Örta dengiz
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–158-b. — ziyouz.com
Örta dengiz — Atlantika okeanining materiklar örtasidagi dengizi, Afrika bilan Yevrosiyo oraliğida. Gibraltar böğozi orqali Atlantika okeani bilan, Dardanell böğozi orqali Marmar dengizi, Bosfor böğozi orqali Qora dengiz, Suvayş kanali orqali Qizil dengiz bilan qöşilgan. Mayd. 2505 ming km2. Suv hajmi 3839 ming km3. Örtaçaçuq. 1541 m, eng çuqur joyi 5121 m. U.d.da Alboran, Balear, Liguri, Tirren, Adriatika, Ioni, Kipr va Egey dengizlari bor. Marmar, Qora va Azov dengizlarini ham U.d. havzasiga kiritadilar. Yirik qöltiqlari: Valensiya, Lion, Genuya, Taranto, Katta va Kiçik Sirtlar. Yirik orollari: Balear, Korsika, Sardiniya, Sitsiliya, Krit va Kipr. Ö.d.ga Nil, Po, Rona va Ebro kabi yirik daryolar quyiladi.
Ö.d. tubining relyefi murakkab. Materik yon bağri nisbatan tik, çuq. 2000— 4000 m. Geomorfologik jihatdan Ğarbiy JazoirProvans, Markaziy va Şarqiy Levant soyliklariga bölinadi. Soyliklar tubi neogenantropogenning çökindi va vulkan jinslari bilan qoplangan. Ö.d. — faol seysmik zona.
Söngan va harakatdagi vul•s?#; kanlar joylaşgan yirik * '» : siniqlar bor. Markaziy va şarqiy soyliklarning ayrim joylari çökindi yotqiziqlar, jumladan, daryolar keltirgan oqiziqlar bilan tölgan. Sohil qismi qumli. Dengiz tagida neft va gaz konlari, yuqori miotsen yotqiziqlari orasida tuz qatlamlari mavjud.
Ö.d. subtropik mintaqada bölib, öz iqlim şaroitlari bilan mustaqil Örta dengiz iqlimi tipini hosil qiladi. Qişi yumşoq, sernam, seryoğin. Yozi issiq, quruq va kamyoğin. Afrikadan sirokko şamoli esadi. Örtaça t-ra yanv. da Ö.d. janubida 14—16°, şim.da 7—10°, avg.da şimolida 22—24°, jan.da 27— 30°. Yillik örtaça yoğin 400 mm. Eng köp yoğin dek.da yoğadi. Ö.d.da sarob hodisasi tez-tez kuzatiladi. Dengiz suvi, asosan, şamollar tufayli sirkulyatsiya qiladi.
Kanar oqimi Afrika böylab Ö.d.dan Livan sohillarigaça yetib keladi. Şuningdek, ayrim dengiz va havzalarning mahalliy oqimlari bor. Ö.d. tubining suvi Dunyo okeani dengizlari içida eng iliq va şörlaridan biri. Suvining t-rasi yuza qatlamida fev,da 8° dan 17° gaça, avg.da 19—28°, ba'zida 30° ga yetadi. Şörligi ğarbida 36%o, şarqida 39,5%o. Suvining nisbiy tiniqligi 50—60 m gaça. Suv kötarilişi aralaş va yarim sutkalik, bal. 0,1—0,5 m. Qişda kuçli tölqinlar böladi.
Ö.d.ning ösimlik va hayvonot dunyosida fitoplankton va zooplanktonlar mikdori kam. Suvötlar, asosan, peridineylar va diatomlar. Fauna turlari xilmaxil. Baliqning 550 dan ortiq turi ma'lum, jumladan, 70 xili endemik, şuningdek, turli xil dengiz jonivorlari bor.
Ö.d. muhim iqtisodiy ahamiyatga ega. Dengiz orqali Yevropani Afrika, Janubiy va Şarqiy Osiyo mamlakatlari bilan boğlovçi muhim suv yöllari ötgan. Dengizdan baliq (sardiniya, tunets, makrel, skumbriya va boşqalar) hamda dengiz hayvonlari ovlanadi. Şelf qismida suv ostidan neft va gaz olinadi. Dengiz orqali Yaqin Şarq va Afrikadan Yevropa davlatlariga neft quvurlari ötkazilgan. Yirik portlari: Barselona (Ispaniya), Marsel (Fransiya), Genuya, Neapol, Venetsiya, Triyest (Italiya), Pirey, Saloniki (Gretsiya), Bayrut (Livan), Iskandariya, PortSaid (Misr), Tripoli (Liviya), Jazoir (Jazoir). Ö.d. böyidagi (Fransiya, Monako va Italiyadagi Moviy qirğoq, Ispaniyadagi Levantiya sohili va Balear o.dagi va boşqalar) kurortlar dunyoga maşhur. Neft mahsulotlarini köplab qazib oliş va taşiş, sanoat çiqindilarini dengizga oqiziş, turistik zonalarning kengayişi Ö.d.da murakkab ekologik muammolarni keltirib çiqarmoqda. Ö.d. flora va faunasini muhofaza qiliş bilan BMT qoşida tuzilgan maxsus komissiyalar şuğullanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎРТА ДЕНГИЗ — Атлантика океанининг материклар ўртасидаги денгизи, Африка билан Евросиё оралиғида. Гибралтар бўғози орқали Атлантика океани билан, Дарданелл бўғози орқали Мармар денгизи, Босфор бўғози орқали Қора денгиз, Сувайш канали орқали Қизил денгиз билан қўшилган. Майд. 2505 минг км2. Сув ҳажми 3839 минг км3. Ўртачачуқ. 1541 м, энг чуқур жойи 5121 м. У.д.да Альборан, Балеар, Лигури, Тиррен, Адриатика, Иони, Кипр ва Эгей денгизлари бор. Мармар, Қора ва Азов денгизларини ҳам У.д. ҳавзасига киритадилар. Йирик қўлтиқлари: Валенсия, Лион, Генуя, Таранто, Катта ва Кичик Сиртлар. Йирик ороллари: Балеар, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит ва Кипр. Ў.д.га Нил, По, Рона ва Эбро каби йирик дарёлар қуйилади.
