Örta dengiz

Örta dengiz — Atlantika okeanining Afrika va Yevrosiyo materiklari orasida joylaşgan içki dengizi. ÖzME'ga köra, uning maydoni 2505 ming km², suv hajmi 3839 ming km³, örtaça çuqurligi 1541 metr. Inglizça Vikipediyaga köra, dengiz Dunyo okeani yuzasining qariyb 0,7 foizini egallaydi, eng çuqur nuqtasi — Ioniy dengizidagi Kalipso çuqurligi (taxminan 5109 m). Ğarbdan şarqqa, Gibraltar böğozidan Turkiyaning janubi-şarqidagi Iskandarun qöltiğigaça uzunligi qariyb 4000 km.12

Rusça Vikipediyaga köra, «Örta dengiz» (lotinça Mare Mediterraneum — «yerlar örtasidagi dengiz») nomini antik muallif Gay Yuliy Solin muomalaga kiritgan. Qadimgi rimliklar uni «Mare Nostrum» («Bizning dengiz») deb ham atagan, qadimgi yahudiy matnlarida esa «Uluğ dengiz» nomi bilan uçraydi.

Dengiz ğarbda Gibraltar böğozi orqali Atlantika okeaniga tutaşadi. Şimoli-şarqda Dardanell böğozi uni Marmar dengizi bilan, Bosfor böğozi esa Qora dengiz bilan boğlaydi; janubi-şarqda Suvayş kanali orqali Qizil dengizga çiqiş mumkin. ÖzME'ga köra, Örta dengiz tarkibida Alboran, Balear, Liguriya, Tirren, Adriatika, Ioniy, Kipr va Egey dengizlari ajratiladi, Marmar, Qora va Azov dengizlari ham uning havzasiga qöşiladi. Asosiy qöltiqlari — Valensiya, Lion, Genuya, Taranto, Katta va Kiçik Sirt. Eng yirik orollari: Balear orollari, Korsika, Sardiniya, Sitsiliya, Krit va Kipr. Dengizga Nil, Po, Rona va Ebro daryolari quyiladi.

ÖzME'ga köra, dengiz tubining relyefi ança murakkab: materik yon bağri tik, çuqurlik asosan 2000–4000 metrni taşkil etadi. Tubi Ğarbiy Jazoir-Provans, Markaziy va Şarqiy Levant soyliklariga bölinadi, ularning tubini neogen va antropogen davrlarining çökindi va vulkanik jinslari qoplagan. Örta dengiz faol seysmik mintaqa hisoblanadi, bu yerda söngan va harakatdagi vulkanlar bor. Dengiz tagida neft va gaz konlari, yuqori miotsen qatlamlarida esa tuz yotqiziqlari uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, taxminan 5,9 mln yil oldin dengiz Atlantikadan ajralib qolib, qariyb 600 ming yil davomida qisman yoki butunlay qurigan, söngra 5,3 mln yil avval okean suvi bilan qayta tölgan.

Dengiz subtropik mintaqada joylaşgan bölib, «Örta dengiz iqlimi» deb ataladigan alohida iqlim turining nomi undan olingan: qişi yumşoq va yoğingarçilikli, yozi issiq va quruq. ÖzME'ga köra, Afrikadan sirokko şamoli esadi, yillik örtaça yoğin miqdori 400 mm atrofida. Yanvarda havo harorati şimolda 7–10°, janubda 14–16°, avgustda esa mos ravişda 22–24° va 27–30° ni taşkil etadi. Dengiz suvi Dunyo okeanidagi eng iliq va şör suvlardan biri: şörligi ğarbda 36, şarqda 39,5 promillegaça yetadi, yozda yuza qatlam harorati 19–28° bölib, ba'zan 30° gaça kötariladi. Suv kötarilişi kuçsiz — 0,1–0,5 metr.

ÖzME'ga köra, plankton miqdori kam, suvötlari asosan peridineya va diatomlardan iborat. Baliqlarning 550 dan ortiq turi ma'lum, ularning 70 ga yaqini faqat şu dengizda uçraydi.

Örta dengiz qadimdan Yevropani Afrika, Yaqin Şarq va Osiyo bilan boğlab kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning havzasida Misr, Yunoniston va Unumdor yarim oy kabi eng qadimgi sivilizatsiyalar paydo bölgan, Rim imperiyasi esa dengizning butun sohilini nazorat qilgan yagona davlat bölgan. ÖzME'ga köra, bugun bu yerda sardina, tunets, skumbriya kabi baliqlar ovlanadi, şelfda neft va gaz qazib olinadi. Yirik portlari qatorida Barselona, Marsel, Genuya, Neapol, Venetsiya, Triyest, Pirey, Bayrut, Iskandariya, Port-Said, Tripoli va Jazoir bor. Fransiya, Monako va Italiyadagi Moviy qirğoq hamda Ispaniya sohillaridagi kurortlar dunyoga maşhur. Neft taşiş, sanoat çiqindilari va turizmning kengayişi jiddiy ekologik muammolarni keltirib çiqarmoqda; dengiz tabiatini muhofaza qiliş bilan BMT qoşidagi maxsus komissiyalar şuğullanadi.