Örta Osiyoda milliyhududiy çegaralaniş

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168–169-b. — ziyouz.com

Örta Osiyoda milliyhududiy çegaralaniş — mustabid sovet rejimi tomonidan Turkyston xalqlarining «milliy davlatlarini taşkil qiliş» niqobi ostida ularni ajratib taşlaş maqsadida amalga oşirilgan siyosiy tadbir (1924—25). Turkiston mintaqasi azaldan turkiy xalqlarning yagona maskani va umumiy vatani bölgan. 1918—24 yillarda mavjud bölgan Turkiston ASSR, BXSR, XXSRning tub xalqlari asrlar davomida turmuş tarzi va an'analari jihatidan bir-birlariga juda yaqin bölişgan. Turkistondagi turli davlatlarning har birida turkiy xalklar: özbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, qozoqlar, qirğizlar, şuningdek, tojik xalqi azaldan yaşaganligi tarixan tarkib topgan hodisa edi. Turkiston mintaqasining xalqlari şu tuproqni, Turonzaminni qadimdan özlarining asl Vatani deb bilganlar.

Mustabid sovet rejimi va bolşeviklar uçun esa Turkiston ölkasini bölib taşlab, uni idora qiliş qulay edi. Xususan, bu jarayon Turkistonda sovet rejimiga qarşi qurolli harakat 1924 yilda, asosan, mağlubiyatga uçraganidan keyin özining sönggi bosqiçiga qadam qöydi. 1924 yil fev.iyun oylarida SSSRdagi markaziy organlar, Turkiston, Buxoro, Xorazm kommunistik partiyalari va RKP(b) MK Örta Osiyo byurosi milliy çegaralaniş masalalari yuzasidan zör berib iş olib borişdi. Turkiston va Buxoro Kompartiyalari MKlari huzurida maxsus, keyinçalik hududiy va boşqalar maxsus komissiyalar tuziddi.

1924 yil 12iyunda RKP(b)MK Siyosiy byurosi Ö.O.m.h.ç. töğrisida maxsus qaror qabul qilgaç, 15 iyulda RKP(b) MK Örta Osiyo byurosi yangi taşkil etiladigan milliy respublikalar va oblastlarning muvaqqat byurosini taşkil etdi. Hududiy komissiya tarkibiga F.Xöjayev, A. Rahimboyev, S. Xöjanov, Q.Otaboyev, R.Islomov, N.Aytoqov, yilAbdurahmonov, I. Aydarbekov, I. Vareykis, D.Manjara, I.Mejlauk, X.SaxatMuratov va boşqalar siyosiy arboblar kirgan edi.

1924 yil 16 sentyabrda Turkiston ASSR ning navbatdan taşqari sessiyasi, 20 sentyabrda Butun Buxoro xalq vakillarining 5qurultoyi, 2 oktyabrda Butun Xorazm xalq vakillarining 5qurultoyi bu masalani körib çiqib, Örta Osiyoning milliyhududiy çegaralanişi töğrisida qaror qabul qildilar. Mazkur qarorlarda özbek va turkman xalqlariga Özbekiston SSR va Turkmaniston SSR tuziş huquqi, Turkiston ASSR ning qirğiz (aslida qozoq) viloyatlarini 1920 yilda taşkil qilingan Qirğiziston ASSR (aslida Qozoğiston ASSR) bilan birlaştiriş maqsadida qirğiz (aslida qozoq) xalqiga Turkiston ASSRdan çiqiş huquqi, qora qirğiz (aslida qirğiz) xalqiga Turkiston ASSRdan çiqiş huquqi va Qora Qirğiz (aslida Qirğiz) avtonom oblastini taşkil etiş huquqi, tojik xalqiga ham Turkiston ASSRdan çiqib, Tojikiston avtonom oblastini taşkil etiş huquqi berilişi kerakligi ta'kidlandi.

RSFSR (Butun Rossiya) Markaziy Ijroiya Komitetining 2sessiyasi (1924 yil 14 oktyabr) Örta Osiyodagi Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari örnida Özbekiston SSR (ÖzSSR) va Turkmaniston SSR, şuningdek, Tojikiston ASSR (Öz SSRtarkibida), Qoraqalpoq va QoraQirğiz (Qirğiz) avtonom oblastlari taşkil etiş töğrisida qaror qabul qildi.

