Osiyo
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–245-b. — ziyouz.com
Osiyo (yun. Asia, ehtimol ossuriyça asu — şarq) — Yer şaridagi eng katta qit'a (butun quruqlik maydonining 30% çasini egallagan). Yevrosiyo materigining bir qismi.
Umumiy ma'lumot. O. Şim. yarim şarning barça geografik mintaqalarini öz içiga oladi; Malay arxipelagi kis-man Jan. yarim şarga kirib borgan. O.ning materikdagi eng çekka nuqtalari: şim. da Çelyuskin burni (77°43' ş.k.), jan. da Piay burni (26°10' şq.u.), şarqda Dejnyov burni (169°40' ğ.u.) ğarbda Bobo burni (26°10' şq.u.). O. şim.dan Şimoliy Muz okeani, şarqdan Tinç okean, jan.dan Hind okeani, jan.-ğarbdan Atlantika okeani dengizlari (Örta, Egey, Marmar, Qora, Azov) va Kaspiy dengizi b-n öralgan. Bering dengizi O.ni Amerikadan ajratib turadi. Suvayş böyni O.ni Afrika b-n tutaştiradi. Yevropa b-n O. çegarasi şartli ravişda Ural va Muğojar toğlarining şarqiy etagidan, Emba daryosi, Kaspiy dengizi, Kuma va Maniç daryolari böylab ötadi.
Mayd. 43,4 mln. km2 (Kavkaz b-n); şundan 8 mln. km2 yarim orollar (Yamal, Tay-mir, Çukotka, Kamçatka, Koreya, Hindixitoy, Hindiston, Arabiston, Kiçik O.), 2 mln. km2 dan ortiği orollardir (Severnaya Zemlya, Novaya Sibir, Vrangel, Kuril, Saxalin, Yapon, Rkjyu, Tayvan, Xaynan, Malay arxipelagi, Andaman, Şri Lanka, Kipr). O. dunyoda mutlaq balandliklari katta farq qiladigan qit'adir. Dunyodagi eng baland çöqqi (Himolay toğlaridagi Jomolungma çöqqisi, 8848 m), eng çuqur botiqlar — köl bölib qolgan bo-tiqlar ham (eng çuqur joyi 1620 m bölgan Baykal köli, dengiz satxidan 392 m past bölgan Ulik dengiz), oçiq botiklar ham (mutlaq belgisi — 154 m bölgan Turfon soyligi) O.dadir (7-jild 472-betdagi Osiyo xaritasiga q.).
Tabiati. Orografiyasining asosiy xususiyatlari. O. maydonining 3/4 qismi toğlar va yassitoğlardir. Eng baland toğlar Markaziy va Örta O.dadir. Tibet, Tyanşan, Po-mir, Himolay, Hindukuş, K°Ra~ qurum va Örta O.dagi bir qança toğ tizmalarining bal. 7000 m dan oşadi. Kiçik O.dagi, Ar-maniston, Eron toğliklari, Hin-dixitoy ya.o., Yapon o.lari va b. orollardagi toğlar ham ança baland. Keng Örta Sibir yassi-toğligi jan.dan Oltoy, Ğarbiy va Şarqiy Sayan toğlari b-n öralgan; undan şarkda Baykal-böyi va Zabaykalye toğlari, Stanovoy va Aldan toğliklari joylaşgan. RFning şim.-şarqida Yuqori Yana, Çerskiy tizmalari, Kolima toğligi, Çukotka va Kamçatka toğlari bor. Kamçatkada, Şa-rqiy O. orollarida va Malay arxipela-gida sönmagan vulkanlar bor.
O. maydonining 1/4 qismi tekisliklardan iborat. Eng yirik tekisliklari: Ğarbiy Sibir, Turon, Buyuk Xi-toy, Hind-Gang, Mesopotamiya. Toğlar orasidagi balandroq tekisliklar — Qaşqar, Junğoriya, Gobi, Saydam va Farğona vodiylari.
Relyefi. Toğlar va tekisliklarning asosiy xususiyatlari mezozoy va alp toğ burmalanişlarida tarkib topgan. Neogen va antropogen davrlardagi vertikal harakatlar Markaziy O.da, ayniqsa, kuçli bölgan (Pomir, Tibet, Himolay toğlari 4000 m dan köproq kötarilgan, materikning şarqiy çek-kasi 700 m gaça çökkan). Kopetdoğ, Fa-rğona tizmalari, Tyanşan, Hisor-Olay toğlari ham ançagina kötarilgan. Eroziya ta'sirida köpgina qad. yassitoğliklar juda öydimqir toğli ölkalarga aylanib qolgan. Örta va Markaziy O.da keng maydonlar lyoss b-n qoplangan.
Antropogen davrida şim.-ğarbiy O.ning 60° ş.k.dan şim. qismini yoppasiga bir neça bor muzlik bosgan va qaytgan. Öşa zamonlarda toğlarni muz qoplagan. Qoraqurum, Pomir, Tyanşan, Hindukuş, Himolay toğlarida hozir ham muzliklar bor. 47° ş.k.gaça zamin qişin-yozin muzlab yotadi. O. relyefining tarkib topişida vulkan hodisalari katta rol öynagan. Hindiston ya.o. va Örta Sibir qad. vulkan jinslari (trapplar) yer yuzasiga çiqib yotadi. Şarqiy O.dagi qator orollarda, Kamçatka ya.o., Filippin, Katta va Kiçik Zond o.larida yoş vulkan relyefi şakllari va zamonaviy vulkanizm hodisalari uçraydi.
Geologik tuzilişi va foydali qazil malari. O. proterozoy erasining oxiridan buyen bur-malanmagan bir qança yirik tokembriy platformalaridan hamda bu plat-formalar orasida joylaşgan va qis-man dengiz tubiga kirib ketgan burmali keng ölkalardan iborat. To-kembriy platformalarining eng yiriklari: şim.da Sibir platformasi, şarqda Xitoy-Koreya platformasi va Jan. Xitoy platformasi, jan. va jan.- ğarbda Hindiston platformasi. Bular O. materigining qad. qismlaridir. Plat-formalar yoki platformalarning ayrim qismlari orasida paleozoy, mezozoy va kaynozoy geosinklinallarida paydo bölgan burmali toğ mintaqalari materiklarning ana şu qad. yad-rolarini bir butun qilib birlaştirgan. O. ğarbiy qismining geologik tarixida Şarqiy Yevropa platformasi muhim rol öynagan — paleozoy oxirida şu platformaning şarqiy çekkasi böylab Ural va Markaziy Qozoğiston burmali toğlari kötarilgan, oqibatda Yevropa b-n O. bir-biriga qöşilib Yevrosiyo paydo bölgan.
Gersin burmali toğlari Şarqiy Yevropa va Sibir platformalari orasida şim.-şarqiy va meridian yönalişda (Taymir, Ural), Qozoğiston, Salair va Jan. Oltoyda şim.-ğarbiy yönalişda, Tyanşan, Mon-goliyada, Xitoyning ğarbiy qismlarida kenglik böylab (Kunlun, Nanşan), Dunbeyda şim.- şarqiy yönalişda çözilgan.
Alp burmalanişi Alp (Alp-Himolay) burmali oblastini öz içiga oladi. Bu yerda mezozoy erasida Te-tis geosinklinali 2 mustaqil materik — Angarida va Gondvanani bir-biridan ajratib turgan. Kavkaz, Turkmaniston-Xuroson, Paropamiz, Hindukuş, Pomir, Hisor-Olay, Tavr, Zagros, Makron, Sulaymon, Himolay toğlari alp burmalanişida paydo bölgan.
O.ning eng şarqiy çekkasi hoz. zamon geosinklinal mintaqasidan iborat bölib, materikni Tinç okean qa'ridan ajratib turadi.
