Monako

Monako (rasmiy nomi — Monako knyazligi) — Janubiy Yevropada, Örta yer dengizi sohilidagi davlat. U Fransiya bilan çegaradoş va dunyodagi eng kiçik hamda eng ziç aholi yaşaydigan davlatlardan biri hisoblanadi. Rasmiy tili — fransuz tili, davlat dini — katolitsizm.

Monako hududida miloddan avvalgi 10-asrdan finikiyaliklar, keyinroq yunonlar manzilgohlari bölgan. Zamonaviy Monako tarixi 1215-yildan, genuyaliklar bu yerda mustahkam qal'a qurib, koloniya taşkil etgan davrdan boşlanadi. 1297-yilda Fransesko Grimaldi va uning tarafdorlari qal'ani egalladi; şu sanadan Grimaldilar sulolasining hukmronligi hisoblanadi. Boşqa ma'lumotda Monako 1419-yildan mustaqil knyazlik bölgani aytiladi; ingliz tilidagi manbaga köra, 1419-yilda Grimaldilar Monakoni Aragon qirolligidan sotib olgan.

1641-yilda (ingliz manbasida — 1642-yilda Fransiya sudida qabul qilingani) Monako Fransiya protektoratiga ötdi. Fransiya inqilobi davrida, 1793-yilda (rus manbasida — 1789-yilda), Monako Fransiyaga qöşib olindi. 1814-yilgi Parij sulhi knyazlikni tikladi, 1815-yilda esa u Sardiniya qirolligi protektorati böldi. 1860–1861-yillardan Monako yana Fransiya protektoratiga ötdi. 1865-yilda Fransiya bilan bojxona ittifoqi tuzildi, Montekarloda qimorxona oçildi.

1911-yilda birinçi konstitutsiya joriy qilindi. 1949-yildan knyaz Renye III hukmronlik qildi; 1956-yilda u amerikalik aktrisa Greys Kelli bilan turmuş qurdi. 1962-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi. Renye III 2005-yilda vafot etdi, taxtga öğli Alber II çiqdi. Monako 1993-yildan BMT a'zosi.

Monako Örta yer dengizi sohilida, Fransiyaning Lazur qirğoği yaqinida joylaşgan va quruqlikda Fransiya bilan çegaradoş. Maydoni manbalarda turliça: 2 km² (uz.wikipedia), 2,02 km² (rus tilidagi manba) va 2,08 km² (ingliz tilidagi manba). Dengizni quritiş hisobiga hudud kengaygan. Ma'muriy jihatdan bir-biriga qöşilib ketgan Monako (eski şahar), Kondamin (port atrofi) va Montekarlo (kurort hududi) hududlaridan iborat.

Monako — konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1962-yil 17-dekabrda qabul qilingan. Davlat boşliği — knyaz. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni knyaz va Milliy kengaş (parlament) birga amalga oşiradi; rus tilidagi manbaga köra, kengaş 24 a'zodan iborat va 5 yilga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni knyaz nomidan Davlat vaziri boşçiligidagi hukumat boşqaradi. Rasmiy siyosiy partiyalar yöq, siyosiy taşkilotlar parlament saylovi paytida faoliyat yuritadi. Milliy bayrami — 19-noyabr (Millat kuni).

Iqtisodiyotning asosiy daromad manbai turizm, kurortlar va qimorxonalardir. Şuningdek, quriliş, farmatsevtika, kimyo, elektronika, bank va moliya sohalari rivojlangan. Bank sirining kafolatlanişi va past soliqlar çet eldan katta mablağ jalb qiladi. Taşqi qarz yöq, valyuta zaxirasi taxminan 2 mlrd dollar, işsizlik darajasi 3% atrofida. Monako Fransiya bilan umumiy bojxona tizimiga ega; 2002-yil 1-yanvardan yevrodan foydalanadi, undan oldin fransuz franki işlatilgan.

Monako hududida paleolit va neolit davrlariga oid madaniyat izlari topilgan. Finikiyaliklar davrida Melkart yoki Geraklga bağişlangan ibodatxona qurilgan. 1215-yilda genuyaliklar qurgan qal'a 16-asrda saroyga aylantirilib, Monako şahri tarixiy markazining özagi bölgan. Monako san'ati Fransiya va Italiya ta'sirida rivojlangan. 1899-yilda Okeanografiya muzeyi taşkil etilgan. Şaharda Musiqa akademiyasi bor; Montekarlo radiosi va televideniyesi 1954-yildan mavjud.