Örta Çirçiq tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173-b. — ziyouz.com

Örta Çirçiq tumani — Toşkent viloyatidagi tuman. Hududining köp qismi Çirçiq daryosi bilan Toşkent kanali oraliğida joylaşgan. 1926 yil 29 sentyabrda taşkil etilgan. Şim.şarqda Yuqori Çirçiq, şarqda Ohangaron tumanlari, şim.da Toşkent şahri, Zangiota tumani, ğarbda Quyi Çirçiq, jan. da Oqqörğon va Piskent tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,51 ming km2. Aholisi 163,4 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Töytepa), 2 şaharça (Tuyaböğiz, Yangihayot), 13 qişloq fuqarolari yiğini (Angor, Döstlik, Istiqlol, Navoiy, Oxunboboyev, Oqota, Uyşun, Paxtakor, Paxtaobod, Yunuçqala, Yangiturmuş, Örtasaroy, Qorasuv) bor. Tuman markazi — Töytepa şahri.

Tabiati. Tuman hududi Çirçiq daryosining çap sohilidagi tekislikda joylaşgan. Iqlimi kontinental. Qişi sovuq, yozi issiq. Yanv. ning örtaça t-rasi 0—4°, eng past tra 19°, —20°. Iyulniki 28—30°, eng yuqori t-ra 41—42°. Örtaça yillik yoğin 450—460 mm. Vegetatsiya davri 300 kun. Tuman hududidan Polvonov nomidagi T°şkent, Qorasuv kanallari, şim.ğarbidan Çirçiq daryosi oqib ötadi. Bir neça kollektor bor. Tuman jan.da Tuyaböğiz suv ombori («Toşkent dengizi») joylaşgan. Tuproqlari böz tuproq. Yovvoyi ösimliklardan şöra, qamiş, yulğun va boşqalar ösadi. Hayvonlardan çiyaböri, tulki, yumronqoziq, suvilonlar uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, qozoq, tatar, rus, koreys va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 320,3 kişi (2004). Şahar aholisi 38,7 ming kişi, qişloq aholisi 124,7 ming kişi.

Xöjaligi. Tumanda yirik, örta biznes, 125 kiçik korxona va 1143 mikrofirmalar faoliyat körsatadi. Özbekiston — Koreya «Kabul — Töytepa LTD» ip yigiruv — töquv (q. «Kabul tekstaylz»), Özbekiston — Germaniya «Xakipet», «Xusayn Mirzo», qöşma korxonalari işlab turibdi. I.ç. birlaşmalari, metallkonstruksiyalari, temirbeton, asfaltbeton, 2 paxta tozalaş zd, MTP, tikuvçilik f-kasi, don qabul qiliş korxonasi bor. 13 jamoa xöjaligi, öquv tajriba korxonasi faoliyat körsatadi. Tuman q.x., asosan, paxtaçilik va ğallaçilikka ixtisoslaşgan. Ö.t. da jami suğoriladigan 28,6 ming ga yerga paxta, 11,5 ming ga yerga don, şuningdek, kartoşka, sabzavot va poliz, ozuqa ekinlari, beda ekiladi. Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarda 32 ming qoramol, şuningdek, 321,7 ming qöy va eçki, 205,2 ming parranda, 21,7 ming yilqi boqiladi (2005). Ö.t.da Respublika şolikorlik ilmiy tadqiqot inti, 74 umumiy ta'lim, bolalar san'at, sport maktablari, akademik litsey, gimnaziya, 2 kasb-hunar kolleji faoliyat körsatadi. Tuman markaziy kutubxonasi, markaziy madaniyat uyi, 2 madaniyat va istirohat boği, 8 klub muassasasi bor. 3 stadion, sport zallari, otiş tirlari, futbol, voleybol, basketbol, qöl töpi maydonçalari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, 3 poliklinika, tuğruqxona, dorixona, 20 qişloq vraçlik punktlari, 21 feldşerakuşerlik punktlari aholiga xizmat körsatadi.

Ö.t. avtomobil yöllari orqali Toşkent şahri va boşqalar şaharlar bilan boğlangan. Tuman hududidan Toşkent — Angren t.y. ötadi. 1932 yildan «Maş'al» tuman gaz. çop etiladi.