Neogen va antropogenda O. materigida Yer pusti vertikal va gorizontal yönalişda harakat qilgan. Baland toğ-yaar 1—4 km va undan ham köproq kötarilgan (mas, Tibet, Pomir), toğlar orasidagi botiklar va çekka dengizlar (Yapon, Oxota va b.) esa hiyla çökkan.
Şunday qilib, O. qit'asi qiyosan yaqin geologik davrlarda şakllangan. Paleozoy boşlarida Şarqiy Yevropa, Sibir, Xitoy-Koreya va Jan. Xitoy platformalari quruqlik bölgan yoki sayoz dengiz tubida yotgan. Hindiston platformasi va Arabiston ya.o. plat-formasi Gondvana materigining tarkibiy qismi bölib, ular Tetis geosinklinali parçalanib ketgandan söng Angaridaga qöşilib, O. materigini hosil qilgan.
O. foydali qazilmalari nihoyatda xilma-xil. Qozoğiston (Qarağanda havzasi va b.), Sibir (Kansk-Açinsk, Lena, Kuznetsk, Minusinsk, Tunguska havzalari), Uzok, Şarq (Saxalin o., Primorye), Xitoy, Koreya, Hindis-ton, Örta O., Vyetnam va Yaponiyada kumir konlari bor. O.dagi Zakavkazye, Ğarbiy Sibir tekisligi, Turkmanis-ton, Manğişloq ya.o., Kaspiy böyi payettekisligi, Saxalin, Fors qöltiği sohili — Saudiya Arabistoni, Kuvayt, Katar, Iroq, Eron, BAA neftga boy r-nlar; Xitoy (Gansu viloyati), Indoneziya (Sumatra o.), Xindiston, Bruney, Yaponiya (Xonsyu o.) va b. ba'zi mamlakatlarda ham neft qazib olinmokda. Yonuvçi gaz konlari Özbekiston (Gazli, Buxoro depressiyasidagi boşka konlar), Ğarbiy Sibir tekisligi, Manğişloq ya.o., Yaqin va Örta Şarqning yuqorida tilga olingan mamlakatlarida joylaşgan. Oş tuzi konlari Sibir platformasi, Pokiston, Eron, Kaspiy böyi payettekisligi, Örta O.da. Temir rudasi konlari — Oltoy landşafti.
Qozoğiston, Sibir, Xitoy, Şim. Koreya, Hindistonda. Hindiston, Zakavkazyeda yirik marganets konlari bor. Xrom rudasi konlari — Krzoğiston şim.-garbi, Turkiya, Filippin, Eronda. Nikel — Norilskda, mis rudasi — Qozoğiston (Jezqazğan, Qönğirot va b.), Sibir şim., Yaponiyada; polimetall rudalari — Örta O. (Kr-ramozor, Qoratov va b.), Rudali Oltoy, Yaponiya, Şarqiy Xitoy, Myanma, Vyetnamda. Boksit — Krzoğiston, Krasnoyarsk ölkasi, Hindiston, Myanma, Indoneziyada; fosforit — Qozoğiston; qalay — Şarqiy Sibir, Uzoq Şarqda. Oltin — Şim.- Şarqiy Sibir, Aldan, Lena daryosi boş tomoni, Amur-böyi, Qozoğistonning şim., Özbekiston, Koreya ya.o., Yaponiyada va h.k. Olmos konlari Yakutiyaning ğarbiy Femida işga tuşirilgan.
Iqlimi. Quruqyaik maydonining kengligi, toğ tösiqlari va berk botikdarning köpligi, quyoş radiatsiya-si, atmosferadagi harakatlar ikdimning xilma-xil bölişiga imkon bergan. O.da barça iklim zonalari — tundra ikdimi zonasidan ekvatorial va jan. tropik iklim zonalarigaça uçraydi. O. köp qismining iklimi kontinental. Atlantika havosi O.ga yetganda kontinental havoga aylanadi. Tinç okeanning dengiz havosi O.ning şarqiy çekkasiga ta'sir etadi. Şim.dan O.ga Arktika havosi bemalol kirib keladi. O. jan.da tropik va ekvatorial havo massalari hukmron. Yozda suv yuzasiga nisbatan qurukdikning tezroq isişi va qişda kuçliroq sovişi atmosfera harakatlarida mavsumiy özgarişlarga olib keladi. Qurukdikning qişda sovib keti-şi Şim. va Markaziy O.da köp oylar davomida ayozli antitsiklon turişiga sabab böladi. Eng past t-ra Şim. yarim şarning sovuqlik qutbi joylaşgan şim.-şarqdadir (Verxoyansk, Oymyakon), bu yerda ayrim hollarda sovuq —70° ga yetadi, yanv.ning örtaça t-rasi —50° dan xam past. Yezda Ğarbiy, Örta va Markaziy O.da jazirama va quruq kon-tinental tropik havo tarkib topadi. Yezda butun O. ustida, xususan, jan. qismida bosim past böladi. Osiyo depressiyasi (past bosim) markazi Hindiston ya.o.ning ğarbiy qismidadir. Depressiyaning jan. çetlari böylab, O.ga yozgi musson kirib kelib, Hindiston ya.o., Himolay jan. va Hindixitoy ya.o.da köplab yomğir yoğişiga sabab böladi. Şarqiy O. yozda Tinç okean qutb fron-ti ta'sirida turadi. Yozgi musson köplab yogin olib keladi. Kuzda şarqiy O. qir-ğoklari yaqinida qattiq dovul — tropik siklon (tayfun) turib, jala yoğadi.
Sibirning köpgina qismida yanv.ning örtaça t-rasi —20°, Verxoyanskda —50°, Tinç okeanning Şim. O. qir-ğoklari yaqinida esa —15°, —5°. O. yanv. izotermasi Samarkand, Nankin va Tokiodan ötadi. Tropiklarda qişda t-ra 20°—25°. Iyulda Ğarbiy O. va Örta O. (örtaça t-ra 30° va undan baland), Taklamakon va Tar çöllari ayniqsa isib ketadi. 20° izoterma 55—60° ş.k. gaça yetib bo-radi. Şim. O.da doimiy töng yer köp. Ekvatorial mintakada yiliga 2000 mm, Jan. va Şarqiy O.ning dengiz so-hilidagi şamolga röpara yon bağirlarda 2000 — 3000 mm (ba'zi joylarda 8000-12000 mm) yoğin yoğadi. 1861 y. Çe-rapunjida 22900 mm yoğin yoqqan. Şar-qiy Sibirda 350 mm dan kam, Örta, Markaziy va Ğarbiy O. çöllarida 150— 200 mm, ba'zi joylarda 100 mm dan kam yoğin yoğadi.
Içki suvlari.O. — azim daryolar ölkasi. Ob (Irtiş b-n), Yenisey (Angara b-n), Lena (Aldan, Vilyuy b-n), Yana, Indigirka, Kolima Şim. Muz okeaniga, Anadir, Amur (Sungari, Ussuri b-n), Xuanxe, Yanszi, Sits-zyan, Mekong, Menam Tinç okeanga, Saluin, Iravadi, Brahmaputra, Gang, Hind, Şatt ul-Arab Hind okeaniga quyiladi. O.da kiçikroq daryolar Azov, Qora, Örtadengizlargaquyiladi. Kura, Amudaryo, Sirdaryo, Ili daryolari Kaspiy, Orol dengizlari va Balxaş köliga quyiladi. Berk havza daryolarining bir qismi köllarga quyiladi, bir qismi qum yoki şörxoklarga singib ketadi yoki butunlay suğorişga sarf böladi (Tarim, Çuy, Hilmand).