Ў.д. тубининг рельефи мураккаб. Материк ён бағри нисбатан тик, чуқ. 2000— 4000 м. Геоморфологик жиҳатдан Ғарбий ЖазоирПрованс, Марказий ва Шарқий Левант сойликларига бўлинади. Сойликлар туби неогенантропогеннинг чўкинди ва вулкан жинслари билан қопланган. Ў.д. — фаол сейсмик зона.
Сўнган ва ҳаракатдаги вул•ц?#; канлар жойлашган йирик * ‘» : синиқлар бор. Марказий ва шарқий сойликларнинг айрим жойлари чўкинди ётқизиқлар, жумладан, дарёлар келтирган оқизиқлар билан тўлган. Соҳил қисми қумли. Денгиз тагида нефть ва газ конлари, юқори миоцен ётқизиқлари орасида туз қатламлари мавжуд.
Ў.д. субтропик минтақада бўлиб, ўз иқлим шароитлари билан мустақил Ўрта денгиз иқлими типини ҳосил қилади. Қиши юмшоқ, сернам, серёғин. Ёзи иссиқ, қуруқ ва камёғин. Африкадан сирокко шамоли эсади. Ўртача т-ра янв. да Ў.д. жанубида 14—16°, шим.да 7—10°, авг.да шимолида 22—24°, жан.да 27— 30°. Йиллик ўртача ёғин 400 мм. Энг кўп ёғин дек.да ёғади. Ў.д.да сароб ҳодисаси тез-тез кузатилади. Денгиз суви, асосан, шамоллар туфайли циркуляция қилади.
Канар оқими Африка бўйлаб Ў.д.дан Ливан соҳилларигача етиб келади. Шунингдек, айрим денгиз ва ҳавзаларнинг маҳаллий оқимлари бор. Ў.д. тубининг суви Дунё океани денгизлари ичида энг илиқ ва шўрларидан бири. Сувининг т-раси юза қатламида фев,да 8° дан 17° гача, авг.да 19—28°, баъзида 30° га етади. Шўрлиги ғарбида 36%о, шарқида 39,5%о. Сувининг нисбий тиниқлиги 50—60 м гача. Сув кўтарилиши аралаш ва ярим суткалик, бал. 0,1—0,5 м. Қишда кучли тўлқинлар бўлади.
Ў.д.нинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёсида фитопланктон ва зоопланктонлар микдори кам. Сувўтлар, асосан, перидинейлар ва диатомлар. Фауна турлари хилмахил. Балиқнинг 550 дан ортиқ тури маълум, жумладан, 70 хили эндемик, шунингдек, турли хил денгиз жониворлари бор.
Ў.д. муҳим иқтисодий аҳамиятга эга. Денгиз орқали Европани Африка, Жанубий ва Шарқий Осиё мамлакатлари билан боғловчи муҳим сув йўллари ўтган. Денгиздан балиқ (сардиния, тунец, макрель, скумбрия ва бошқалар) ҳамда денгиз ҳайвонлари овланади. Шельф қисмида сув остидан нефть ва газ олинади. Денгиз орқали Яқин Шарқ ва Африкадан Европа давлатларига нефть қувурлари ўтказилган. Йирик портлари: Барселона (Испания), Марсель (Франция), Генуя, Неаполь, Венеция, Триест (Италия), Пирей, Салоники (Греция), Байрут (Ливан), Искандария, ПортСаид (Миср), Триполи (Ливия), Жазоир (Жазоир). Ў.д. бўйидаги (Франция, Монако ва Италиядаги Мовий қирғоқ, Испаниядаги Левантия соҳили ва Балеар о.даги ва бошқалар) курортлар дунёга машҳур. Нефть маҳсулотларини кўплаб қазиб олиш ва ташиш, саноат чиқиндиларини денгизга оқизиш, туристик зоналарнинг кенгайиши Ў.д.да мураккаб экологик муаммоларни келтириб чиқармоқда. Ў.д. флора ва фаунасини муҳофаза қилиш билан БМТ қошида тузилган махсус комиссиялар шуғулланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.