Özbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–86-b. — ziyouz.com
Özbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi (ÖzSSR), Özbekiston SSR — Örta Osiyoda milliyhududiy çegaralaniş ötkazilişi natijasida taşkil topgan va SSSR tarkibiga kirgan milliy respublika (1925—91). Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi, Buxoro Xalk Sovet Respublikasi va Xorazm Xalk Sovet Respublikasi hududlarining, asosan, özbeklar va qoraqalpoqlar yaşaydigan qismlarida vujudga kelgan. Örta Osiyoning markaziy qismida joylaşgan. Mayd. 447 400 km2. Aholisi 5 mlndan ortiq (1926), 6,4 mln. (1939), 8,3 mln. (1959), 11,8 mln. (1970), 15,4 mln. (1979), 20 mln.ga yaqin (1989) kişi. ÖzSSRda özbeklar (14 mln. dan oşiq), qoraqalpoqlar (411 900), tojiklar (933 600), qozoqlar (808 200), qirğizlar (174 900), turkmanlar (121 600) yaşagan (1989). Poytaxti 1925 yil fev. dan to may oyigaça Buxoro, 1925 yil maydan to 1930 yil dek.gaça Samarqand, 1930 yil oxiridan Toşkent. ÖzSSR hududi şim. va şim.ğarbda Qozoğiston SSR, jan.ğarbda Turkmaniston SSR, jan. şarqda Tojikiston SSR, şim.şarqda Qirğiziston SSR, jan.da Afğoniston bilan çegaradoş bölgan.
Siyosiy tarixi va davlat boşqaruvi. Örta Osiyoda milliyhududiy çegaralaniş ötkazilişi natijasida Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tugatilib, uning hududi yangi tuzilgan ÖzSSR, Turkmaniston SSR, Tojikiston ASSR (ÖzSSR tarkibida, 1929 yildan Tojikiston SSR), şuningdek, Qoraqirğiz (Qirğiziston) muxtor viloyati (RSFSR tarkibida; Qirğiziston SSR), Qoraqalpoq muxtor viloyati (Qozoğiston ASSR tarkibida; keyinçalik Qoraqalpoğiston ASSR, 1936 yildan ÖzSSR tarkibida) tarkibiga kiritildi.
Umumözbek sovetlarining Buxoroda bölgan 1qurultoyi (1925 yil 13—17 fev.)da «Özbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasini taşkil etiş töğrisida deklaratsiya» qabul qilindi. Qurultoyda respublikaning oliy organlari: ÖzSSR Markaziy Ijroiya Qömitasi ÖzSSR MIK va ÖzSSR Xalq Komissarlari Soveti — ÖzSSR XKS tuzilgan. ÖzSSR ma'muriy jihatdan 1925 yilda dastlab 8 ta viloyat (Samarqand, Toşkent, Farğona, Xöjand, Zarafşon, Surxondaryo, Qaşqadaryo, Xorazm) va Tojikiston ASSR (1929 yilgaça ÖzSSR tarkibida bölgan), 22 uyezd va 241 volostga bölingan. 1926 yilda ma'muriy-iqtisodiy r-nlaştiriş amalga oşirilgan. 1987 yil da ÖzSSR tarkibiga Qoraqalpoğiston ASSR (1936 yildan u ÖzSSR tarkibida bölgan), 12 ta oblast (Andijon, Buxoro, Jizzax, Navoiy, Namangan, Samarqand, Sirdaryo, Surxondaryo, Toşkent, Farğona, Xorazm, Qaşqadaryo), 155 r-n, 123 şahar, 95 ta posyolka hamda Toşkent şahri kirgan. ÖzSSR Butunittifoq sovetlarining 3syezdi (1925 yil 13 may)da SSSR tarkibiga kiritilgan. 1927, 1937, 1978 yillarda ÖzSSR Konstitutsiyalari qabul qilingan.
Resggublika siyosiy hayotida Özkompartiya (1925 yil fev.da Buxoroda tuzilgan) yetakçi rol öynagan. ÖzSSR da hokimiyatning qonun çiqaruvçi oliy organi — ÖzSSR Oliy Soveti (1937 yildan) hamda ijro qiluvçi va boşqaruvçi oliy organi — ÖzSSR Ministrlar Soveti (1946 yildan) hisoblangan. Davlat hokimiyatining mahalliy organlari — 2,5 yilga saylanadigan xalq deputatlarining oblast, r-n, şahar, posyolka, qişloq va ovul sovetlari bölgan. Biroq amalda hokimiyat Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi (KPSS)ning respublikadagi bölimi — Özbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti va markaz gumaştalari qölida bölgan. ÖzKP(b) e'tiborini sovet hokimiyatini mustahkamlaşga, bosmaçilik va mahalliy mulkdorlarga qarşi kuraşga, sotsialistik industrlaştirişni amalga oşirişga, q.x.ni kollektivlaştirişga, madaniy inqilobni ötkazişga qaratgan.
Özbekiston SSR taşkil qilinganidan söng respublika davlat boşqaruvi organlari Ittifoq organlari tartibida va ulardan andoza olingan holda tuzilgan. Bu ittifoqdoş respublikalarning markazdan turib boşqarişning eng oson va oddiy, şu bilan birga mustahkam şakli edi.
Mehnat ahlining eng ommaviy taşkiloti — kasaba uyuşmalari ham partiya qömitalariga tölatökis qaram bölib qolgan.
Mustabid tuzum yoş avlodni kommunistyk ruhda tarbiyalaşga muntazam e'tibor qaratgan. Bu işlar bilan Butunittifoq leninçi kommunistik yoşlar soyuzi (VLKSM) ning Özbekistondagi organi — Özbekiston leninçi kommunistik yoşlar soyuzi (ÖzLKSM) şuğullangan.
Respublikadagi dehqonlarni ğoyaviy jihatdan birlaştirib turgan taşkilotlardan biri «Qöşçi» ittifoqi bölgan (1920—33 yillarda faoliyat körsatgan). 1924 yilda 200 ming kişini öziga birlaştirgan bu ittifoq ham asta-sekin bolşeviklarning qişloqdagi mustabid siyosati tarğibotçisiga aylangan. Qişloq kambağallarining eng qaşşoq qismini özida birlaştirgan bu taşkilot kollektivlaştiriş (jamoalaştiriş) va «quloqlaştiriş» davrida salbiy rol öynadi.
ÖzSSRda bolşeviklar tomonidan amalga oşirilgan «sotsialistik tajriba» mahalliy xalq tomonidan norozilik bilan qarşi olindi. Sovet hokimiyatining dastlabki 10 yilliklarida milliy rahbar xodimlar va ziyolilar tomonidan markazning zöravonligiga qarşi oçiq tanqidiy fikrlar aytilgan. Muxolifat ayrim davlat va jamoat arboblari, yozuvçilar, şoirlar, maorif xodimlari va huquqşunoslarni özaro birlaştirgan edi.
Sovet rejimi dastavval mavjud tuzumga muxolifatda turganlarga qarşi repressiya siyosatini amalga oşirgan bölsa, 30-y.lardan boşlab öz xalqiga nisbatan ommaviy terrorni qölladi.
20-asr 20-y.larining 2-yarmi va 30-y. lar boşida ÖzSSRda «Ön sakkizlar guruhi», «inoğomovçilik», «qosimovçilik», «badriddinovçilik», «milliy ittihodçilar», «narkompros işi» kabi siyosiy işlar töqilişi va Munavvarqori boşçiligidagi milliy ziyolilarning qamoqqa olinişi natijasida özbek xalqining köplab asl farzandlari qatağon qilindi. Moskvada bölib ötgan sud majlisidan keyin Munavvarqori boşçiligidagi 15 kişi otib taşlandi, qolgan 70 kişi esa uzoq muddatli qamoq jazosiga hukm qilindi (1931 yil apr.).
