Ösimliklar zararkunandalari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 181–182-b. — ziyouz.com
Ösimliklar zararkunandalari — madaniy ösimliklarni zararlaydigan yoki ularni nobud qiladigan jonivorlar. Umurtqali hayvonlarning sut emizuvçilar sinfi, ayniqsa, kemiruvçilar turkumiga mansub Ö.z. köp. Umurtqasiz hayvonlardan qorinoyoqli mollyuskalarning ayrim turlari, nematodalar sinfidan yumaloq çuvalçanglarning köpçiligi ösimliklarni zararlaydi. Böğimoyoqlilardan haşarotlar sinfi, örgimçaksimonlar sinfi (kanalar), köpoyokdilar sinfining ba'zi turlari hamda qisqiçbaqasimonlar (eşakqurt) ga mansub turlituman va juda köp Ö.z. turlari bor. Haşarotlar, ayniqsa, hosilga köproq zarar yetkazadi. Ularning 60 mingdan ortiq ösimlikxör turi ma'lum, şu jumladan, 4 mingga yaqin turi madaniy ösimliklarga zarar yetkazadi, mahsulotlarni buzadi va h.k.
Q.x. uçun zararli haşarotlar sistematik tamoyil (turkumlar böyiça) hamda oziqlaniş xarakteri böyiça tasniflanadi. Ösimlikxör haşarotlar va kanalar turli oilalarga mansub ösimliklar bilan oziqlanadigan hammaxör haşarotlar — polifaglarga; bir oilaga mansub har xil turdagi ösimliklar bilan oziqlanadigan haşarotlar — oligofaglarga; faqat bir turdagi ösimliklar bilan oziqlanadigan haşarotlar — monofaglarga bölinadi. Turli ekinlar hosiliga hammaxör zararkunandalar: çigirtkasimonlar, ba'zi çirildoqlar, qönğizlardan qirsildoq (simqurtlar), qora qönğizlar (soxta simqurtlar) va boşqalar, kapalaklardan kuzgi tunlam, ğöza tunlami, karadrina va boşqalar katta zarar keltiradi. Bir oilaga mansub har xil turdagi ösimliklar bilan oziqlanadigan haşarotlar ham köpçilikni taşkil etadi. Bularga şved paşşasi, gessen paşşasi va boşqalar kirib, faqat boşoqli ösimliklar bilan oziqlanadi. Karamguldoşlarga mansub ösimliklar bilan oziqlanadigan haşarot turlari ham köp. Bularga karam oq kapalagi, karam kuyasi, karam paşşasi va boşqalar kiradi. Faqat bir turdagi ösimliklar bilan oziqlanadigan haşarotlardan filloksera (tokning asosiy zararqunandasi), beda barg filçasi (fitonomus) va boşqalar xavfli zararkunandalardan hisoblanadi. Zararkunanda haşarotlar va kanalar ular zararlaydigan ösimlik guruhlari böyiça ham tasniflanadi. Mas, boşoqlilar zararkunandalari, ğöza zararkunandalari (200 dan ortiq turi bor), boğ zararkunandalari, sabzavot ekinlari zararkunandalari va h.k.
Ösimliklar zararlanişining asosiy ikki turi farqlanadi: birinçisi — oğiz organlari kemiruvçi, ikkinçisi sançibsöruvçi haşarotlarga xos. Kemiruvçi haşarotlar ösimlikning turli organlarini, töqimalarini kemiradi. Sançibsöruvçi haşarotlar, mas, ösimlik bitlari, kanalar va boşqalar ösimlik şirasi bilan oziqlanadi. Ö.z. oziqlanişida ösimlikning ma'lum organlariga örgangan böladi. Şuning uçun ham ildiz, poya, barg, meva, gul va boşqalar organlar zararkunandalari guruhlari farklanadi.
Ö.z. tarqalişi va turlar kompleksining şakllanişi taşqi muhitning özgaruvçanligi hamda turlarning ekologik moslaşuvi bilan uzviy boğliq. Har bir tur özi uçun qulay hududga joylaşadi.
Haşarot va kanalarning rivojlanişi hamda köpayişi uçun t-ra şaroiti muhim ahamiyatga ega. Har bir tur uçun ma'lum t-ra rejimi zarur. Sutkalik örtaça samarali t-ra yiğindisiga qarab haşarotlarning paydo bölişi, rivojlanişi, mavsumda nasl berişini taxm. aniqlaş mumkin. Ö.z.ning embrional va postembrional rivojlanişi, odatda, yuqori trada tezlaşadi. Mas, beda barg filçasi
17,6° da 56, 21,2° da 34, 22° da 31 kunda rivojlanadi.