O.ning eng yirik köllari Kaspiy va Orol dengizlaridir. Hozir Orol qurib, juda kiçrayib qolgan. Baykal, Issiqköl, Xubsugul köllari, Ulik dengiz, Van, Urmiya, Telets köllari tektonik botiqlardadir. Bir qança köllar toğlarning qulaşidan (Sarez köli), karst nati-jasida (Ğarbiy Tavr köllari) pay-do bölgan, şuningdek, şör köl köp (Kukunor, Tuz va b.). Daryolarga GESlar qurilişi na-tijasida yirik suv omborlari vujudga kelgan: Bratsk (Angara), Krasnoyarsk (Yenisey), Novosibirsk (Ob), Buxtarma (Irtiş), Farhod, Qayroqqum, Çordara (Sirdaryo) suv omborlari va h.k. Qurğoqçil ölkalarda yer osti suvlari katta ahamiyatga ega. Örta, Markaziy va Ğarbiy Osiyodagi vohalarda buloq, quduq va artezian suvlaridan keng foydalaniladi.
O.ning dare va köllari muhim transport yöllaridir. Köpgina daryolar katta gidroenergiya zaxirasiga ega. RF, Tojikiston, Yaponiya, Koreya va Xitoyda energiyadan, ayniqsa, köp foydalaniladi.
Tuproqlari. O.da Yer şaridagi barça tuproq tiplari uçraydi. Şim.dan jan. ga tomon issiklikning orta borişi va namlik rejimining özgarişi b-n tuproqlar ham almaşina boradi. O.da podzol tuproq ayniqsa köp maydonni egallagan. Ğarbiy, Markaziy va Örta O.da böz tuproklar, qönğir örmon tuproklari eng köp maydonni egallagan. Subtropik toğlarda va mö'ta-dil mintaqaning jan. qismi, şarqi va garbida toğ örmon könğir tuproklari, Tibet toğligida baland çöl tuproklari va toğ ötloqi tuproklari asosiy tup-roqtiplaridir. Xitoyning çekka jan.-şarqida Yaponiya, Xindiston, Hindi-xitoy va Indoneziyada kizil tuproklar asosiy örin tutadi. Vodiylar va deltalarda ötloq va allyuvial ötloqi tuproklar keng maydonni egallagan.
Ösimliklari. O. ikki fitoge-ografik oblastga — Golarktika oblasti b-n Paleotropik oblastiga kiradi. Paleotropik flora doimiy issiq ikdim şaroitida rivojlangan bölib, turlarga nihoyatda boy. Golarktika flo-rasi muz bosişlar, toğ kötarilişlari ta'siridan ança kamayib ketgan. Şim.dan janubga tomon iklimning uzgari-şi b-n ösimlik tiplari ham özgara bo-radi — bu yerda tundradan tortib Jan. yarim şardagi sernam ekvatorial urmonlar va savannalargaça uçraydi.
Çekka şim.da tundra zonasi joylaşgan. Tundrada örmon yöq. Tundra buğular yaylovi (lişaynikli tundra — qişki yaylov, ötli va butali tundra —yozgi yaylov) hisoblanadi. Tundradan jan.da örmonli tundra joylaşgan; örmonli tundrada tundra b-n birga siyrak pakana yel ösadigan örmonli joylar ham uçraydi. Undan jan.da örmonlar zonasi joylaşgan; urmonlar zonasi aksari tayga urmonlaridan iborat; mayda bargli va keng bargli örmonlar (şarqda) kamroq maydonni egallagan. Sibirning jan.- ğarbiy hududlarida, Zabaykalye va Mongoli-yaning şim. qismlarida, şuningdek, Xitoyning şim.-şarqida örmonli daşt va daşt ösimliklari; Kozoğis-tonning jan.da, Örta va Markaziy O.da, şuningdek, Ğarbiy O. toğliklarida va Arabiston ya.o.da çala çöl va çöl ösimliklari ösadi. O.ning ğarbiy qismlarida Örta dengiz tipidagi ösimliklar uçraydi. Şarqiy O.ning subtropiklarida doim yaşil va aralaş musson örmonlari hamda savannalar tarqalgan, dengiz sohilidagi şamolga röpara yon bağirlarni doim yaşil örmonlar qoplab olgan. Toğlarda ösimliklar balandlik mintaqalarini hosil qilgan, toğ tundrasi, toğ taygasi, toğ örmonlari, toğ daştlari va çöllari, toğ subtropik va tropik ösimliklari uçraydi.
Hayvonot dunyosi. O. faunasi materik faunasidan iborat. Endemik hayvonlardan hind fili, ulkan panda, ikki örkaçli tuya, Tailand ğorlarida juda kiçik körsiçqon-uzuntumşuq, Yaponiyaning jan. sohillari yaqinida çangallari uz. 2 m li örgimçak va b. bor. Köpgina hayvonlari Yevropa, Şim. Amerika va Afrika hayvonlariga öxşaydi. Arabiston ya.o.ning janubi Afrika b-n birgalikda Efiopiya zoo-geofafik oblastiga kiradi. Fil, karkidon, buğu, tovuslar ana şu oblastga xos hayvonlardir. Kiçik Zond o.lari Avstraliya zoogeografik oblasti tarkibida. Jan. O.ning boşka r-n- lari Hindiston-Malay oblastiga kiradi. O.ning qolgan qismi Golarktika oblastining Yevrosiyo qismiga — Palearktikaga mansub. Şim. soxillar, tundra, tayga, daşt, çöl, toğ çöllari, Markaziy O. toğlari, Uzok, Şarkning keng bargli va subtropik örmonlari, Jan. O. tropik örmonlari zoogeofafik zonalari bor. Keng maydonlarda inson ta'sirida hayvonot dunyosi özgarib, kamayib qolgan (Şar-kiy Xitoy, Hindiston, Yava o., Ğarbiy Sibirning jan.). Keyingi vaqtda amalga oşirilgan tadbirlar bir qança noyob hayvonlar (sobol, sayğoq, los va b.)ni köpaytiriş va areallarini tiklaşga imkon berdi. Örta O.da asosan, çöl hay-vonlari yaşaydi. Bu yerda YUNESKOning «Kizil kitobi»ga yozilgan noyob xayvonlardan kulon, Buxoro buğusi — xongul, oq tirnoqli ayiq, menzbir suğuri qörikdanadi.
Qad. zamonlarda os-suriylar, bobilliklar, hindlar, xitoylar, misrliklar va b. O. geo-grafiyasidan ozmi-köpmi tasavvurga ega bölganlar. Qad. Misr, Yunoniston —Fors uruşlari (mil. av. 477— 449), M akedoniyal ik Aleksandr yurişlari (mil.av. 4-a.), Misrning Hindiston b-n dengiz or-qali savdo ^lişi, Xitoy elçisi Çjan Syanning Örta O.da bölişi (mil.av. 2-a.), Ipak yölining oçilişi, rimliklarning harbiy yurişlari natijasida O. töfisida ma'lumotlar töplandi. Örta asrlarda O. hakida örta-osiyoliklar va arablar (Mas'udiy, Idrisiy, Beruniy, Mahmud Koşğariy, Muhammad Xo-razmiy, Ibn Bat-tuta va b.), xitoylar (Syuan-Szan va b.), yevropaliklar (salib yurişlari, Karpini, Rubruk) ançagina ma'lumotlar ber-dilar. Xususan, 10-a. oxirida yozilgan «Xudud ul olam» asarida O. geografiyasi öşa zamonga nisbatan ança töğri bayon etilgan. 13-a. oxirida venetsiyalik Marko Polo Markaziy O.ni kesib ötdi va öz safarlari haqida asar yezdi. Şim. Muz okeanining O. sohilini ruslar örgandi. 1441— 44 y.larda Abdurazzoq Samarqandiy Hirot ş.dan Eron orqali Hindistonga sa-far qilgan va körganlarini yozib qoldirgan. Rus savdogari Afanasiy Nikitin ham 1466—72 y.larda Erondan ötib, Hindistonga bordi. Portugallar dengiz orqali Hindistonga (1498, Vas-ko da Gama), Yaponiyaga (1542) bordilar, 1520 y. Makaoda örnaşib qoldilar. 1521 y. Magellan Filippin o.lariga yetib bordi. Zahiriddin Boburning «Boburnoma» asarida hoz. Özbekiston, Afğoniston va Hindiston geografiyasi batafsil va qiziqarli tasvirlangan. 1581—82 y.larda Yermak Sibirga yuriş qildi. 1639 y. I. Moskvitin Oxota dengiziga, 1643 y. V. Poyarkov Amur daryosiga yetib bordi. 1649—52 y.larda Ye. Xabarov Amur böylab sayohat qildi. 1697—99 y.larda V. Atlasov Kamçatkani tadqiq qildi. 17-a.ning 2-yarmida P. I. Godunov va S. U. Remezov Sibirning dastlabki xaritalarini tuzdilar. 1768—74 y.larda Rossiya akademik ekspeditsiyasi Şim. O. va Kavkazni örgandi. Eversman (1820—25) va G. S. Karelin (1832—42) Örta O. tekisliklarini, A. F. Middendorf (1877—78) Farğona vodiysini örgandi. 1848—63 y.larda A. I. Butakov Orol dengizi, Amudaryo va Sirdaryo haqida asar yozdi. 19-a. örtalaridan turli ilmiy taşkilotlar va harbiy muassasalarda tadqiqot işlari rivojlana boşladi. O.ning ayrim ölkalari haqida davriy naşrlar va monografiyalar soni köpaydi. Rossiya Geogr. jamiyati to-monidan Sibir, Uzoq Şarq, Kavkaz, Markaziy O., Örta O.ga köplab ekspeditsiyalar uyuştirildi va bu ölkalar tabiati ança mukammal 19-a. oxiri va 20-a. I. V. Muşketov, L.S.Bergning Örta O., V. A. Obruçevning Sibir, V. L. Komarovning Kamçatka, A. N. Krasnov va A. I. Voyeykovning Şarqiy va Jan. O.ga doir tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega.