30-y.lar örtasiga kelganda butun mamlakatda bölgani singari ÖzSSRda ham ommaviy qatağonlar avj oldi.
Respublikadagi aksariyat siyosiy rahbarlar 1937—38 yillarda «millatçilik va sovet hokimiyatiga qarşi kuraş olib boriş»da, şuningdek, qurolli qözğolon kötarişni tayyorlaşda ayblandi. F.Xöjayev, A.Ikromov, S.Segizboyev, A.Karimov kabi siyosiy rahbarlar qatl etildi.
ÖzSSR jamiyatning barça tabaqalariga yoyilgan hibsga oliş tölqini ostida qoldi. Davlat va jamiyat arboblari, xöjalik rahbarlari va oddiy kişilar bilan bir qatorda milliy ziyolilar ommaviy ravişda qatağon qilindi. 20-asr özbek adabiyotining arboblari; Fitrat, Çulpon va Abdulla Krdiriy va boşqalar otib taşlandi.
1937—39 yillarda töqib çiqarilgan soxta ayblovlar böyiça Özbekistonda 41 mingdan ortiq kişi hibsga olinib, ulardan 37 mingdan ortiği jazolandi, 6 920 kişi esa otib ödsirişga hukm qilindi. Umuman olganda, 1937—53 yillarda ÖzSSR Içki işlar xalq komissarligi (NKVD) troykasi (uçligi) tomonidan 100 mingdan ortiq kişi qatağon qilindi, ulardan 15 ming nafari otib taşlandi. 1936—40 yillarda faqat davlat va jamoat arboblari, yozuvçilar, şoirlar va olimlardan 5 758 kişi qamoqqa olinib, ulardan 4 811 kişi otib öldirişga hukm qilingan edi.
1925—29 yillarda Özbekistonda yersuv islohoti amalga oşirildi. Bu islohot joylarda şartşaroitlar va tayyorgarlik darajasiga qarab 3 bosqiçda ötkazildi (q. Örta Osiyoda yersuv islohoti). Keyinçalik q.x.ni kollektivlaştiriş amalga oşirilib, kz va szlar tuzildi. Biroq şörolar hokimiyati öziga töq dehqon xöjaliklarini «quloq» («muştumzör») sifatida tugatiş siyosatini olib borgan (q. Quloqlaştiriş).
Ikkinçi jahon uruşi yillarida ÖzSSRdan 1,5 mln. kişi frontga ketgan, ulardan 450 mingdan ortiq kişi jang maydonlarida halok bölgan. Faşistlar bosib olgan hududlardan Özbekistonga 1 mln.dan ortiq kişi, jumladan, 200 ming bola evakuatsiya qilindi. Özbek xalqi yana bir bor özining gumanizmi va bağri kengligini körsatdi.
Öruş yillarida milliy siyosatda keçirib bölmas zöravonlikka yöl qöyildi. 1943—44 yillarda qalmoqlar, qrimtatarlar, çeçenlar, inguşlar, nemislar, qoraçoylar, greklar, mesxeti turklari, bolqorlar öz tarixiy vatani yoki doimiy yaşaş joylaridan mamlakatning şarqiy hududlariga köçirib yuborildi. Qrimdan 151 604 qrim tatarlari, Gruziyadan 110 ming mesxeti turklari, Şim. Kavkazdan 175 ming çeçen, 20 mingdan ortiq inguş, 4 500 bolqor, armani va greklar ÖzSSRga köçirildi. Köçirib keltirilganlar orasida boşqa xalqlarning vakillari ham oz emas edi. Ularga mahalliy hokimiyat va özbek xalqi tomonidan katta yordam körsatildi. Jumladan, uyjoy va yer sotib oliş uçun tegişli miqdorda qarz ajratildi, oziq-ovqat bilan yordam körsatildi. Maxsus köçirib keltirilganlarning köpçiligi kz va szlarga işga joylaşdilar, keyinçalik Mirzaçölni özlaştirişda iştirok etdilar. Uruş yillarida ÖzSSR q.x. ahli eng murakkab va oğir şaroitlarda mehnat qilib, davlatga 4 148 000 t paxta, 82 mln. pud ğalla, 54 067 t pilla, 195 ming t şoli, 57 444 t höl meva, 36 ming t quruq meva, 159 300 t göşt, 22 300 t jun va boşqalar mahsulotlarni yetkazib berdilar. Bu faşizm ustidan qozonilgan ğalabaga qöşilgan munosib hissa edi. Uruşda vayron bölgan xalq xöjaligini tiklaşga yordam beriş uçun köplab özbekistonliklar RSFSR, Ukraina SSR, Belorussiya SSR va boşqalar respublikalarga jönatildi.
Uruş tugagaç, oradan köp ötmay ÖzSSR böylab yana bir yalpi qirğin tölqini yelib ötdi. 20-asrning 40-y.lari oxiri va 50-y.lari boşidagi qatağonlar, asosan, madaniyat va fan arboblariga qarşi qaratiddi. Özbekiston Kompartiyasi MK markazning yölyöriklariga tayangan holda dunyoqaraşi va ijodi partiya mafkurasidan farq qiladigan ijodiy ziyolilar vakillariga qarşi hujum boşladi. Yozuvçi va şoirlardan Said Ahmad, Şukrullo, Mirzakalon Ismoiliy, Şuhrat, Maqsud Şayxzoda, Mirkarim Osim, Hamid Sulaymonov, şuningdek, Muhiddin Qoriyoqubov 1951 yilda «sovetlarga qarşi millatçşgik faoliyati» olib borganlikda ayblanib qamoqqa olindilar va 25 yil ozodlikdan mahrum etiddilar. Özbek xalqining faxri xisoblangan Oybek badnom qilindi.
20-asrning 50—80-y.larida ÖzSSRda turli sanoat korxonalari qurilgan, yangi şahar va posyolkalarga asos solingan. Mirzaçöl, SurxonŞerobod va boşqalar çöllarning özlaştirilişi natijasida ekin maydonlari kengaygan. Xalqning turmuş darajasi muayyan darajada yaxşilangan, biroq ma'naviyatga kuçli zarar yetkazilgan. Ayniqsa, Özbekiston iqtisodiyoti markaz manfaatlariga böysundirilgan. SSSRning agrar respublikalaridan biriga aylangan ÖzSSRda paxta yakkahokimligi örnatilgan. 20-asrning 60-y.larida Orol dengizining qurişi boşlandi va u mintaqadagi ekologik muhitga jiddiy zarar yetkazdi.
ÖzSSR Konstitutsiyasida ÖzSSR Sovet Ittifoqi tarkibidagi teng huquqli suveren respublika sifatida öz hududida davlat hokimiyatini mustaqil ravişda amalga oşiradi, çet davlatlar bilan aloqa boğlaş, ular bilan şartnomalar tuziş hamda diplomatik va konsullik vakillari ayirboşlaş, xalqaro taşkilotlar faoliyatida iştirok etiş huquqiga ega deb belgilab qöyilgan bölsa ham, amalda Özbekistonning huquqi RSFSR tarkibidagi oblastlar yoki avtonom respublikalar huquqi bilan tenglaştirilib qöyilgan edi. Yuqori lavozimdagi kadrlarni tayinlaş yoki olib taşlaş markazdan turib hal qilinar edi.
20-asrning 80-y.lari boşlariga kelganda sovet rejimi, uning siyosiy tizimi va xöjalik yuritiş usullari özining rivojlaniş imkoniyatlarini tugata boşlaydi. ÖzSSR iqtisodiyoti ham, katta xom aşyo va tabiiy boyliklar zaxirasiga ega bölişiga qaramasdan, SSSRning markaziy hududlaridan juda tez ortda qola boşlagan.