1924 yil 18 noyab.da Turkiston ASSR, Buxoro SSR va Xorazm SSR MIKlari maxsus qöşma qaror qabul qildilar va şu qarorga binoan öz vakolatlarini Özbekiston SSR sovetlarining ta'sis qurultoyiga qadar iş köruvçi F.Xöjayev raisligida 31 oktyabrda taşkil qilingan Özbekiston SSR Muvaqqat inqilobiy komitetiga topşirdilar. Bu komitet Özbekiston SSR tuzilişini boşqarib bordi.

1925 yil 13 fev.da Buxoroda maxsus qurilgan Xalq uyida Özbekiston SSR sovetlarining 1qurultoyi oçildi. Qurultoy 17 fev.da «Özbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasini taşkil etiş töğrisida deklaratsiya» qabul qildi. ÖzSSR oradan köp ötmay SSSR tarkibiga qabul qilingan (1925 yil 13 may). ÖzSSR tarkibida 1929 yilgaça Tojikiston ASSR ham bölgan (yana q. Özbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi).

Qoraqalpoq avtonom oblasti (1925 yil 16 fev.dan) tuzilib, u dastlab Qozoğiston ASSR tarkibiga kirgan. Keyinçalik Qoraqalpoq avtonom oblasti (1932 yil RSFSR tarkibiga, 1936 yildan Özbekiston SSR tarkibida) Qoraqalpoğiston ASSR qilib qayta tuzildi (yana q. Qoraqalpoğiston Respublikasi).

Örta Osiyo xalqlari uçun bu çegaralaniş va taşkil etilgan yangi «milliy davlatçilik» ularning bundan keyingi taraqqiyotiga yangi nozik farqlarni olib kirdi.

Özbekiston SSRning tuzilişi «özbek xalqining milliy davlatçiligi taşkil qilindi», degan fikrni anglatmaydi. SSSR tarkibidagi ÖzSSR amalda heç qanday suverenitet va mustaqillikka ega emas edi. ÖzSSR taşkil etilayotgan vaqtlardayoq uning oldiga, asosan, Markazning manfaatlariga xizmat qiliş, SSSRning markaziy r-nlariga xom aşyo yetiştirib beriş kabi vazifalar qöyilgan edi. SSSR inqirozga yuz tutgan va parçalangan paytgaça bu vazifalar öz kuçini yöqotmadi.

Ad.: Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavysimosti, T., 2000; Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917—1924 yil), T, 2002.

Ra'no Rajapova, Qahramon Rajabov.

Q.: Özbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎРТА ОСИЁДА МИЛЛИЙҲУДУДИЙ ЧЕГАРАЛАНИШ — мустабид совет режими томонидан Туркйстон халқларининг «миллий давлатларини ташкил қилиш» ниқоби остида уларни ажратиб ташлаш мақсадида амалга оширилган сиёсий тадбир (1924—25). Туркистон минтақаси азалдан туркий халқларнинг ягона маскани ва умумий ватани бўлган. 1918—24 йилларда мавжуд бўлган Туркистон АССР, БХСР, ХХСРнинг туб халқлари асрлар давомида турмуш тарзи ва анъаналари жиҳатидан бир-бирларига жуда яқин бўлишган. Туркистондаги турли давлатларнинг ҳар бирида туркий халклар: ўзбеклар, туркманлар, қорақалпоқлар, қозоқлар, қирғизлар, шунингдек, тожик халқи азалдан яшаганлиги тарихан таркиб топган ҳодиса эди. Туркистон минтақасининг халқлари шу тупроқни, Туронзаминни қадимдан ўзларининг асл Ватани деб билганлар.

Мустабид совет режими ва большевиклар учун эса Туркистон ўлкасини бўлиб ташлаб, уни идора қилиш қулай эди. Хусусан, бу жараён Туркистонда совет режимига қарши қуролли ҳаракат 1924 йилда, асосан, мағлубиятга учраганидан кейин ўзининг сўнгги босқичига қадам қўйди. 1924 йил фев.июнь ойларида СССРдаги марказий органлар, Туркистон, Бухоро, Хоразм коммунистик партиялари ва РКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси миллий чегараланиш масалалари юзасидан зўр бериб иш олиб боришди. Туркистон ва Бухоро Компартиялари МКлари ҳузурида махсус, кейинчалик ҳудудий ва бошқалар махсус комиссиялар тузидди.

1924 йил 12июнда РКП(б)МК Сиёсий бюроси Ў.О.м.ҳ.ч. тўғрисида махсус қарор қабул қилгач, 15 июлда РКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси янги ташкил этиладиган миллий республикалар ва областларнинг муваққат бюросини ташкил этди. Ҳудудий комиссия таркибига Ф.Хўжаев, А. Раҳимбоев, С. Хўжанов, Қ.Отабоев, Р.Исломов, Н.Айтоқов, йилАбдураҳмонов, И. Айдарбеков, И. Варейкис, Д.Манжара, И.Межлаук, Х.СахатМуратов ва бошқалар сиёсий арбоблар кирган эди.

