Ösimliklar anatomiyasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–181-b. — ziyouz.com
Ösimliklar anatomiyasi — botanikaning ösimliklarning içki tuzilişini örganadigan bölimi. Ö.a.ning paydo bölişi mikroskopning kaşf etilişi va 17-asr oxirida italiya biologi M.Malpigi hamda ingliz botanigi N.Gryu tomonidan ilk bor ösimlik töqimalarining mikroskopik tuzilişini örganilişi bilan boğliq. Ösimliklar hujayralarini örganib olingan natijalardan 19-asrda T.Şvann özining hujayra nazariyasini işlab çiqişda foydalangan. 19-asrning 2-yarmi va 20-asrning boşidan boşlab ösimliklar töqimalari, hujayralari va organoidlari ularning ösişi, rivojlanişi, ontogenez davomida ixtisoslaşuvi hamda ular funksiyasi bilan qöşib örganila boşlandi. Ana şu davrda Ö.a.dan ösimliklar sitologiyasi ajralib çiqadi.Elektron mikroskopiya, metodologik asoslardan — evolyutsion ta'limot va ekologik yondoşuv Ö.a.ni örganiş metodlaridan hisoblanadi. Ö.a. dalillaridan faqat biologiyada emas, balki agronomiya, texnika, tarix va arxeologiya (dendrologiya), şuningdek, farmatsevtika, oziq-ovqat, sellyulozaqoğoz i. ç., yoğoçsozlik sanoatida foydalaniladi (q. Ösimliklar morfologiyasi).
Ösimliklarning içki tuzilişi, asosan, yoruğlik mikroskopi yordamida örganiladi. Bu jarayonda yangi tekşiriş usullari — polyarizatsiya, ultrabinafşa nurlar, lyuminessent va elektron mikroskopiya hamda tekşirişning gistokimyoviy usullari, rentgenostruktural analiz va boşqalardan ham foydalaniladi, Anatomik tadqiqotlar ösimliklarning kelib çiqişi, q.x. ekinlariga taşqi muhit ta'sirini aniqlaş va boşqalar masalalarni hal qilişda muhim ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСИМЛИКЛАР АНАТОМИЯСИ — ботаниканинг ўсимликларнинг ички тузилишини ўрганадиган бўлими. Ў.а.нинг пайдо бўлиши микроскопнинг кашф этилиши ва 17-аср охирида италия биологи М.Мальпиги ҳамда инглиз ботаниги Н.Грю томонидан илк бор ўсимлик тўқималарининг микроскопик тузилишини ўрганилиши билан боғлиқ. Ўсимликлар ҳужайраларини ўрганиб олинган натижалардан 19-асрда Т.Шванн ўзининг ҳужайра назариясини ишлаб чиқишда фойдаланган. 19-асрнинг 2-ярми ва 20-асрнинг бошидан бошлаб ўсимликлар тўқималари, ҳужайралари ва органоидлари уларнинг ўсиши, ривожланиши, онтогенез давомида ихтисослашуви ҳамда улар функцияси билан қўшиб ўрганила бошланди. Ана шу даврда Ў.а.дан ўсимликлар цитологияси ажралиб чиқади.Электрон микроскопия, методологик асослардан — эволюцион таълимот ва экологик ёндошув Ў.а.ни ўрганиш методларидан ҳисобланади. Ў.а. далилларидан фақат биологияда эмас, балки агрономия, техника, тарих ва археология (дендрология), шунингдек, фармацевтика, озиқ-овқат, целлюлозақоғоз и. ч., ёғочсозлик саноатида фойдаланилади (қ. Ўсимликлар морфологияси).
Ўсимликларнинг ички тузилиши, асосан, ёруғлик микроскопи ёрдамида ўрганилади. Бу жараёнда янги текшириш усуллари — поляризация, ультрабинафша нурлар, люминесцент ва электрон микроскопия ҳамда текширишнинг гистокимёвий усуллари, рентгеноструктурал анализ ва бошқалардан ҳам фойдаланилади, Анатомик тадқиқотлар ўсимликларнинг келиб чиқиши, қ.х. экинларига ташқи муҳит таъсирини аниқлаш ва бошқалар масалаларни ҳал қилишда муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.