Rivojlanişi tuproq bilan boğliq bölgan haşarotlar uçun tuproqning kimyoviy tarkibi, kislotaliligi, aeratsiyasi, namligi katta ahamiyatga ega. Agrotexnika tadbirlari (tuproqni işlaş, öğit soliş va boşqalar) yordamida zararkunanda haşarotlar uçun noqulay şaroityaratiş mumkin. Mas, nordon tuproqlar ohaklanganda qirsildoq qönğizlar rivojlana olmaydi. Ö.z.ning boşqa hayvon organizmlari bilan özaro boğliqligi ham ularning rivojlanişiga jiddiy ta'sir körsatadi. Mas, ösimlik bitlari ösimlik şirasi bilan oziqlanadi, ular ajratgan şira çumoli, yaydoqçi va ba'zi paşşalar uçun oziq hisoblanadi. Ösimlik bitlari bilan yirtqiç haşarotlar (qöngizlar, vizildoq paşşa liçinkalari va boşqalar), ular bilan turli haşarotxör quşlar, bular bilan esa turli yirtqiç quşlar oziqlanadi.
Ö.z.ning köpayişida oziqning köpligi va tarkibi, obhavo şaroiti, yirtqiçlar, parazitlar, kasalliklar ta'siri va boşqalar muhim rol öynaydi. Bir joyda muttasil bir xil ekin ekiş (yakka ziroatçilik) şu ösimlik bilan oziqlanadigan zararkunandalarning köpayib ketişi uçun qulay şaroit yaratadi. Mas, eski bedapoyalarning öz vaqtida haydalmasligi ularda beda barg filçasining köpayib ketişiga sabab bölişi mumkin. Ösimliklarni zararkunanda haşarotlardan himoya qilişda fenologik kuzatiş (q. Fenologiya) muhim ahamiyatga ega (q. Ösimliklarni himoya qiliş).
Ad.: Yaxontov V . V ., Örta Osiyo qişloq xöjaligi ösimliklari hamda mahsulotlarining zararkunandalari va ularga qarşi kuraş, T., 1962; Yaxontov V.V., Ekologiya nasekommx, M., 1964.
Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСИМЛИКЛАР ЗАРАРКУНАНДАЛАРИ — маданий ўсимликларни зарарлайдиган ёки уларни нобуд қиладиган жониворлар. Умуртқали ҳайвонларнинг сут эмизувчилар синфи, айниқса, кемирувчилар туркумига мансуб Ў.з. кўп. Умуртқасиз ҳайвонлардан қориноёқли моллюскаларнинг айрим турлари, нематодалар синфидан юмалоқ чувалчангларнинг кўпчилиги ўсимликларни зарарлайди. Бўғимоёқлилардан ҳашаротлар синфи, ўргимчаксимонлар синфи (каналар), кўпоёкдилар синфининг баъзи турлари ҳамда қисқичбақасимонлар (эшакқурт) га мансуб турлитуман ва жуда кўп Ў.з. турлари бор. Ҳашаротлар, айниқса, ҳосилга кўпроқ зарар етказади. Уларнинг 60 мингдан ортиқ ўсимликхўр тури маълум, шу жумладан, 4 мингга яқин тури маданий ўсимликларга зарар етказади, маҳсулотларни бузади ва ҳ.к.
Қ.х. учун зарарли ҳашаротлар систематик тамойил (туркумлар бўйича) ҳамда озиқланиш характери бўйича таснифланади. Ўсимликхўр ҳашаротлар ва каналар турли оилаларга мансуб ўсимликлар билан озиқланадиган ҳаммахўр ҳашаротлар — полифагларга; бир оилага мансуб ҳар хил турдаги ўсимликлар билан озиқланадиган ҳашаротлар — олигофагларга; фақат бир турдаги ўсимликлар билан озиқланадиган ҳашаротлар — монофагларга бўлинади. Турли экинлар ҳосилига ҳаммахўр зараркунандалар: чигирткасимонлар, баъзи чирилдоқлар, қўнғизлардан қирсилдоқ (симқуртлар), қора қўнғизлар (сохта симқуртлар) ва бошқалар, капалаклардан кузги тунлам, ғўза тунлами, карадрина ва бошқалар катта зарар келтиради. Бир оилага мансуб ҳар хил турдаги ўсимликлар билан озиқланадиган ҳашаротлар ҳам кўпчиликни ташкил этади. Буларга швед пашшаси, гессен пашшаси ва бошқалар кириб, фақат бошоқли ўсимликлар билан озиқланади. Карамгулдошларга мансуб ўсимликлар билан озиқланадиган ҳашарот турлари ҳам кўп. Буларга карам оқ капалаги, карам куяси, карам пашшаси ва бошқалар киради. Фақат бир турдаги ўсимликлар билан озиқланадиган ҳашаротлардан филлоксера (токнинг асосий зарарқунандаси), беда барг филчаси (фитономус) ва бошқалар хавфли зараркунандалардан ҳисобланади. Зараркунанда ҳашаротлар ва каналар улар зарарлайдиган ўсимлик гуруҳлари бўйича ҳам таснифланади. Мас, бошоқлилар зараркунандалари, ғўза зараркунандалари (200 дан ортиқ тури бор), боғ зараркунандалари, сабзавот экинлари зараркунандалари ва ҳ.к.