20-a.da tadqiqotlar natijasida O.da bir qança muhim kaşfiyotlar qilindi. O.ning Arktika kismi tabiati mukammal örganildi (Arktikada bir qança orollar kaşf etildi, Şim.-Şarkiy Sibir, Pomirning orografik sxema-si yangidan tuzildi va h.k.).
Aholisi. O.da 3720 mln. aholi yaşaydi (2001), bu Yer şari aholisining 60,6%ni taşkil etadi.
Antropologik tarkibi. Ğarbiy Osiyo, Jan., Şarqiy va Jan.-Şarqiy O.ning asosiy qismlarida insoniyat tarixining ilk davrlaridayoq odamlar yaşagan, kuyi paleolit davrida Jan.-Ğarbiy Oda extimol, hoz. tipdagi odam (Homo Sapiens) tarkib topgan. O.ning katta qismida odamlar yuqori paleolit va mezolit davridan yaşay boşlagan. O.dan odamlar Amerika, Avstraliya, Okeaniyaga ötgan. O.da yevropoid, mongoloid, avstroloid irklari kelib çiqqan. Aholining köp qismi 55,4% mongoloid irkining turli guruxlariga kiradi. Ğarbiy O., Şim. Hindiston, Örta O. xalklari (tojiklar) yevropoid irqiga mansub. Bir kança kam sonli xalkdar avstroloid irqi vakillaridir. Ğarbiy Sibir past-tekisligi, Jan. Ural, Oltoy, Qozoğiston, Örta O., Şim. Hindistondagi bir qança xalklar (30 mln.ga yaqin) yevropoid-mongoloid aralaş irkiga mansub.
O. aholisining etnik tarkibi nihoyatda xilma-xil. Bu yerda köplab til oilalari va guruxlariga mansub bir neça yuz xalq yaşaydi.
Aholisining joylaşişi. O.da aholi notekis joylaşgan. 1 km2 da aholining örtaça ziçligi 87 kişi. Yaponiya (1 km2 da 336 kişi), Livan (430 kişi), Koreya Respublikasi (493 kişi), Şri Lanka (295 kişi), Hindistonda (314 kişi) aholi ziç. Jan. va Markaziy Xitoydagi sohillar va yirik daryolarning vodiylari, Yaponiyaning jan. qismida, Gang daryosi böyida va Brahmaputra etaklarida, Hindiston ya.o.ning şarqiy sohili, Mekong daryosi vodiysi, Yava o.da 1 km2 ga 1000—1500 kişi, ba'zi joylarda undan ham köp kişi töğri keladi. Şu b-n bir qatorda Markaziy O., Şim. va Ğarbiy O.ning köp joylarida aholi juda siyrak. Çöllarda (Rub ul-Holiy, Daş-ti Kabir, Taklamakon, Gobi) va Tibet, Himolay, Hindukuş toğlarining baland joylarida aholi deyarli yaşamaydi.
Demografik tarkibi. 2000— 01 y.larda har 1000 kişi hisobidan tuğiliş 22, ölim 8, tabiiy ösiş 14 nafarni taşkil qildi. Yevropada esa tabiiy köpayiş —1 ga, Afrikada +24 ga, Amerikada +13 ga, Okeaniyada +11 ga, butun dunyo böyiça esa +13 ga teng. O.da örtaça umr uzunligi erkaklarniki 65 va ayollarniki 68 yoş. Lekin bolalar orasida ölim ança yuqori: har 1000 ta bolaga 55 ta töğri keladi (qiyoslaş uçun: Afrikada 88 ta, Amerikada 25 ta, Okeaniyada 28 ta, Yevropada 9 ta). O.da 15 yoşgaça bölgan bolalar butun aholining 30%ni, Yevropada 18%ni, Amerikada 28%ni, Afrikada 43%ni taşkil etadi. 64 yoşdan katta kişilar O.da 6% bölgani holda Yevropada 15%, Amerikada 8%, Afrikada 3%, Okeaniyada 10%dir.
Siyosiy bulinişi. Ilk sivilizatsiya markazlari qadimda O.da yuzaga kelgan. Bu yerda asrlar davomida buyuk davlatlar (Bobil, Şumer, Ossuriya, Xarap-pa, Urartu va b.) hamda saltanatlar (Boburiylar, Usmonlilar) yuzaga kelgan va parçalanib ketgan. 19-a.larda O. hududidagi bir qança mamlakatlar yev-ropaliklarning mustamlakalari bölgan. O. siyosiy xaritasida 20-a. da juda katta özgarişlar röy berdi. Milliy ozodlik kuraşi oqibatida Mongoliya (1921), Vyetnam (1945), Koreya (1948), şuningdek, Britaniyaning sobiq mustamlakalari mustaqillikka erişdi (Hindiston, Pokiston, Bangladeş, Şri Lanka, Iordaniya, Maldiv o.lari, Malayziya, Singapur, Yaman, Indoneziya, Suriya, Livan, Laos, Kambodja). Falastinning bir qismida Isroil davlati va Falastin muxtoriyati paydo böldi. 1971 y. Abudabi, Dubay, Şarja, Al-Fujayra, Umm al-Kayvayn, Ajman amirliklarining birlaşuvidan BAA davlati tuzildi. 1991 y.da Rossiya imperiyasining parçalanib ketişi oqibatida Örta Osiyoda Özbekiston, Turkmaniston, Qirğiziston, Tojikiston va Qozoğiston Respublikalari mustaqillikka erişdi. O. hududining 1/4 qismidan köproği, uning şim. qismi RF tarkibida. 2000 y.da Şarqiy Timor davlati taşkil topdi.
Ad.: Novojenin I. V., Fiziçeskaya geografiya, M., 2001; Strani Mira, M., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОСИЁ (юн. Asia, эҳтимол оссурийча асу — шарқ) — Ер шаридаги энг катта қитъа (бутун қуруқлик майдонининг 30% часини эгаллаган). Евросиё материгининг бир қисми.