Andrey Kubatin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРТА ЧИРЧИҚ ТУМАНИ — Тошкент вилоятидаги туман. Ҳудудининг кўп қисми Чирчиқ дарёси билан Тошкент канали оралиғида жойлашган. 1926 йил 29 сентябрда ташкил этилган. Шим.шарқда Юқори Чирчиқ, шарқда Оҳангарон туманлари, шим.да Тошкент шаҳри, Зангиота тумани, ғарбда Қуйи Чирчиқ, жан. да Оққўрғон ва Пискент туманлари билан чегарадош. Майд. 0,51 минг км2. Аҳолиси 163,4 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Тўйтепа), 2 шаҳарча (Туябўғиз, Янгиҳаёт), 13 қишлоқ фуқаролари йиғини (Ангор, Дўстлик, Истиқлол, Навоий, Охунбобоев, Оқота, Уйшун, Пахтакор, Пахтаобод, Юнучқала, Янгитурмуш, Ўртасарой, Қорасув) бор. Туман маркази — Тўйтепа шаҳри.

Табиати. Туман ҳудуди Чирчиқ дарёсининг чап соҳилидаги текисликда жойлашган. Иқлими континентал. Қиши совуқ, ёзи иссиқ. Янв. нинг ўртача т-раси 0—4°, энг паст тра 19°, —20°. Июлники 28—30°, энг юқори т-ра 41—42°. Ўртача йиллик ёғин 450—460 мм. Вегетация даври 300 кун. Туман ҳудудидан Полвонов номидаги Т°шкент, Қорасув каналлари, шим.ғарбидан Чирчиқ дарёси оқиб ўтади. Бир неча коллектор бор. Туман жан.да Туябўғиз сув омбори («Тошкент денгизи») жойлашган. Тупроқлари бўз тупроқ. Ёввойи ўсимликлардан шўра, қамиш, юлғун ва бошқалар ўсади. Ҳайвонлардан чиябўри, тулки, юмронқозиқ, сувилонлар учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, татар, рус, корейс ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 320,3 киши (2004). Шаҳар аҳолиси 38,7 минг киши, қишлоқ аҳолиси 124,7 минг киши.

Хўжалиги. Туманда йирик, ўрта бизнес, 125 кичик корхона ва 1143 микрофирмалар фаолият кўрсатади. Ўзбекистон — Корея «Кабул — Тўйтепа ЛТД» ип йигирув — тўқув (қ. «Кабул текстайлз»), Ўзбекистон — Германия «Хакипет», «Хусайн Мирзо», қўшма корхоналари ишлаб турибди. И.ч. бирлашмалари, металлконструкциялари, темирбетон, асфальтбетон, 2 пахта тозалаш зд, МТП, тикувчилик ф-каси, дон қабул қилиш корхонаси бор. 13 жамоа хўжалиги, ўқув тажриба корхонаси фаолият кўрсатади. Туман қ.х., асосан, пахтачилик ва ғаллачиликка ихтисослашган. Ў.т. да жами суғориладиган 28,6 минг га ерга пахта, 11,5 минг га ерга дон, шунингдек, картошка, сабзавот ва полиз, озуқа экинлари, беда экилади. Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларда 32 минг қорамол, шунингдек, 321,7 минг қўй ва эчки, 205,2 минг парранда, 21,7 минг йилқи боқилади (2005). Ў.т.да Республика шоликорлик илмий тадқиқот инти, 74 умумий таълим, болалар санъат, спорт мактаблари, академик лицей, гимназия, 2 касб-ҳунар коллежи фаолият кўрсатади. Туман марказий кутубхонаси, марказий маданият уйи, 2 маданият ва истироҳат боғи, 8 клуб муассасаси бор. 3 стадион, спорт заллари, отиш тирлари, футбол, волейбол, баскетбол, қўл тўпи майдончалари мавжуд. Туман марказий касалхонаси, 3 поликлиника, туғруқхона, дорихона, 20 қишлоқ врачлик пунктлари, 21 фельдшеракушерлик пунктлари аҳолига хизмат кўрсатади.

Ў.т. автомобиль йўллари орқали Тошкент шаҳри ва бошқалар шаҳарлар билан боғланган. Туман ҳудудидан Тошкент — Ангрен т.й. ўтади. 1932 йилдан «Машъал» туман газ. чоп этилади.

Андрей Кубатин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.