ÖzSSRning ijtimoiy-siyosiy hayotida 1984 yil 23 iyunda bölgan Özbekiston Kompartiyasi MK 16plenumi maş'um rol öynagan. Moskva taşabbusi va körsatmasi bilan taşqil qilingan bu plenumda qabul qilingan hujjatlar ÖzSSRda özbek xalqini asossiz badnom etiş kompaniyasini boşlab berdi.
SSSR Boş proqurori huzurida alohida muhim işlar böyiça maxsus 12 kişilik tergovçilar guruhi tuzilib, 1983 yildayoq ÖzSSRga yuborilgan edi. Ular keyinçalik markazdan respublikaga kelgan «desantçilar»ga tayanib, Özbekistonda navbatdagi qatağonni amalga oşirdi.
ÖzSSRda paxta tayyorlaş va uni qayta işlaş bilan boğliq jarayonlardagi «qöşib yoziş», «öğrilik», «közböyamaçilik», «poraxörlik» va h.k.ni (aslida bunday moliyaviy jinoyatlar va qinğirliklar butun SSSR hududidagi iqtisodiyotda çuqur ildiz otib kelgan edi) tergov qiluvçi Gdlyan va Ivanov guruhining talabi bilan respublikadagi jamoa xöjaliklari raislari va sz direktorlarining 60%, q.x. yetakçi mutaxassislarining 45%, paxtaçilik brigada boşliqlarining 35%, şuningdek, köplab rahbarlar, viloyatlar va tumanlar partiya komiteti kotiblari, respublika miqyosidagi partiya, sovet va xöjalik rahbarlari öz vazifalaridan olib taşlandi va ularga nisbatan jinoiy iş qözğatildi.
1983—90 yillarda ÖzSSRda «paxta işi» degan uydirma böyiça jami 40 ming kişi tergov qilindi, 5 ming kişi esa soxta ayblar bilan jinoiy javobgarlikka tortildi. Tergov jarayonida inson huquqlari toptalib, tutqunlarga jismoniy va ruhiy tazyiq ötkazildi. Ularning oila a'zolari va qarindoşuruğlari ham qamoqqa taşlandi.
ÖzSSR va özbek xalqiga nisbatan qilingan uşbu qatağon va yovuzliklar xalq ommasini sovet rejimiga nisbatan nafratini oşirdi, tuzumga bölgan munosabatini keskin özgartirdi. Ana şunday murakkab bir vaziyatda respublikada mustaqillik uçun kuraş kuçaydi. Özbek xalqi özining milliy ruhi, ozodlik va kelajakka bölgan işonçini yöqotmay, mustaqillik poydevorini qiyinçilik bilan bölsada, asta-sekin qöyib bordi. Mustaqillikka işonç 1990 yil 20 iyunda ÖzSSR Oliy Soveti «Mustaqillik deklaratsiyasi»ni qabul qilganida yaqqol namoyon böldi. 1991 yil 31 avg.da «Özbekiston Respublikasining davlat mustaqilligini e'lon qiliş töğrisida» qonun qabul qilinib, Özbekiston mustaqillikka erişdi.
Iqtisodiy va madaniy hayot. Özbekistonning sovet davri tarixi muayyan yöqotişlar va fojialar bilan birgalikda katta qurilişlar va sanoat korxonalari bunyod etilgan davr hamdir. Aynan şu davrda özbek xalqi özining fidokorona mehnati bilan ÖzSSRni Şarkdagi zamonaviy q.x. respublikasiga aylantirgan edi. Bu yillarda iqtisodiyot, madaniyat, maorif, soğliqni saqlaş va ijtimoiy ta'minot sohalarida muayyan yutuklarga erişildi.
ÖzSSRda 1925—26 yillarda işçilar soni 11 900 kişiga yetdi. Ularning 29,3% ni mahalliy millat vakillari taşkil etardi. Özbekiston uçun sanoat qurilişini keng sur'atda jadallaştiriş nihoyatda zarur edi. Çunki respublika iqtisodiyoti 20-asrning 30-y.lari bösağasida ham agrar xususiyatga egaligiça qolayotgan edi. 1927 yilda ÖzSSR xalq xöjaligida q.x.ning salmoği 62,6%, sanoatning salmoği 37,4% ni taşkil etar, şu bilan birga sanoat işlab çiqarişning 90% q.x. xom aşyosini qayta işlaşga asoslangan edi. Iqtisodiyot xom aşyo yönalişida bölganligi sababli ÖzSSR sanoati faqat bir tomonlama ixtisoslaştirilayotgan edi: uning 2/3 qismiga yaqini paxta tozalaş sanoati hissasiga töğri kelardi, u butunlay metropoliya ehtiyojlarini qondirişga xizmat qilardi, uning boşqa tarmoqlari öz holiça rivojlanib, umuman, SSSR iqtisodiyoti bilan zaif boğlangan edi.
Birinçi 5 yillik davri (1928— 32) da ÖzSSRda 289 ta sanoat korxonasi qurildi va işga tuşirildi, 79 ta korxona qayta taşkil etildi, sanoatning asosiy işlab çiqariş fondlari 3 baravar, neft qazib çiqariş 2,5 baravar, metall işlaş sanoati mahsulotlari 6 baravar, sement işlab çiqariş 3,5 baravar ortdi. Yengil sanoatning könçilik, poyabzal işlab çiqariş, tikuvçilik sohalari va ipgazlama işlab çiqariş sur'atlari oşib bordi. Ana şu davrda Örta Osiyoda paxtaçilik maşinasozlik sanoatining tönğiçi bölgan «Taşselmaş» va Quvasoy sement z-di barpo etildi. «Çirçiqquriliş», Toşkent töqimaçilik kombinati qurilişi tez sur'atlar bilan olib borildi. Farğona töqimaçilik f-kasi va yoğ z-di, Buxoro, Toşkent va boşqalar şaharlarda tikuvçilik fkalari işga tuşirildi.
Sanoatning rivojlantirilişi energetika bazasini kengaytirişni talab qilardi. Farğona, Samarqand, Toşkent va boşqalar joylarda yangi elektr st-yalari qurildi. 1932 yilda barça elektr st-yalarining soni 1928 yildagi 16 ta örniga 49 taga yetdi, elektr quvvati işlab çiqariş esa 7 baravardan ziyodroq oşdi.
Ikkinçi 5 yillik davri (1933— 37) da ÖzSSRda barpo qilinadigan sanoat korxonalari mahalliy şaroit va milliy manfaatlarni emas, balki markaz ehtiyojlarini hisobga olib rejalaştirilgan edi. Mas, Çirçiqdagi azotli öğitlar z-di va Toşkent töqimaçilik ktini barpo etişdan maqsad Örta Osiyo mintaqasida paxtaçilikni rivojlantirişdan iborat bölgan. Umuman ikkinçi 5 yillik davrida 189 ta turli sanoat korxonalari va elektr st-yalari barpo etildi. Ular orasida Farğonadagi yigiriştöqiş f-kasi, Xavdoğ va Uçqizil neft konlari, Toşkent matbaa kti, Qöqon superfosfat z-di, Buxorodagi issiqlik elektr st-yalari, Qodiriya va Börjar st-yalari, Toşkent lokböyoq z-di va boşqalar bor bölib, ular, asosan, Ittifoq ehtiyojlarini qondiriş uçun xizmat qilgan.
Uruşdan oldingi uçinçi 5 yillik davri (1938—42)da sanoat rivojlanişida siljiş kuzatildi. Uruşning boşlanişiga kelib, ÖzSSRda 134 ta sanoat korxonasi qöşimça ravişda işga tuşirildi. Ular orasida Çirçiq elektrkimyo kti, Toşkent töqimaçilik ktining 2 navbati, Möynokdagi yirik baliqkonserva z-di bor edi. Çirçiq GES, Olmaliq mis eritiş kti, Quvasoy GRESi, Tovoqsoy va Samarqand GESlarini quriş, Angrendagi kömir konini işga tuşiriş jadal sur'atlar bilan bordi.