Умумий маълумот. О. Шим. ярим шарнинг барча географик минтақаларини ўз ичига олади; Малай архипелаги кис-ман Жан. ярим шарга кириб борган. О.нинг материкдаги энг чекка нуқталари: шим. да Челюскин бурни (77°43’ ш.к.), жан. да Пиай бурни (26°10’ шқ.у.), шарқда Дежнёв бурни (169°40’ ғ.у.) ғарбда Бобо бурни (26°10’ шқ.у.). О. шим.дан Шимолий Муз океани, шарқдан Тинч океан, жан.дан Ҳинд океани, жан.-ғарбдан Атлантика океани денгизлари (Ўрта, Эгей, Мармар, Қора, Азов) ва Каспий денгизи б-н ўралган. Беринг денгизи О.ни Америкадан ажратиб туради. Сувайш бўйни О.ни Африка б-н туташтиради. Европа б-н О. чегараси шартли равишда Урал ва Муғожар тоғларининг шарқий этагидан, Эмба дарёси, Каспий денгизи, Кума ва Манич дарёлари бўйлаб ўтади.
Майд. 43,4 млн. км2 (Кавказ б-н); шундан 8 млн. км2 ярим ороллар (Ямал, Тай-мир, Чукотка, Камчатка, Корея, Ҳиндихитой, Ҳиндистон, Арабистон, Кичик О.), 2 млн. км2 дан ортиғи ороллардир (Северная Земля, Новая Сибирь, Врангель, Курил, Сахалин, Япон, Ркжю, Тайвань, Хайнань, Малай архипелаги, Андаман, Шри Ланка, Кипр). О. дунёда мутлақ баландликлари катта фарқ қиладиган қитъадир. Дунёдаги энг баланд чўққи (Ҳимолай тоғларидаги Жомолунгма чўққиси, 8848 м), энг чуқур ботиқлар — кўл бўлиб қолган бо-тиқлар ҳам (энг чуқур жойи 1620 м бўлган Байкал кўли, денгиз сатхидан 392 м паст бўлган Улик денгиз), очиқ ботиклар ҳам (мутлақ белгиси — 154 м бўлган Турфон сойлиги) О.дадир (7-жилд 472-бетдаги Осиё харитасига қ.).
Табиати. Орографиясининг асосий хусусиятлари. О. майдонининг 3/4 қисми тоғлар ва ясситоғлардир. Энг баланд тоғлар Марказий ва Ўрта О.дадир. Тибет, Тяньшан, По-мир, Ҳимолай, Ҳиндукуш, К°Ра~ қурум ва Ўрта О.даги бир қанча тоғ тизмаларининг бал. 7000 м дан ошади. Кичик О.даги, Ар-манистон, Эрон тоғликлари, Ҳин-дихитой я.о., Япон о.лари ва б. ороллардаги тоғлар ҳам анча баланд. Кенг Ўрта Сибирь ясси-тоғлиги жан.дан Олтой, Ғарбий ва Шарқий Саян тоғлари б-н ўралган; ундан шаркда Байкал-бўйи ва Забайкалье тоғлари, Становой ва Алдан тоғликлари жойлашган. РФнинг шим.-шарқида Юқори Яна, Черский тизмалари, Колима тоғлиги, Чукотка ва Камчатка тоғлари бор. Камчаткада, Ша-рқий О. оролларида ва Малай архипела-гида сўнмаган вулканлар бор.
О. майдонининг 1/4 қисми текисликлардан иборат. Энг йирик текисликлари: Ғарбий Сибирь, Турон, Буюк Хи-той, Ҳинд-Ганг, Месопотамия. Тоғлар орасидаги баландроқ текисликлар — Қашқар, Жунғория, Гоби, Цайдам ва Фарғона водийлари.
Рельефи. Тоғлар ва текисликларнинг асосий хусусиятлари мезозой ва альп тоғ бурмаланишларида таркиб топган. Неоген ва антропоген даврлардаги вертикал ҳаракатлар Марказий О.да, айниқса, кучли бўлган (Помир, Тибет, Ҳимолай тоғлари 4000 м дан кўпроқ кўтарилган, материкнинг шарқий чек-каси 700 м гача чўккан). Копетдоғ, Фа-рғона тизмалари, Тяньшан, Ҳисор-Олай тоғлари ҳам анчагина кўтарилган. Эрозия таъсирида кўпгина қад. ясситоғликлар жуда ўйдимқир тоғли ўлкаларга айланиб қолган. Ўрта ва Марказий О.да кенг майдонлар лёсс б-н қопланган.
Антропоген даврида шим.-ғарбий О.нинг 60° ш.к.дан шим. қисмини ёппасига бир неча бор музлик босган ва қайтган. Ўша замонларда тоғларни муз қоплаган. Қорақурум, Помир, Тяньшан, Ҳиндукуш, Ҳимолай тоғларида ҳозир ҳам музликлар бор. 47° ш.к.гача замин қишин-ёзин музлаб ётади. О. рельефининг таркиб топишида вулкан ҳодисалари катта роль ўйнаган. Ҳиндистон я.о. ва Ўрта Сибирь қад. вулкан жинслари (трапплар) ер юзасига чиқиб ётади. Шарқий О.даги қатор оролларда, Камчатка я.о., Филиппин, Катта ва Кичик Зонд о.ларида ёш вулкан рельефи шакллари ва замонавий вулканизм ҳодисалари учрайди.
Геологик тузилиши ва фойдали қазил малари. О. протерозой эрасининг охиридан буен бур-маланмаган бир қанча йирик токембрий платформаларидан ҳамда бу плат-формалар орасида жойлашган ва қис-ман денгиз тубига кириб кетган бурмали кенг ўлкалардан иборат. То-кембрий платформаларининг энг йириклари: шим.да Сибирь платформаси, шарқда Хитой-Корея платформаси ва Жан. Хитой платформаси, жан. ва жан.- ғарбда Ҳиндистон платформаси. Булар О. материгининг қад. қисмларидир. Плат-формалар ёки платформаларнинг айрим қисмлари орасида палеозой, мезозой ва кайнозой геосинклиналларида пайдо бўлган бурмали тоғ минтақалари материкларнинг ана шу қад. яд-роларини бир бутун қилиб бирлаштирган. О. ғарбий қисмининг геологик тарихида Шарқий Европа платформаси муҳим роль ўйнаган — палеозой охирида шу платформанинг шарқий чеккаси бўйлаб Урал ва Марказий Қозоғистон бурмали тоғлари кўтарилган, оқибатда Европа б-н О. бир-бирига қўшилиб Евросиё пайдо бўлган.
Герцин бурмали тоғлари Шарқий Европа ва Сибирь платформалари орасида шим.-шарқий ва меридиан йўналишда (Таймир, Урал), Қозоғистон, Салаир ва Жан. Олтойда шим.-ғарбий йўналишда, Тяньшан, Мон-голияда, Хитойнинг ғарбий қисмларида кенглик бўйлаб (Куньлун, Наньшан), Дунбэйда шим.- шарқий йўналишда чўзилган.
Альп бурмаланиши Альп (Альп-Ҳимолай) бурмали областини ўз ичига олади. Бу ерда мезозой эрасида Те-тис геосинклинали 2 мустақил материк — Ангарида ва Гондванани бир-биридан ажратиб турган. Кавказ, Туркманистон-Хуросон, Паропамиз, Ҳиндукуш, Помир, Ҳисор-Олай, Тавр, Загрос, Макрон, Сулаймон, Ҳимолай тоғлари альп бурмаланишида пайдо бўлган.
О.нинг энг шарқий чеккаси ҳоз. замон геосинклиналь минтақасидан иборат бўлиб, материкни Тинч океан қаъридан ажратиб туради.
Неоген ва антропогенда О. материгида Ер пусти вертикал ва горизонтал йўналишда ҳаракат қилган. Баланд тоғ-яар 1—4 км ва ундан ҳам кўпроқ кўтарилган (мас, Тибет, Помир), тоғлар орасидаги ботиклар ва чекка денгизлар (Япон, Охота ва б.) эса ҳийла чўккан.