1924 йил 16 сентябрда Туркистон АССР нинг навбатдан ташқари сессияси, 20 сентябрда Бутун Бухоро халқ вакилларининг 5қурултойи, 2 октябрда Бутун Хоразм халқ вакилларининг 5қурултойи бу масалани кўриб чиқиб, Ўрта Осиёнинг миллийҳудудий чегараланиши тўғрисида қарор қабул қилдилар. Мазкур қарорларда ўзбек ва туркман халқларига Ўзбекистон ССР ва Туркманистон ССР тузиш ҳуқуқи, Туркистон АССР нинг қирғиз (аслида қозоқ) вилоятларини 1920 йилда ташкил қилинган Қирғизистон АССР (аслида Қозоғистон АССР) билан бирлаштириш мақсадида қирғиз (аслида қозоқ) халқига Туркистон АССРдан чиқиш ҳуқуқи, қора қирғиз (аслида қирғиз) халқига Туркистон АССРдан чиқиш ҳуқуқи ва Қора Қирғиз (аслида Қирғиз) автоном областини ташкил этиш ҳуқуқи, тожик халқига ҳам Туркистон АССРдан чиқиб, Тожикистон автоном областини ташкил этиш ҳуқуқи берилиши кераклиги таъкидланди.

РСФСР (Бутун Россия) Марказий Ижроия Комитетининг 2сессияси (1924 йил 14 октябр) Ўрта Осиёдаги Туркистон АССР, Бухоро ва Хоразм республикалари ўрнида Ўзбекистон ССР (ЎзССР) ва Туркманистон ССР, шунингдек, Тожикистон АССР (Ўз ССРтаркибида), Қорақалпоқ ва ҚораҚирғиз (Қирғиз) автоном областлари ташкил этиш тўғрисида қарор қабул қилди.

1924 йил 18 нояб.да Туркистон АССР, Бухоро ССР ва Хоразм ССР МИКлари махсус қўшма қарор қабул қилдилар ва шу қарорга биноан ўз ваколатларини Ўзбекистон ССР советларининг таъсис қурултойига қадар иш кўрувчи Ф.Хўжаев раислигида 31 октябрда ташкил қилинган Ўзбекистон ССР Муваққат инқилобий комитетига топширдилар. Бу комитет Ўзбекистон ССР тузилишини бошқариб борди.

1925 йил 13 фев.да Бухорода махсус қурилган Халқ уйида Ўзбекистон ССР советларининг 1қурултойи очилди. Қурултой 17 фев.да «Ўзбекистон Совет Социалистик Республикасини ташкил этиш тўғрисида декларация» қабул қилди. ЎзССР орадан кўп ўтмай СССР таркибига қабул қилинган (1925 йил 13 май). ЎзССР таркибида 1929 йилгача Тожикистон АССР ҳам бўлган (яна қ. Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси).

Қорақалпоқ автоном области (1925 йил 16 фев.дан) тузилиб, у дастлаб Қозоғистон АССР таркибига кирган. Кейинчалик Қорақалпоқ автоном области (1932 йил РСФСР таркибига, 1936 йилдан Ўзбекистон ССР таркибида) Қорақалпоғистон АССР қилиб қайта тузилди (яна қ. Қорақалпоғистон Республикаси).

Ўрта Осиё халқлари учун бу чегараланиш ва ташкил этилган янги «миллий давлатчилик» уларнинг бундан кейинги тараққиётига янги нозик фарқларни олиб кирди.

Ўзбекистон ССРнинг тузилиши «ўзбек халқининг миллий давлатчилиги ташкил қилинди», деган фикрни англатмайди. СССР таркибидаги ЎзССР амалда ҳеч қандай суверенитет ва мустақилликка эга эмас эди. ЎзССР ташкил этилаётган вақтлардаёқ унинг олдига, асосан, Марказнинг манфаатларига хизмат қилиш, СССРнинг марказий р-нларига хом ашё етиштириб бериш каби вазифалар қўйилган эди. СССР инқирозга юз тутган ва парчаланган пайтгача бу вазифалар ўз кучини йўқотмади.

Ад.: Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной незавйсимости, Т., 2000; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001; Ражабов Қ., Ҳайдаров М., Туркистон тарихи (1917—1924 йил), Т, 2002.

Раъно Ражапова, Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.