Uruş boşlanişi vaqtiga kelib respublikaning sanoat potenniali 1445 ta yirik va örta sanoat korxonalarini hamda 19 mingta mayda korxonalarni öz içiga olgan. I.ç. vositalarini va iste'mol buyumlarini işlab çiqaradigan tarmoqlar örtasidagi nisbat jiddiy ravişda özgardi. Yirik sanoat salmoği 1928 yildagi 16,3%dan 1940 yilda 32,8% ga kötarildi.
Sanoatni kadrlar bilan ta'minlaş jarayoni ziddiyatli xususiyatga ega böldi. Umuman, şiddatli industrlaştiriş sur'atlari işçilar va muhandistexnik kadrlar bilan ta'minlaşning miqdor jihatidan ösişiga obyektiv şaroit yaratdi. Mas, yirik sanoatda işçilar sinfining soni birinçi 5 yillikdagi 17,9 mingdan 62,4 ming kişiga yetdi yoki deyarli 3,5 baravar ortdi. 1937 yilga kelib sanoat işçilarining umumiy miqdori 181 ming kişidan iborat bölgan. Lekin ular orasida mahalliy millat vakillari ozçilikni taşkil qilgan.
Sovet davlatining siyosiy rahbariyati, xalq xöjaligini boşqarişda özlari yöl qöygan xato va kamçiliklar natijasida yuzaga kelgan yöqotişlar örnini ma'muriybuyruqbozlik orqali majburlaş va yuqoridan taşkil qilingan «sotsialistik musobaqa», «zarbdorlik», «staxanovçilik» va boşqalar bir qator işçilar harakatlari vositasida «ommaning inqilobiy ğayratşijoati»ni avj oldiriş bilan qoplaşga intildi.
ÖzSSR Ittifoq paxta xom aşyosini yetkazib beruvçi asosiy respublika hisoblangan. Özbekistonda yetiştirilgan paxtaning asosiy qismi Rossiyaning töqimaçilik fabrikalariga qayta işlaş uçun yuborilgan va çet ellarga eksport qilingan. Özbekiston sanoati, asosan, q.x. ehtiyojlariga xizmat qilişga yönaltirilgan edi. Sanoatda q.x. mahsulotlariga dastlabki tarzda işlov beradigan tarmoklar asosiy örinni egallaydi. Respublika xom aşyosining pirovard mahsuloti Ittifoq sanoat markazlarida işlab çiqarilar, binobarin, foydaning asosiy qismi ham öşa yerda qolardi. Şuningdek, Buxoro — Ural va dunyoda eng uzun Örta Osiyo — Markaz gaz quvurlari orqali Özbekistonning tabiiy gazi RSFSR va Şarqiy Yevropa davlatlariga jönatilgan. Lekin respublikadagi şahar va qişloqlarning aksariyat qismi gazlaştirilmagan edi. Özbekistonda qazib olingan oltin, uran va boşqalar nodir metallarning eksportidan kelgan valyuta markazning xazinasiga tuşgan. Respublikada işlab çiqarilgan sanoat va q.x. mahsulotlari 42 ta mamlakatga eksport qilingan, lekin Öz SSR çet ellar bilan aloqa örnatiş, xorijiy firmalar va kompaniyalar bilan bevosita iqtisodiy şartnomalar tuziş huquqidan mahrum edi. Bunday vakolat faqat markazdagi Ittifoq ministrliklari va idoralari zimmasida bölgan.
ÖzSSRda bolşeviklar partiyasi tomonidan 20-asrning 20-y.lar oxiri — 30ylar boşida amalga oşirilgan «madaniy inqilob» milliy madaniyatga qattiq zarba berdi. Markaz tomonidan özbek xalqining ming yillik urf-odatlari va asriy qadriyatlari zararli deb hisoblanib, ular man etildi. 1929 yilda xalqimizning köp asrlik tarixi, madaniyati aks etgan arab imlosiga asoslangan özbek yozuvi lotin, 1940 yilda esa kirill imlosiga almaştirildi. Islom dini va uning qadriyatlari oyoqosti qilindi. Özbek tili 2darajali tilga, rus tili esa davlat va asosiy muomala tiliga aylantirildi. Biroq bunday holatlarga qaramasdan sovet davrida madaniyat sohasida muayyan yutuqlarga ham erişildi. Savodsizlikni tugatiş işlari olib borildi, pedagogik va ilmiy kadrlar tayyorlaş maqsadida yangi maktablar, texnikumlar va intlar oçiddi. Mafkuraviy tazyiklarga qaramay, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, Zulfiya, Abdulla Qahhor, Maqsud Şayxzoda, Mirtemir kabi yozuvçi va şoirlar, Habib Abdullayev, Ibrohim Möminov, Obid Sodiqov, Yahyo Ğulomov kabi olimlar, Olim Xöjayev, Razzoq Hamroyev, Şukur Burhonov, Lutfixonim Sarimsoqova, Halima Nosirova, Tamaraxonim kabi san'atkorlar yetişib çiqsi.
ÖzSSR Xalq Komissarlari Sovetining raislari: F.Xöjayev (1925— 37), A.Karimov (1937), SSegizboyev (1937— 38), A.Abdurahmonov (1938—46 yilgaça); ÖzSSR Ministrlar Sovetining raislari: A.Abdurahmonov (1946 — 50), A.Mavlonov (1950—51), N.Muhitdinov (195153; 195455), U.Yusupov (195354), S.Kamolov (195557), M.Mirzaahmedov (195759), O.Alimov (1959— 61), R.Qurbonov (196171), N.Xudoyberdiyev (197184), Ğ.Qodirov (198489), M.Mirqosimov (198990). ÖzSSR Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasining raisi: I.Karimov (1990 yil 1 noyab.dan).
Özbekiston Kompartiyasi MKning 1kotiblari: V.Ivanov (1925 — 27), N.Gikalo (1929), A.Ikromov (1929— 37), U.Yusupov (193750), A.Niyozov (195055), N.Muhitdinov (195557), S.Kamolov (195759), Ş.Raşidov (195983), N.Usmonxöjayev (198388), R.Nişonov (1988—89), I.Karimov (198991).
ÖzSSR Markaziy Ijroiya Qömitasi raisi: yil Oxunboboyev (1925—37 yilgaça); ÖzSSR^Oliy Soveti Prezidiumi raislari: yilOxunboboyev (1937—43),
A.Möminov (1943 — 47), A.Niyozov (194750), Ş.Raşidov (195059), Yo.Nasriddinova (1959—70), N.Matçonov (1970—78), I.Usmonxöjayev (197883), O.Salimov (1983—86), R.Nişonov (198688), P.Habibullayev (198889), M.Ibrohimov (1989—91), ÖzSSR Oliy Soveti raisi: Ş.Yöldoşev (1991 yil 12 iyundan).
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Azizxöjayev A., Mustaqillik: kuraşlar, iztiroblar, quvonçlar, T., 2001; Alimova D. A., Golovanov A. A., Özbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari, T., 2000; Tarix şohidligi va saboqlari, T., 2001; Özbekiston tarixi (1917—1991 yil), T., 2002; Şamsutdinov R., Qişloq fojeasi: jamoalaştiriş, quloqlaştiriş, surgun, T., 2003.
Qahramon Rajabov, Bahodir Pasilov.