Шундай қилиб, О. қитъаси қиёсан яқин геологик даврларда шаклланган. Палеозой бошларида Шарқий Европа, Сибирь, Хитой-Корея ва Жан. Хитой платформалари қуруқлик бўлган ёки саёз денгиз тубида ётган. Ҳиндистон платформаси ва Арабистон я.о. плат-формаси Гондвана материгининг таркибий қисми бўлиб, улар Тетис геосинклинали парчаланиб кетгандан сўнг Ангаридага қўшилиб, О. материгини ҳосил қилган.
О. фойдали қазилмалари ниҳоятда хилма-хил. Қозоғистон (Қарағанда ҳавзаси ва б.), Сибирь (Канск-Ачинск, Лена, Кузнецк, Минусинск, Тунгуска ҳавзалари), Узок, Шарқ (Сахалин о., Приморье), Хитой, Корея, Ҳиндис-тон, Ўрта О., Вьетнам ва Японияда кумир конлари бор. О.даги Закавказье, Ғарбий Сибирь текислиги, Туркманис-тон, Манғишлоқ я.о., Каспий бўйи паеттекислиги, Сахалин, Форс қўлтиғи соҳили — Саудия Арабистони, Кувайт, Катар, Ироқ, Эрон, БАА нефтга бой р-нлар; Хитой (Ганьсу вилояти), Индонезия (Суматра о.), Хиндистон, Бруней, Япония (Хонсю о.) ва б. баъзи мамлакатларда ҳам нефть қазиб олинмокда. Ёнувчи газ конлари Ўзбекистон (Газли, Бухоро депрессиясидаги бошка конлар), Ғарбий Сибирь текислиги, Манғишлоқ я.о., Яқин ва Ўрта Шарқнинг юқорида тилга олинган мамлакатларида жойлашган. Ош тузи конлари Сибирь платформаси, Покистон, Эрон, Каспий бўйи паеттекислиги, Ўрта О.да. Темир рудаси конлари — Олтой ландшафти.
Қозоғистон, Сибирь, Хитой, Шим. Корея, Ҳиндистонда. Ҳиндистон, Закавказьеда йирик марганец конлари бор. Хром рудаси конлари — Крзоғистон шим.-гарби, Туркия, Филиппин, Эронда. Никель — Норильскда, мис рудаси — Қозоғистон (Жезқазған, Қўнғирот ва б.), Сибирь шим., Японияда; полиметалл рудалари — Ўрта О. (Кр-рамозор, Қоратов ва б.), Рудали Олтой, Япония, Шарқий Хитой, Мьянма, Вьетнамда. Боксит — Крзоғистон, Красноярск ўлкаси, Ҳиндистон, Мьянма, Индонезияда; фосфорит — Қозоғистон; қалай — Шарқий Сибирь, Узоқ Шарқда. Олтин — Шим.- Шарқий Сибирь, Алдан, Лена дарёси бош томони, Амур-бўйи, Қозоғистоннинг шим., Ўзбекистон, Корея я.о., Японияда ва ҳ.к. Олмос конлари Якутиянинг ғарбий Фемида ишга туширилган.
Иқлими. Қуруқяик майдонининг кенглиги, тоғ тўсиқлари ва берк ботикдарнинг кўплиги, қуёш радиация-си, атмосферадаги ҳаракатлар икдимнинг хилма-хил бўлишига имкон берган. О.да барча иклим зоналари — тундра икдими зонасидан экваториал ва жан. тропик иклим зоналаригача учрайди. О. кўп қисмининг иклими континентал. Атлантика ҳавоси О.га етганда континентал ҳавога айланади. Тинч океаннинг денгиз ҳавоси О.нинг шарқий чеккасига таъсир этади. Шим.дан О.га Арктика ҳавоси бемалол кириб келади. О. жан.да тропик ва экваториал ҳаво массалари ҳукмрон. Ёзда сув юзасига нисбатан қурукдикнинг тезроқ исиши ва қишда кучлироқ совиши атмосфера ҳаракатларида мавсумий ўзгаришларга олиб келади. Қурукдикнинг қишда совиб кети-ши Шим. ва Марказий О.да кўп ойлар давомида аёзли антициклон туришига сабаб бўлади. Энг паст т-ра Шим. ярим шарнинг совуқлик қутби жойлашган шим.-шарқдадир (Верхоянск, Оймякон), бу ерда айрим ҳолларда совуқ —70° га етади, янв.нинг ўртача т-раси —50° дан хам паст. Езда Ғарбий, Ўрта ва Марказий О.да жазирама ва қуруқ кон-тинентал тропик ҳаво таркиб топади. Езда бутун О. устида, хусусан, жан. қисмида босим паст бўлади. Осиё депрессияси (паст босим) маркази Ҳиндистон я.о.нинг ғарбий қисмидадир. Депрессиянинг жан. четлари бўйлаб, О.га ёзги муссон кириб келиб, Ҳиндистон я.о., Ҳимолай жан. ва Ҳиндихитой я.о.да кўплаб ёмғир ёғишига сабаб бўлади. Шарқий О. ёзда Тинч океан қутб фрон-ти таъсирида туради. Ёзги муссон кўплаб ёгин олиб келади. Кузда шарқий О. қир-ғоклари яқинида қаттиқ довул — тропик циклон (тайфун) туриб, жала ёғади.
Сибирнинг кўпгина қисмида янв.нинг ўртача т-раси —20°, Верхоянскда —50°, Тинч океаннинг Шим. О. қир-ғоклари яқинида эса —15°, —5°. О. янв. изотермаси Самарканд, Нанкин ва Токиодан ўтади. Тропикларда қишда т-ра 20°—25°. Июлда Ғарбий О. ва Ўрта О. (ўртача т-ра 30° ва ундан баланд), Такламакон ва Тар чўллари айниқса исиб кетади. 20° изотерма 55—60° ш.к. гача етиб бо-ради. Шим. О.да доимий тўнг ер кўп. Экваториал минтакада йилига 2000 мм, Жан. ва Шарқий О.нинг денгиз со-ҳилидаги шамолга рўпара ён бағирларда 2000 — 3000 мм (баъзи жойларда 8000-12000 мм) ёғин ёғади. 1861 й. Че-рапунжида 22900 мм ёғин ёққан. Шар-қий Сибирда 350 мм дан кам, Ўрта, Марказий ва Ғарбий О. чўлларида 150— 200 мм, баъзи жойларда 100 мм дан кам ёғин ёғади.
Ички сувлари.О. — азим дарёлар ўлкаси. Обь (Иртиш б-н), Енисей (Ангара б-н), Лена (Алдан, Вилюй б-н), Яна, Индигирка, Колима Шим. Муз океанига, Анадирь, Амур (Сунгари, Уссури б-н), Хуанхэ, Янцзи, Сиц-зян, Меконг, Менам Тинч океанга, Салуин, Иравади, Браҳмапутра, Ганг, Ҳинд, Шатт ул-Араб Ҳинд океанига қуйилади. О.да кичикроқ дарёлар Азов, Қора, Ўртаденгизларгақуйилади. Кура, Амударё, Сирдарё, Или дарёлари Каспий, Орол денгизлари ва Балхаш кўлига қуйилади. Берк ҳавза дарёларининг бир қисми кўлларга қуйилади, бир қисми қум ёки шўрхокларга сингиб кетади ёки бутунлай суғоришга сарф бўлади (Тарим, Чуй, Ҳилманд).