Ўсимликлар зарарланишининг асосий икки тури фарқланади: биринчиси — оғиз органлари кемирувчи, иккинчиси санчибсўрувчи ҳашаротларга хос. Кемирувчи ҳашаротлар ўсимликнинг турли органларини, тўқималарини кемиради. Санчибсўрувчи ҳашаротлар, мас, ўсимлик битлари, каналар ва бошқалар ўсимлик шираси билан озиқланади. Ў.з. озиқланишида ўсимликнинг маълум органларига ўрганган бўлади. Шунинг учун ҳам илдиз, поя, барг, мева, гул ва бошқалар органлар зараркунандалари гуруҳлари фаркланади.
Ў.з. тарқалиши ва турлар комплексининг шаклланиши ташқи муҳитнинг ўзгарувчанлиги ҳамда турларнинг экологик мослашуви билан узвий боғлиқ. Ҳар бир тур ўзи учун қулай ҳудудга жойлашади.
Ҳашарот ва каналарнинг ривожланиши ҳамда кўпайиши учун т-ра шароити муҳим аҳамиятга эга. Ҳар бир тур учун маълум т-ра режими зарур. Суткалик ўртача самарали т-ра йиғиндисига қараб ҳашаротларнинг пайдо бўлиши, ривожланиши, мавсумда насл беришини тахм. аниқлаш мумкин. Ў.з.нинг эмбрионал ва постэмбрионал ривожланиши, одатда, юқори трада тезлашади. Мас, беда барг филчаси
17,6° да 56, 21,2° да 34, 22° да 31 кунда ривожланади.
Ривожланиши тупроқ билан боғлиқ бўлган ҳашаротлар учун тупроқнинг кимёвий таркиби, кислоталилиги, аэрацияси, намлиги катта аҳамиятга эга. Агротехника тадбирлари (тупроқни ишлаш, ўғит солиш ва бошқалар) ёрдамида зараркунанда ҳашаротлар учун ноқулай шароитяратиш мумкин. Мас, нордон тупроқлар оҳакланганда қирсилдоқ қўнғизлар ривожлана олмайди. Ў.з.нинг бошқа ҳайвон организмлари билан ўзаро боғлиқлиги ҳам уларнинг ривожланишига жиддий таъсир кўрсатади. Мас, ўсимлик битлари ўсимлик шираси билан озиқланади, улар ажратган шира чумоли, яйдоқчи ва баъзи пашшалар учун озиқ ҳисобланади. Ўсимлик битлари билан йиртқич ҳашаротлар (қўнгизлар, визилдоқ пашша личинкалари ва бошқалар), улар билан турли ҳашаротхўр қушлар, булар билан эса турли йиртқич қушлар озиқланади.
Ў.з.нинг кўпайишида озиқнинг кўплиги ва таркиби, обҳаво шароити, йиртқичлар, паразитлар, касалликлар таъсири ва бошқалар муҳим роль ўйнайди. Бир жойда муттасил бир хил экин экиш (якка зироатчилик) шу ўсимлик билан озиқланадиган зараркунандаларнинг кўпайиб кетиши учун қулай шароит яратади. Мас, эски бедапояларнинг ўз вақтида ҳайдалмаслиги уларда беда барг филчасининг кўпайиб кетишига сабаб бўлиши мумкин. Ўсимликларни зараркунанда ҳашаротлардан ҳимоя қилишда фенологик кузатиш (қ. Фенология) муҳим аҳамиятга эга (қ. Ўсимликларни ҳимоя қилиш).
Ад.: Яхонтов В . В ., Ўрта Осиё қишлоқ хўжалиги ўсимликлари ҳамда маҳсулотларининг зараркунандалари ва уларга қарши кураш, Т., 1962; Яхонтов В.В., Экология насекоммх, М., 1964.
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.