Q.: Quloqlaştiriş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕКИСТОН СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАСИ (ЎзССР), Ўзбекистон ССР — Ўрта Осиёда миллийҳудудий чегараланиш ўтказилиши натижасида ташкил топган ва СССР таркибига кирган миллий республика (1925—91). Туркистон Автоном Совет Социалистик Республикаси, Бухоро Халк Совет Республикаси ва Хоразм Халк Совет Республикаси ҳудудларининг, асосан, ўзбеклар ва қорақалпоқлар яшайдиган қисмларида вужудга келган. Ўрта Осиёнинг марказий қисмида жойлашган. Майд. 447 400 км2. Аҳолиси 5 млндан ортиқ (1926), 6,4 млн. (1939), 8,3 млн. (1959), 11,8 млн. (1970), 15,4 млн. (1979), 20 млн.га яқин (1989) киши. ЎзССРда ўзбеклар (14 млн. дан ошиқ), қорақалпоқлар (411 900), тожиклар (933 600), қозоқлар (808 200), қирғизлар (174 900), туркманлар (121 600) яшаган (1989). Пойтахти 1925 йил фев. дан то май ойигача Бухоро, 1925 йил майдан то 1930 йил дек.гача Самарқанд, 1930 йил охиридан Тошкент. ЎзССР ҳудуди шим. ва шим.ғарбда Қозоғистон ССР, жан.ғарбда Туркманистон ССР, жан. шарқда Тожикистон ССР, шим.шарқда Қирғизистон ССР, жан.да Афғонистон билан чегарадош бўлган.
Сиёсий тарихи ва давлат бошқаруви. Ўрта Осиёда миллийҳудудий чегараланиш ўтказилиши натижасида Туркистон Автоном Совет Социалистик Республикаси тугатилиб, унинг ҳудуди янги тузилган ЎзССР, Туркманистон ССР, Тожикистон АССР (ЎзССР таркибида, 1929 йилдан Тожикистон ССР), шунингдек, Қорақирғиз (Қирғизистон) мухтор вилояти (РСФСР таркибида; Қирғизистон ССР), Қорақалпоқ мухтор вилояти (Қозоғистон АССР таркибида; кейинчалик Қорақалпоғистон АССР, 1936 йилдан ЎзССР таркибида) таркибига киритилди.
Умумўзбек советларининг Бухорода бўлган 1қурултойи (1925 йил 13—17 фев.)да «Ўзбекистон Совет Социалистик Республикасини ташкил этиш тўғрисида декларация» қабул қилинди. Қурултойда республиканинг олий органлари: ЎзССР Марказий Ижроия Қўмитаси ЎзССР МИК ва ЎзССР Халқ Комиссарлари Совети — ЎзССР ХКС тузилган. ЎзССР маъмурий жиҳатдан 1925 йилда дастлаб 8 та вилоят (Самарқанд, Тошкент, Фарғона, Хўжанд, Зарафшон, Сурхондарё, Қашқадарё, Хоразм) ва Тожикистон АССР (1929 йилгача ЎзССР таркибида бўлган), 22 уезд ва 241 волостга бўлинган. 1926 йилда маъмурий-иқтисодий р-нлаштириш амалга оширилган. 1987 йил да ЎзССР таркибига Қорақалпоғистон АССР (1936 йилдан у ЎзССР таркибида бўлган), 12 та область (Андижон, Бухоро, Жиззах, Навоий, Наманган, Самарқанд, Сирдарё, Сурхондарё, Тошкент, Фарғона, Хоразм, Қашқадарё), 155 р-н, 123 шаҳар, 95 та посёлка ҳамда Тошкент шаҳри кирган. ЎзССР Бутуниттифоқ советларининг 3съезди (1925 йил 13 май)да СССР таркибига киритилган. 1927, 1937, 1978 йилларда ЎзССР Конституциялари қабул қилинган.
Ресггублика сиёсий ҳаётида Ўзкомпартия (1925 йил фев.да Бухорода тузилган) етакчи роль ўйнаган. ЎзССР да ҳокимиятнинг қонун чиқарувчи олий органи — ЎзССР Олий Совети (1937 йилдан) ҳамда ижро қилувчи ва бошқарувчи олий органи — ЎзССР Министрлар Совети (1946 йилдан) ҳисобланган. Давлат ҳокимиятининг маҳаллий органлари — 2,5 йилга сайланадиган халқ депутатларининг область, р-н, шаҳар, посёлка, қишлоқ ва овул советлари бўлган. Бироқ амалда ҳокимият Совет Иттифоқи Коммунистик партияси (КПСС)нинг республикадаги бўлими — Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитети ва марказ гумашталари қўлида бўлган. ЎзКП(б) эътиборини совет ҳокимиятини мустаҳкамлашга, босмачилик ва маҳаллий мулкдорларга қарши курашга, социалистик индустрлаштиришни амалга оширишга, қ.х.ни коллективлаштиришга, маданий инқилобни ўтказишга қаратган.
Ўзбекистон ССР ташкил қилинганидан сўнг республика давлат бошқаруви органлари Иттифоқ органлари тартибида ва улардан андоза олинган ҳолда тузилган. Бу иттифоқдош республикаларнинг марказдан туриб бошқаришнинг энг осон ва оддий, шу билан бирга мустаҳкам шакли эди.
Меҳнат аҳлининг энг оммавий ташкилоти — касаба уюшмалари ҳам партия қўмиталарига тўлатўкис қарам бўлиб қолган.
Мустабид тузум ёш авлодни коммунистйк руҳда тарбиялашга мунтазам эътибор қаратган. Бу ишлар билан Бутуниттифоқ ленинчи коммунистик ёшлар союзи (ВЛКСМ) нинг Ўзбекистондаги органи — Ўзбекистон ленинчи коммунистик ёшлар союзи (ЎзЛКСМ) шуғулланган.
Республикадаги деҳқонларни ғоявий жиҳатдан бирлаштириб турган ташкилотлардан бири «Қўшчи» иттифоқи бўлган (1920—33 йилларда фаолият кўрсатган). 1924 йилда 200 минг кишини ўзига бирлаштирган бу иттифоқ ҳам аста-секин большевикларнинг қишлоқдаги мустабид сиёсати тарғиботчисига айланган. Қишлоқ камбағалларининг энг қашшоқ қисмини ўзида бирлаштирган бу ташкилот коллективлаштириш (жамоалаштириш) ва «қулоқлаштириш» даврида салбий роль ўйнади.
ЎзССРда большевиклар томонидан амалга оширилган «социалистик тажриба» маҳаллий халқ томонидан норозилик билан қарши олинди. Совет ҳокимиятининг дастлабки 10 йилликларида миллий раҳбар ходимлар ва зиёлилар томонидан марказнинг зўравонлигига қарши очиқ танқидий фикрлар айтилган. Мухолифат айрим давлат ва жамоат арбоблари, ёзувчилар, шоирлар, маориф ходимлари ва ҳуқуқшуносларни ўзаро бирлаштирган эди.
Совет режими даставвал мавжуд тузумга мухолифатда турганларга қарши репрессия сиёсатини амалга оширган бўлса, 30-й.лардан бошлаб ўз халқига нисбатан оммавий террорни қўллади.
20-аср 20-й.ларининг 2-ярми ва 30-й. лар бошида ЎзССРда «Ўн саккизлар гуруҳи», «иноғомовчилик», «қосимовчилик», «бадриддиновчилик», «миллий иттиҳодчилар», «наркомпрос иши» каби сиёсий ишлар тўқилиши ва Мунавварқори бошчилигидаги миллий зиёлиларнинг қамоққа олиниши натижасида ўзбек халқининг кўплаб асл фарзандлари қатағон қилинди. Москвада бўлиб ўтган суд мажлисидан кейин Мунавварқори бошчилигидаги 15 киши отиб ташланди, қолган 70 киши эса узоқ муддатли қамоқ жазосига ҳукм қилинди (1931 йил апр.).
