —36°, eng yuqori t-ra 42°. Yoğin miqdori kam (108—124 mm), ularning asosiy qismi yilning iliq davriga töğri keladi (64— 67 mm). Qor qoplamining qalinligi 10 sm atrofida, 77—88 kun saklanadi. Grunt suvlari sathi yer yuza-siga yaqin, qumlarda öziga xos suv lin-zalari hosil böladi. Botiqlarda grunt suvlarining sathi 2—3 m çuqurlikda joylaşgan. Suvi çuçuk yoki bir oz şörroq, yaylovlarni suv b-n ta'minlaşda foydalaniladi. O.Q. yuzasini çöl-qum tuproklar va qumliklar egallagan. Qumlarda köproq oq jusan va yaşil şuvoq guruxlari keng tarqalgan. Şörxok va şörlangan tuproqlarda şöralar ösadi. Hududdagi yaylovlardan yil böyi foydalaniş mumkin, örtaça mahsuldorlik gektariga 2,2 sentner.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОРОЛБЎЙИ ҚОРАҚУМИ - Орол денгизининг шим.-шарқида жойлашган ҳудуд. О.қ.нинг мутлақ баландлиги шарқдан (160 м) ғарбга, шунингдек, Орол денгизи ботиғига (53 м) қараб пасайиб боради. Энг баланд жойлари алоҳида турган гилли қолдиқлардан (Жилонқир, 157 м ва б.) иборат. Улар атрофидаги текисликлардан 20—50 м кўтарилиб туради. Қум уюмларининг қалинлиги 10—30 м. О. Қ. ҳудудининг замини бўр, палеоген ва неоген тоғ жинсларидан ташкил топган, асосан, гил-қум ётқизикдари кенг тарқалган. Бу жинслар баъзи жойларда ер юзасига яқин, баъзан чиқиб қолган. Қум мас-сивларининг эни ва узунлиги турлича, мас, Женешкеқум массивининг уз. 100—120 км, эни 10— 15 км, Кўлқудуққум уз. 50—60 км, эни 3—15 км. Қум майдонлари ўсимликлар б-н мустахкамланган. Массивлари бирбирларидан бо-тиқлар орқали ажралган, уларнинг тублари шўр, шўрхок ва тақирлар б-н банд. Қум рельефи улардан 10—20 м баланд. Иклими типик адир хусусиятига эга. Қишда ҳавонинг ўртача т-раси — 11,7° дан (Казани метеостанцияси) — 13,5° гача (Орол денгизи ст-яси) боради. Июлнинг ўртача т-раси ушбу ст-яларда 26,1°, 26,3°. Қайд этилган йиллик мутлақ энг паст т-ра —34°, —36°, энг юқори т-ра 42°. Ёғин миқдори кам (108—124 мм), уларнинг асосий қисми йилнинг илиқ даврига тўғри келади (64— 67 мм). Қор қопламининг қалинлиги 10 см атрофида, 77—88 кун сакланади. Грунт сувлари сатҳи ер юза-сига яқин, қумларда ўзига хос сув лин-залари ҳосил бўлади. Ботиқларда грунт сувларининг сатҳи 2—3 м чуқурликда жойлашган. Суви чучук ёки бир оз шўрроқ, яйловларни сув б-н таъминлашда фойдаланилади. О.Қ. юзасини чўл-қум тупроклар ва қумликлар эгаллаган. Қумларда кўпроқ оқ жусан ва яшил шувоқ гурухлари кенг тарқалган. Шўрхок ва шўрланган тупроқларда шўралар ўсади. Ҳудуддаги яйловлардан йил бўйи фойдаланиш мумкин, ўртача маҳсулдорлик гектарига 2,2 центнер.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.