О.нинг энг йирик кўллари Каспий ва Орол денгизларидир. Ҳозир Орол қуриб, жуда кичрайиб қолган. Байкал, Иссиқкўл, Хубсугул кўллари, Улик денгиз, Ван, Урмия, Телец кўллари тектоник ботиқлардадир. Бир қанча кўллар тоғларнинг қулашидан (Сарез кўли), карст нати-жасида (Ғарбий Тавр кўллари) пай-до бўлган, шунингдек, шўр кўл кўп (Кукунор, Туз ва б.). Дарёларга ГЭСлар қурилиши на-тижасида йирик сув омборлари вужудга келган: Братск (Ангара), Красноярск (Енисей), Новосибирск (Обь), Бухтарма (Иртиш), Фарҳод, Қайроққум, Чордара (Сирдарё) сув омборлари ва ҳ.к. Қурғоқчил ўлкаларда ер ости сувлари катта аҳамиятга эга. Ўрта, Марказий ва Ғарбий Осиёдаги воҳаларда булоқ, қудуқ ва артезиан сувларидан кенг фойдаланилади.
О.нинг даре ва кўллари муҳим транспорт йўлларидир. Кўпгина дарёлар катта гидроэнергия захирасига эга. РФ, Тожикистон, Япония, Корея ва Хитойда энергиядан, айниқса, кўп фойдаланилади.
Тупроқлари. О.да Ер шаридаги барча тупроқ типлари учрайди. Шим.дан жан. га томон иссикликнинг орта бориши ва намлик режимининг ўзгариши б-н тупроқлар ҳам алмашина боради. О.да подзол тупроқ айниқса кўп майдонни эгаллаган. Ғарбий, Марказий ва Ўрта О.да бўз тупроклар, қўнғир ўрмон тупроклари энг кўп майдонни эгаллаган. Субтропик тоғларда ва мўъта-дил минтақанинг жан. қисми, шарқи ва гарбида тоғ ўрмон кўнғир тупроклари, Тибет тоғлигида баланд чўл тупроклари ва тоғ ўтлоқи тупроклари асосий туп-роқтипларидир. Хитойнинг чекка жан.-шарқида Япония, Хиндистон, Ҳинди-хитой ва Индонезияда кизил тупроклар асосий ўрин тутади. Водийлар ва дельталарда ўтлоқ ва аллювиал ўтлоқи тупроклар кенг майдонни эгаллаган.
Ўсимликлари. О. икки фитоге-ографик областга — Голарктика области б-н Палеотропик областига киради. Палеотропик флора доимий иссиқ икдим шароитида ривожланган бўлиб, турларга ниҳоятда бой. Голарктика фло-раси муз босишлар, тоғ кўтарилишлари таъсиридан анча камайиб кетган. Шим.дан жанубга томон иклимнинг узгари-ши б-н ўсимлик типлари ҳам ўзгара бо-ради — бу ерда тундрадан тортиб Жан. ярим шардаги сернам экваториал урмонлар ва саванналаргача учрайди.
Чекка шим.да тундра зонаси жойлашган. Тундрада ўрмон йўқ. Тундра буғулар яйлови (лишайникли тундра — қишки яйлов, ўтли ва бутали тундра —ёзги яйлов) ҳисобланади. Тундрадан жан.да ўрмонли тундра жойлашган; ўрмонли тундрада тундра б-н бирга сийрак пакана ел ўсадиган ўрмонли жойлар ҳам учрайди. Ундан жан.да ўрмонлар зонаси жойлашган; урмонлар зонаси аксари тайга урмонларидан иборат; майда баргли ва кенг баргли ўрмонлар (шарқда) камроқ майдонни эгаллаган. Сибирнинг жан.- ғарбий ҳудудларида, Забайкалье ва Монголи-янинг шим. қисмларида, шунингдек, Хитойнинг шим.-шарқида ўрмонли дашт ва дашт ўсимликлари; Козоғис-тоннинг жан.да, Ўрта ва Марказий О.да, шунингдек, Ғарбий О. тоғликларида ва Арабистон я.о.да чала чўл ва чўл ўсимликлари ўсади. О.нинг ғарбий қисмларида Ўрта денгиз типидаги ўсимликлар учрайди. Шарқий О.нинг субтропикларида доим яшил ва аралаш муссон ўрмонлари ҳамда саванналар тарқалган, денгиз соҳилидаги шамолга рўпара ён бағирларни доим яшил ўрмонлар қоплаб олган. Тоғларда ўсимликлар баландлик минтақаларини ҳосил қилган, тоғ тундраси, тоғ тайгаси, тоғ ўрмонлари, тоғ даштлари ва чўллари, тоғ субтропик ва тропик ўсимликлари учрайди.
Ҳайвонот дунёси. О. фаунаси материк фаунасидан иборат. Эндемик ҳайвонлардан ҳинд фили, улкан панда, икки ўркачли туя, Таиланд ғорларида жуда кичик кўрсичқон-узунтумшуқ, Япониянинг жан. соҳиллари яқинида чангаллари уз. 2 м ли ўргимчак ва б. бор. Кўпгина ҳайвонлари Европа, Шим. Америка ва Африка ҳайвонларига ўхшайди. Арабистон я.о.нинг жануби Африка б-н биргаликда Эфиопия зоо-геофафик областига киради. Фил, каркидон, буғу, товуслар ана шу областга хос ҳайвонлардир. Кичик Зонд о.лари Австралия зоогеографик области таркибида. Жан. О.нинг бошка р-н- лари Ҳиндистон-Малай областига киради. О.нинг қолган қисми Голарктика областининг Евросиё қисмига — Палеарктикага мансуб. Шим. сохиллар, тундра, тайга, дашт, чўл, тоғ чўллари, Марказий О. тоғлари, Узок, Шаркнинг кенг баргли ва субтропик ўрмонлари, Жан. О. тропик ўрмонлари зоогеофафик зоналари бор. Кенг майдонларда инсон таъсирида ҳайвонот дунёси ўзгариб, камайиб қолган (Шар-кий Хитой, Ҳиндистон, Ява о., Ғарбий Сибирнинг жан.). Кейинги вақтда амалга оширилган тадбирлар бир қанча ноёб ҳайвонлар (соболь, сайғоқ, лось ва б.)ни кўпайтириш ва ареалларини тиклашга имкон берди. Ўрта О.да асосан, чўл ҳай-вонлари яшайди. Бу ерда ЮНЕСКОнинг «Кизил китоби»га ёзилган ноёб хайвонлардан кулон, Бухоро буғуси — хонгул, оқ тирноқли айиқ, мензбир суғури қўрикданади.