30-й.лар ўртасига келганда бутун мамлакатда бўлгани сингари ЎзССРда ҳам оммавий қатағонлар авж олди.
Республикадаги аксарият сиёсий раҳбарлар 1937—38 йилларда «миллатчилик ва совет ҳокимиятига қарши кураш олиб бориш»да, шунингдек, қуролли қўзғолон кўтаришни тайёрлашда айбланди. Ф.Хўжаев, А.Икромов, С.Сегизбоев, А.Каримов каби сиёсий раҳбарлар қатл этилди.
ЎзССР жамиятнинг барча табақаларига ёйилган ҳибсга олиш тўлқини остида қолди. Давлат ва жамият арбоблари, хўжалик раҳбарлари ва оддий кишилар билан бир қаторда миллий зиёлилар оммавий равишда қатағон қилинди. 20-аср ўзбек адабиётининг арбоблари; Фитрат, Чулпон ва Абдулла Крдирий ва бошқалар отиб ташланди.
1937—39 йилларда тўқиб чиқарилган сохта айбловлар бўйича Ўзбекистонда 41 мингдан ортиқ киши ҳибсга олиниб, улардан 37 мингдан ортиғи жазоланди, 6 920 киши эса отиб ўдциришга ҳукм қилинди. Умуман олганда, 1937—53 йилларда ЎзССР Ички ишлар халқ комиссарлиги (НКВД) тройкаси (учлиги) томонидан 100 мингдан ортиқ киши қатағон қилинди, улардан 15 минг нафари отиб ташланди. 1936—40 йилларда фақат давлат ва жамоат арбоблари, ёзувчилар, шоирлар ва олимлардан 5 758 киши қамоққа олиниб, улардан 4 811 киши отиб ўлдиришга ҳукм қилинган эди.
1925—29 йилларда Ўзбекистонда ерсув ислоҳоти амалга оширилди. Бу ислоҳот жойларда шартшароитлар ва тайёргарлик даражасига қараб 3 босқичда ўтказилди (қ. Ўрта Осиёда ерсув ислоҳоти). Кейинчалик қ.х.ни коллективлаштириш амалга оширилиб, кз ва сзлар тузилди. Бироқ шўролар ҳокимияти ўзига тўқ деҳқон хўжаликларини «қулоқ» («муштумзўр») сифатида тугатиш сиёсатини олиб борган (қ. Қулоқлаштириш).
Иккинчи жаҳон уруши йилларида ЎзССРдан 1,5 млн. киши фронтга кетган, улардан 450 мингдан ортиқ киши жанг майдонларида ҳалок бўлган. Фашистлар босиб олган ҳудудлардан Ўзбекистонга 1 млн.дан ортиқ киши, жумладан, 200 минг бола эвакуация қилинди. Ўзбек халқи яна бир бор ўзининг гуманизми ва бағри кенглигини кўрсатди.
Ўруш йилларида миллий сиёсатда кечириб бўлмас зўравонликка йўл қўйилди. 1943—44 йилларда қалмоқлар, қримтатарлар, чеченлар, ингушлар, немислар, қорачойлар, греклар, месхети турклари, болқорлар ўз тарихий ватани ёки доимий яшаш жойларидан мамлакатнинг шарқий ҳудудларига кўчириб юборилди. Қримдан 151 604 қрим татарлари, Грузиядан 110 минг месхети турклари, Шим. Кавказдан 175 минг чечен, 20 мингдан ортиқ ингуш, 4 500 болқор, армани ва греклар ЎзССРга кўчирилди. Кўчириб келтирилганлар орасида бошқа халқларнинг вакиллари ҳам оз эмас эди. Уларга маҳаллий ҳокимият ва ўзбек халқи томонидан катта ёрдам кўрсатилди. Жумладан, уйжой ва ер сотиб олиш учун тегишли миқдорда қарз ажратилди, озиқ-овқат билан ёрдам кўрсатилди. Махсус кўчириб келтирилганларнинг кўпчилиги кз ва сзларга ишга жойлашдилар, кейинчалик Мирзачўлни ўзлаштиришда иштирок этдилар. Уруш йилларида ЎзССР қ.х. аҳли энг мураккаб ва оғир шароитларда меҳнат қилиб, давлатга 4 148 000 т пахта, 82 млн. пуд ғалла, 54 067 т пилла, 195 минг т шоли, 57 444 т ҳўл мева, 36 минг т қуруқ мева, 159 300 т гўшт, 22 300 т жун ва бошқалар маҳсулотларни етказиб бердилар. Бу фашизм устидан қозонилган ғалабага қўшилган муносиб ҳисса эди. Урушда вайрон бўлган халқ хўжалигини тиклашга ёрдам бериш учун кўплаб ўзбекистонликлар РСФСР, Украина ССР, Белоруссия ССР ва бошқалар республикаларга жўнатилди.
Уруш тугагач, орадан кўп ўтмай ЎзССР бўйлаб яна бир ялпи қирғин тўлқини елиб ўтди. 20-асрнинг 40-й.лари охири ва 50-й.лари бошидаги қатағонлар, асосан, маданият ва фан арбобларига қарши қаратидди. Ўзбекистон Компартияси МК марказнинг йўлйўрикларига таянган ҳолда дунёқараши ва ижоди партия мафкурасидан фарқ қиладиган ижодий зиёлилар вакилларига қарши ҳужум бошлади. Ёзувчи ва шоирлардан Саид Аҳмад, Шукрулло, Мирзакалон Исмоилий, Шуҳрат, Мақсуд Шайхзода, Миркарим Осим, Ҳамид Сулаймонов, шунингдек, Муҳиддин Қориёқубов 1951 йилда «советларга қарши миллатчшгик фаолияти» олиб борганликда айбланиб қамоққа олиндилар ва 25 йил озодликдан маҳрум этиддилар. Ўзбек халқининг фахри хисобланган Ойбек бадном қилинди.
20-асрнинг 50—80-й.ларида ЎзССРда турли саноат корхоналари қурилган, янги шаҳар ва посёлкаларга асос солинган. Мирзачўл, СурхонШеробод ва бошқалар чўлларнинг ўзлаштирилиши натижасида экин майдонлари кенгайган. Халқнинг турмуш даражаси муайян даражада яхшиланган, бироқ маънавиятга кучли зарар етказилган. Айниқса, Ўзбекистон иқтисодиёти марказ манфаатларига бўйсундирилган. СССРнинг аграр республикаларидан бирига айланган ЎзССРда пахта яккаҳокимлиги ўрнатилган. 20-асрнинг 60-й.ларида Орол денгизининг қуриши бошланди ва у минтақадаги экологик муҳитга жиддий зарар етказди.
ЎзССР Конституциясида ЎзССР Совет Иттифоқи таркибидаги тенг ҳуқуқли суверен республика сифатида ўз ҳудудида давлат ҳокимиятини мустақил равишда амалга оширади, чет давлатлар билан алоқа боғлаш, улар билан шартномалар тузиш ҳамда дипломатик ва консуллик вакиллари айирбошлаш, халқаро ташкилотлар фаолиятида иштирок этиш ҳуқуқига эга деб белгилаб қўйилган бўлса ҳам, амалда Ўзбекистоннинг ҳуқуқи РСФСР таркибидаги областлар ёки автоном республикалар ҳуқуқи билан тенглаштирилиб қўйилган эди. Юқори лавозимдаги кадрларни тайинлаш ёки олиб ташлаш марказдан туриб ҳал қилинар эди.
20-асрнинг 80-й.лари бошларига келганда совет режими, унинг сиёсий тизими ва хўжалик юритиш усуллари ўзининг ривожланиш имкониятларини тугата бошлайди. ЎзССР иқтисодиёти ҳам, катта хом ашё ва табиий бойликлар захирасига эга бўлишига қарамасдан, СССРнинг марказий ҳудудларидан жуда тез ортда қола бошлаган.
ЎзССРнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётида 1984 йил 23 июнда бўлган Ўзбекистон Компартияси МК 16пленуми машъум роль ўйнаган. Москва ташаббуси ва кўрсатмаси билан ташқил қилинган бу пленумда қабул қилинган ҳужжатлар ЎзССРда ўзбек халқини асоссиз бадном этиш компаниясини бошлаб берди.
СССР Бош проқурори ҳузурида алоҳида муҳим ишлар бўйича махсус 12 кишилик терговчилар гуруҳи тузилиб, 1983 йилдаёқ ЎзССРга юборилган эди. Улар кейинчалик марказдан республикага келган «десантчилар»га таяниб, Ўзбекистонда навбатдаги қатағонни амалга оширди.
ЎзССРда пахта тайёрлаш ва уни қайта ишлаш билан боғлиқ жараёнлардаги «қўшиб ёзиш», «ўғрилик», «кўзбўямачилик», «порахўрлик» ва ҳ.к.ни (аслида бундай молиявий жиноятлар ва қинғирликлар бутун СССР ҳудудидаги иқтисодиётда чуқур илдиз отиб келган эди) тергов қилувчи Гдлян ва Иванов гуруҳининг талаби билан республикадаги жамоа хўжаликлари раислари ва сз директорларининг 60%, қ.х. етакчи мутахассисларининг 45%, пахтачилик бригада бошлиқларининг 35%, шунингдек, кўплаб раҳбарлар, вилоятлар ва туманлар партия комитети котиблари, республика миқёсидаги партия, совет ва хўжалик раҳбарлари ўз вазифаларидан олиб ташланди ва уларга нисбатан жиноий иш қўзғатилди.
1983—90 йилларда ЎзССРда «пахта иши» деган уйдирма бўйича жами 40 минг киши тергов қилинди, 5 минг киши эса сохта айблар билан жиноий жавобгарликка тортилди. Тергов жараёнида инсон ҳуқуқлари топталиб, тутқунларга жисмоний ва руҳий тазйиқ ўтказилди. Уларнинг оила аъзолари ва қариндошуруғлари ҳам қамоққа ташланди.
ЎзССР ва ўзбек халқига нисбатан қилинган ушбу қатағон ва ёвузликлар халқ оммасини совет режимига нисбатан нафратини оширди, тузумга бўлган муносабатини кескин ўзгартирди. Ана шундай мураккаб бир вазиятда республикада мустақиллик учун кураш кучайди. Ўзбек халқи ўзининг миллий руҳи, озодлик ва келажакка бўлган ишончини йўқотмай, мустақиллик пойдеворини қийинчилик билан бўлсада, аста-секин қўйиб борди. Мустақилликка ишонч 1990 йил 20 июнда ЎзССР Олий Совети «Мустақиллик декларацияси»ни қабул қилганида яққол намоён бўлди. 1991 йил 31 авг.да «Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллигини эълон қилиш тўғрисида» қонун қабул қилиниб, Ўзбекистон мустақилликка эришди.
Иқтисодий ва маданий ҳаёт. Ўзбекистоннинг совет даври тарихи муайян йўқотишлар ва фожиалар билан биргаликда катта қурилишлар ва саноат корхоналари бунёд этилган давр ҳамдир. Айнан шу даврда ўзбек халқи ўзининг фидокорона меҳнати билан ЎзССРни Шаркдаги замонавий қ.х. республикасига айлантирган эди. Бу йилларда иқтисодиёт, маданият, маориф, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий таъминот соҳаларида муайян ютукларга эришилди.
ЎзССРда 1925—26 йилларда ишчилар сони 11 900 кишига етди. Уларнинг 29,3% ни маҳаллий миллат вакиллари ташкил этарди. Ўзбекистон учун саноат қурилишини кенг суръатда жадаллаштириш ниҳоятда зарур эди. Чунки республика иқтисодиёти 20-асрнинг 30-й.лари бўсағасида ҳам аграр хусусиятга эгалигича қолаётган эди. 1927 йилда ЎзССР халқ хўжалигида қ.х.нинг салмоғи 62,6%, саноатнинг салмоғи 37,4% ни ташкил этар, шу билан бирга саноат ишлаб чиқаришнинг 90% қ.х. хом ашёсини қайта ишлашга асосланган эди. Иқтисодиёт хом ашё йўналишида бўлганлиги сабабли ЎзССР саноати фақат бир томонлама ихтисослаштирилаётган эди: унинг 2/3 қисмига яқини пахта тозалаш саноати ҳиссасига тўғри келарди, у бутунлай метрополия эҳтиёжларини қондиришга хизмат қиларди, унинг бошқа тармоқлари ўз ҳолича ривожланиб, умуман, СССР иқтисодиёти билан заиф боғланган эди.
Биринчи 5 йиллик даври (1928— 32) да ЎзССРда 289 та саноат корхонаси қурилди ва ишга туширилди, 79 та корхона қайта ташкил этилди, саноатнинг асосий ишлаб чиқариш фондлари 3 баравар, нефть қазиб чиқариш 2,5 баравар, металл ишлаш саноати маҳсулотлари 6 баравар, цемент ишлаб чиқариш 3,5 баравар ортди. Енгил саноатнинг кўнчилик, пойабзал ишлаб чиқариш, тикувчилик соҳалари ва ипгазлама ишлаб чиқариш суръатлари ошиб борди. Ана шу даврда Ўрта Осиёда пахтачилик машинасозлик саноатининг тўнғичи бўлган «Ташсельмаш» ва Қувасой цемент з-ди барпо этилди. «Чирчиққурилиш», Тошкент тўқимачилик комбинати қурилиши тез суръатлар билан олиб борилди. Фарғона тўқимачилик ф-каси ва ёғ з-ди, Бухоро, Тошкент ва бошқалар шаҳарларда тикувчилик фкалари ишга туширилди.
Саноатнинг ривожлантирилиши энергетика базасини кенгайтиришни талаб қиларди. Фарғона, Самарқанд, Тошкент ва бошқалар жойларда янги электр ст-ялари қурилди. 1932 йилда барча электр ст-яларининг сони 1928 йилдаги 16 та ўрнига 49 тага етди, электр қуввати ишлаб чиқариш эса 7 баравардан зиёдроқ ошди.
Иккинчи 5 йиллик даври (1933— 37) да ЎзССРда барпо қилинадиган саноат корхоналари маҳаллий шароит ва миллий манфаатларни эмас, балки марказ эҳтиёжларини ҳисобга олиб режалаштирилган эди. Мас, Чирчиқдаги азотли ўғитлар з-ди ва Тошкент тўқимачилик ктини барпо этишдан мақсад Ўрта Осиё минтақасида пахтачиликни ривожлантиришдан иборат бўлган. Умуман иккинчи 5 йиллик даврида 189 та турли саноат корхоналари ва электр ст-ялари барпо этилди. Улар орасида Фарғонадаги йигириштўқиш ф-каси, Хавдоғ ва Учқизил нефть конлари, Тошкент матбаа кти, Қўқон суперфосфат з-ди, Бухородаги иссиқлик электр ст-ялари, Қодирия ва Бўржар ст-ялари, Тошкент локбўёқ з-ди ва бошқалар бор бўлиб, улар, асосан, Иттифоқ эҳтиёжларини қондириш учун хизмат қилган.
Урушдан олдинги учинчи 5 йиллик даври (1938—42)да саноат ривожланишида силжиш кузатилди. Урушнинг бошланишига келиб, ЎзССРда 134 та саноат корхонаси қўшимча равишда ишга туширилди. Улар орасида Чирчиқ электркимё кти, Тошкент тўқимачилик ктининг 2 навбати, Мўйнокдаги йирик балиқконсерва з-ди бор эди. Чирчиқ ГЭС, Олмалиқ мис эритиш кти, Қувасой ГРЭСи, Товоқсой ва Самарқанд ГЭСларини қуриш, Ангрендаги кўмир конини ишга тушириш жадал суръатлар билан борди.
Уруш бошланиши вақтига келиб республиканинг саноат потенниали 1445 та йирик ва ўрта саноат корхоналарини ҳамда 19 мингта майда корхоналарни ўз ичига олган. И.ч. воситаларини ва истеъмол буюмларини ишлаб чиқарадиган тармоқлар ўртасидаги нисбат жиддий равишда ўзгарди. Йирик саноат салмоғи 1928 йилдаги 16,3%дан 1940 йилда 32,8% га кўтарилди.
Саноатни кадрлар билан таъминлаш жараёни зиддиятли хусусиятга эга бўлди. Умуман, шиддатли индустрлаштириш суръатлари ишчилар ва муҳандистехник кадрлар билан таъминлашнинг миқдор жиҳатидан ўсишига объектив шароит яратди. Мас, йирик саноатда ишчилар синфининг сони биринчи 5 йилликдаги 17,9 мингдан 62,4 минг кишига етди ёки деярли 3,5 баравар ортди. 1937 йилга келиб саноат ишчиларининг умумий миқдори 181 минг кишидан иборат бўлган. Лекин улар орасида маҳаллий миллат вакиллари озчиликни ташкил қилган.
Совет давлатининг сиёсий раҳбарияти, халқ хўжалигини бошқаришда ўзлари йўл қўйган хато ва камчиликлар натижасида юзага келган йўқотишлар ўрнини маъмурийбуйруқбозлик орқали мажбурлаш ва юқоридан ташкил қилинган «социалистик мусобақа», «зарбдорлик», «стахановчилик» ва бошқалар бир қатор ишчилар ҳаракатлари воситасида «омманинг инқилобий ғайратшижоати»ни авж олдириш билан қоплашга интилди.
ЎзССР Иттифоқ пахта хом ашёсини етказиб берувчи асосий республика ҳисобланган. Ўзбекистонда етиштирилган пахтанинг асосий қисми Россиянинг тўқимачилик фабрикаларига қайта ишлаш учун юборилган ва чет элларга экспорт қилинган. Ўзбекистон саноати, асосан, қ.х. эҳтиёжларига хизмат қилишга йўналтирилган эди. Саноатда қ.х. маҳсулотларига дастлабки тарзда ишлов берадиган тармоклар асосий ўринни эгаллайди. Республика хом ашёсининг пировард маҳсулоти Иттифоқ саноат марказларида ишлаб чиқарилар, бинобарин, фойданинг асосий қисми ҳам ўша ерда қоларди. Шунингдек, Бухоро — Урал ва дунёда энг узун Ўрта Осиё — Марказ газ қувурлари орқали Ўзбекистоннинг табиий гази РСФСР ва Шарқий Европа давлатларига жўнатилган. Лекин республикадаги шаҳар ва қишлоқларнинг аксарият қисми газлаштирилмаган эди. Ўзбекистонда қазиб олинган олтин, уран ва бошқалар нодир металларнинг экспортидан келган валюта марказнинг хазинасига тушган. Республикада ишлаб чиқарилган саноат ва қ.х. маҳсулотлари 42 та мамлакатга экспорт қилинган, лекин Ўз ССР чет эллар билан алоқа ўрнатиш, хорижий фирмалар ва компаниялар билан бевосита иқтисодий шартномалар тузиш ҳуқуқидан маҳрум эди. Бундай ваколат фақат марказдаги Иттифоқ министрликлари ва идоралари зиммасида бўлган.
ЎзССРда большевиклар партияси томонидан 20-асрнинг 20-й.лар охири — 30йлар бошида амалга оширилган «маданий инқилоб» миллий маданиятга қаттиқ зарба берди. Марказ томонидан ўзбек халқининг минг йиллик урф-одатлари ва асрий қадриятлари зарарли деб ҳисобланиб, улар ман этилди. 1929 йилда халқимизнинг кўп асрлик тарихи, маданияти акс этган араб имлосига асосланган ўзбек ёзуви лотин, 1940 йилда эса кирилл имлосига алмаштирилди. Ислом дини ва унинг қадриятлари оёқости қилинди. Ўзбек тили 2даражали тилга, рус тили эса давлат ва асосий муомала тилига айлантирилди. Бироқ бундай ҳолатларга қарамасдан совет даврида маданият соҳасида муайян ютуқларга ҳам эришилди. Саводсизликни тугатиш ишлари олиб борилди, педагогик ва илмий кадрлар тайёрлаш мақсадида янги мактаблар, техникумлар ва интлар очидди. Мафкуравий тазйикларга қарамай, Ойбек, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон, Зулфия, Абдулла Қаҳҳор, Мақсуд Шайхзода, Миртемир каби ёзувчи ва шоирлар, Ҳабиб Абдуллаев, Иброҳим Мўминов, Обид Содиқов, Яҳё Ғуломов каби олимлар, Олим Хўжаев, Раззоқ Ҳамроев, Шукур Бурҳонов, Лутфихоним Саримсоқова, Ҳалима Носирова, Тамарахоним каби санъаткорлар етишиб чиқци.
ЎзССР Халқ Комиссарлари Советининг раислари: Ф.Хўжаев (1925— 37), А.Каримов (1937), ССегизбоев (1937— 38), А.Абдураҳмонов (1938—46 йилгача); ЎзССР Министрлар Советининг раислари: А.Абдураҳмонов (1946 — 50), А.Мавлонов (1950—51), Н.Муҳитдинов (195153; 195455), У.Юсупов (195354), С.Камолов (195557), М.Мирзааҳмедов (195759), О.Алимов (1959— 61), Р.Қурбонов (196171), Н.Худойбердиев (197184), Ғ.Қодиров (198489), М.Мирқосимов (198990). ЎзССР Президенти ҳузуридаги Вазирлар Маҳкамасининг раиси: И.Каримов (1990 йил 1 нояб.дан).
Ўзбекистон Компартияси МКнинг 1котиблари: В.Иванов (1925 — 27), Н.Гикало (1929), А.Икромов (1929— 37), У.Юсупов (193750), А.Ниёзов (195055), Н.Муҳитдинов (195557), С.Камолов (195759), Ш.Рашидов (195983), Н.Усмонхўжаев (198388), Р.Нишонов (1988—89), И.Каримов (198991).
ЎзССР Марказий Ижроия Қўмитаси раиси: йил Охунбобоев (1925—37 йилгача); ЎзССР^Олий Совети Президиуми раислари: йилОхунбобоев (1937—43),
А.Мўминов (1943 — 47), А.Ниёзов (194750), Ш.Рашидов (195059), Ё.Насриддинова (1959—70), Н.Матчонов (1970—78), И.Усмонхўжаев (197883), О.Салимов (1983—86), Р.Нишонов (198688), П.Ҳабибуллаев (198889), М.Иброҳимов (1989—91), ЎзССР Олий Совети раиси: Ш.Йўлдошев (1991 йил 12 июндан).
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Азизхўжаев А., Мустақиллик: курашлар, изтироблар, қувончлар, Т., 2001; Алимова Д. А., Голованов А. А., Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида: сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари, Т., 2000; Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари, Т., 2001; Ўзбекистон тарихи (1917—1991 йил), Т., 2002; Шамсутдинов Р., Қишлоқ фожеаси: жамоалаштириш, қулоқлаштириш, сургун, Т., 2003.
Қаҳрамон Ражабов, Баҳодир Пасилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.