Қад. замонларда ос-сурийлар, бобилликлар, ҳиндлар, хитойлар, мисрликлар ва б. О. гео-графиясидан озми-кўпми тасаввурга эга бўлганлар. Қад. Миср, Юнонистон —Форс урушлари (мил. ав. 477— 449), М акедониял ик Александр юришлари (мил.ав. 4-а.), Мисрнинг Ҳиндистон б-н денгиз ор-қали савдо ^лиши, Хитой элчиси Чжан Цяннинг Ўрта О.да бўлиши (мил.ав. 2-а.), Ипак йўлининг очилиши, римликларнинг ҳарбий юришлари натижасида О. тўфисида маълумотлар тўпланди. Ўрта асрларда О. ҳакида ўрта-осиёликлар ва араблар (Масъудий, Идрисий, Беруний, Маҳмуд Кошғарий, Муҳаммад Хо-размий, Ибн Бат-тута ва б.), хитойлар (Сюань-Цзан ва б.), европаликлар (салиб юришлари, Карпини, Рубрук) анчагина маълумотлар бер-дилар. Хусусан, 10-а. охирида ёзилган «Худуд ул олам» асарида О. географияси ўша замонга нисбатан анча тўғри баён этилган. 13-а. охирида венециялик Марко Поло Марказий О.ни кесиб ўтди ва ўз сафарлари ҳақида асар езди. Шим. Муз океанининг О. соҳилини руслар ўрганди. 1441— 44 й.ларда Абдураззоқ Самарқандий Ҳирот ш.дан Эрон орқали Ҳиндистонга са-фар қилган ва кўрганларини ёзиб қолдирган. Рус савдогари Афанасий Никитин ҳам 1466—72 й.ларда Эрондан ўтиб, Ҳиндистонга борди. Португаллар денгиз орқали Ҳиндистонга (1498, Вас-ко да Гама), Японияга (1542) бордилар, 1520 й. Макаода ўрнашиб қолдилар. 1521 й. Магеллан Филиппин о.ларига етиб борди. Заҳириддин Бобурнинг «Бобурнома» асарида ҳоз. Ўзбекистон, Афғонистон ва Ҳиндистон географияси батафсил ва қизиқарли тасвирланган. 1581—82 й.ларда Ермак Сибирга юриш қилди. 1639 й. И. Москвитин Охота денгизига, 1643 й. В. Поярков Амур дарёсига етиб борди. 1649—52 й.ларда Е. Хабаров Амур бўйлаб саёҳат қилди. 1697—99 й.ларда В. Атласов Камчаткани тадқиқ қилди. 17-а.нинг 2-ярмида П. И. Годунов ва С. У. Ремезов Сибирнинг дастлабки хариталарини туздилар. 1768—74 й.ларда Россия академик экспедицияси Шим. О. ва Кавказни ўрганди. Эверсман (1820—25) ва Г. С. Карелин (1832—42) Ўрта О. текисликларини, А. Ф. Миддендорф (1877—78) Фарғона водийсини ўрганди. 1848—63 й.ларда А. И. Бутаков Орол денгизи, Амударё ва Сирдарё ҳақида асар ёзди. 19-а. ўрталаридан турли илмий ташкилотлар ва ҳарбий муассасаларда тадқиқот ишлари ривожлана бошлади. О.нинг айрим ўлкалари ҳақида даврий нашрлар ва монографиялар сони кўпайди. Россия Геогр. жамияти то-монидан Сибирь, Узоқ Шарқ, Кавказ, Марказий О., Ўрта О.га кўплаб экспедициялар уюштирилди ва бу ўлкалар табиати анча мукаммал 19-а. охири ва 20-а. И. В. Мушкетов, Л.С.Бергнинг Ўрта О., В. А. Обручевнинг Сибирь, В. Л. Комаровнинг Камчатка, А. Н. Краснов ва А. И. Воейковнинг Шарқий ва Жан. О.га доир тадқиқотлари муҳим аҳамиятга эга.
20-а.да тадқиқотлар натижасида О.да бир қанча муҳим кашфиётлар қилинди. О.нинг Арктика кисми табиати мукаммал ўрганилди (Арктикада бир қанча ороллар кашф этилди, Шим.-Шаркий Сибирь, Помирнинг орографик схема-си янгидан тузилди ва ҳ.к.).
Аҳолиси. О.да 3720 млн. аҳоли яшайди (2001), бу Ер шари аҳолисининг 60,6%ни ташкил этади.
Антропологик таркиби. Ғарбий Осиё, Жан., Шарқий ва Жан.-Шарқий О.нинг асосий қисмларида инсоният тарихининг илк даврларидаёқ одамлар яшаган, куйи палеолит даврида Жан.-Ғарбий Ода эхтимол, ҳоз. типдаги одам (Homo Sapiens) таркиб топган. О.нинг катта қисмида одамлар юқори палеолит ва мезолит давридан яшай бошлаган. О.дан одамлар Америка, Австралия, Океанияга ўтган. О.да европоид, монголоид, австролоид ирклари келиб чиққан. Аҳолининг кўп қисми 55,4% монголоид иркининг турли гурухларига киради. Ғарбий О., Шим. Ҳиндистон, Ўрта О. халклари (тожиклар) европоид ирқига мансуб. Бир канча кам сонли халкдар австролоид ирқи вакилларидир. Ғарбий Сибирь паст-текислиги, Жан. Урал, Олтой, Қозоғистон, Ўрта О., Шим. Ҳиндистондаги бир қанча халклар (30 млн.га яқин) европоид-монголоид аралаш иркига мансуб.
О. аҳолисининг этник таркиби ниҳоятда хилма-хил. Бу ерда кўплаб тил оилалари ва гурухларига мансуб бир неча юз халқ яшайди.
Аҳолисининг жойлашиши. О.да аҳоли нотекис жойлашган. 1 км2 да аҳолининг ўртача зичлиги 87 киши. Япония (1 км2 да 336 киши), Ливан (430 киши), Корея Республикаси (493 киши), Шри Ланка (295 киши), Ҳиндистонда (314 киши) аҳоли зич. Жан. ва Марказий Хитойдаги соҳиллар ва йирик дарёларнинг водийлари, Япониянинг жан. қисмида, Ганг дарёси бўйида ва Браҳмапутра этакларида, Ҳиндистон я.о.нинг шарқий соҳили, Меконг дарёси водийси, Ява о.да 1 км2 га 1000—1500 киши, баъзи жойларда ундан ҳам кўп киши тўғри келади. Шу б-н бир қаторда Марказий О., Шим. ва Ғарбий О.нинг кўп жойларида аҳоли жуда сийрак. Чўлларда (Руб ул-Ҳолий, Даш-ти Кабир, Такламакон, Гоби) ва Тибет, Ҳимолай, Ҳиндукуш тоғларининг баланд жойларида аҳоли деярли яшамайди.
Демографик таркиби. 2000— 01 й.ларда ҳар 1000 киши ҳисобидан туғилиш 22, ўлим 8, табиий ўсиш 14 нафарни ташкил қилди. Европада эса табиий кўпайиш —1 га, Африкада +24 га, Америкада +13 га, Океанияда +11 га, бутун дунё бўйича эса +13 га тенг. О.да ўртача умр узунлиги эркакларники 65 ва аёлларники 68 ёш. Лекин болалар орасида ўлим анча юқори: ҳар 1000 та болага 55 та тўғри келади (қиёслаш учун: Африкада 88 та, Америкада 25 та, Океанияда 28 та, Европада 9 та). О.да 15 ёшгача бўлган болалар бутун аҳолининг 30%ни, Европада 18%ни, Америкада 28%ни, Африкада 43%ни ташкил этади. 64 ёщдан катта кишилар О.да 6% бўлгани ҳолда Европада 15%, Америкада 8%, Африкада 3%, Океанияда 10%дир.
Сиёсий булиниши. Илк цивилизация марказлари қадимда О.да юзага келган. Бу ерда асрлар давомида буюк давлатлар (Бобил, Шумер, Оссурия, Харап-па, Урарту ва б.) ҳамда салтанатлар (Бобурийлар, Усмонлилар) юзага келган ва парчаланиб кетган. 19-а.ларда О. ҳудудидаги бир қанча мамлакатлар ев-ропаликларнинг мустамлакалари бўлган. О. сиёсий харитасида 20-а. да жуда катта ўзгаришлар рўй берди. Миллий озодлик кураши оқибатида Монголия (1921), Вьетнам (1945), Корея (1948), шунингдек, Британиянинг собиқ мустамлакалари мустақилликка эришди (Ҳиндистон, Покистон, Бангладеш, Шри Ланка, Иордания, Мальдив о.лари, Малайзия, Сингапур, Яман, Индонезия, Сурия, Ливан, Лаос, Камбоджа). Фаластиннинг бир қисмида Исроил давлати ва Фаластин мухторияти пайдо бўлди. 1971 й. Абудаби, Дубай, Шаржа, Ал-Фужайра, Умм ал-Кайвайн, Ажман амирликларининг бирлашувидан БАА давлати тузилди. 1991 й.да Россия империясининг парчаланиб кетиши оқибатида Ўрта Осиёда Ўзбекистон, Туркманистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Қозоғистон Республикалари мустақилликка эришди. О. ҳудудининг 1/4 қисмидан кўпроғи, унинг шим. қисми РФ таркибида. 2000 й.да Шарқий Тимор давлати ташкил топди.
Ад.: Новоженин И. В., Физическая география, М., 2001; Страны Мира, М., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.