Osmoregulyatsiya

Osmoregulyatsiya (yun osmos -turtki, bosim va lot. regulo — boşqaraman) — hayvonlar organizmi içki muhitidagi osmotik faol moddalar konsentratsiyasini doimiy bir meyorda saklab turişni ta'minlaydigan fizik va kimyoviy jarayonlar majmui. O. köpçilik hayvonlar uçun xos. Hayvonlarni osmotik bosim reaksiyasiga köra, poykilosmotik vagomoy-osmotik guruhlarga ajratiş mumkin. Poykilosmotik hayvonlar tana-sida osmotik bosim muhit xususiyatlariga boğliq bölib, nisbatan keng çegarada özgarişi mumkin. Gomoyos-motik hayvonlar osmotik jihatdan özgarmas; taşqi muhit özgarişidan qat'i nazar ular tanasidagi suyuqlik bosimi nisbatan doimiy saklanadi. Içki muhit osmotik bosimi kuçiga nisbatan hayvonlar giperosmotik va gipoosmotik böladi. Içki muhit suyuqligida osmotik faol moddalar konsentratsiyasi giperosmotik hayvonlar (quruklikda va çuçuk suvda yaşovçilar, toğayli baliqlar) da taşqi muhit bo-simiga nisbatan yuqori, gipoosmotik hayvonlar (dengiz suyakli baliklari, sudralib yuruvçilar va ayrim qisqiçbaqasimonlar) da past, izoosmotik hayvonlar (dengiz mollyuskalari, igna-terililar va b.) da esa teng böladi. O. giperosmotik hayvonlarda oziq b-n tuz, suvdan Na+ va C1~ ionlarini is-te'mol qiliş orqali sodir böladi. Bu jarayon jabralarda (mollyuskalar, qis-qiçbaqasimonlar, baliqlar), terida (suvda va quruklikda yaşovçilar), oğiz böşliği va kloakada (sudralib yuruvçilar), anal papillalarida (çivinlar qurtlari) joylaşgan maxsus hujayralar yordamida röy beradi. Gavda qoplagiçi orqali kiradigan suvning ortiqça qismi ayiriş organlari (qisqaruvçi vakuolalar, nefridiyalar va buyraklar) orqali çiqarib turiladi. Giperosmotik dengiz hayvonlarida O. qonda moçevina va trimetiloksidning töplanişiga boğliq. Gipoosmotik hayvonlarda O. dengiz suvini içib, undan ortiqça tuzlarni jabralarda joylaşgan maxsus hujayralar yoki tuz ajratuvçi bezlar yordamida ajratib, uni çuçuklantiriş orqali (sudralib yuruvçilar, quşlar) boradi. Ikki va-lentli ionlar esa içak va buyrak yordamida ajratiladi. Sut emizuvçilarning buyraklari asosiy O. organi hisoblanadi. Ötkinçi baliklar (losos-simonlar va b.) va ayrim qisqiçbaqa-simonlar giper- va gipoosmatik O.ga ega bölib, dengiz va çuçuk suvda ham yaşaşi mumkin. Köpçilik umurtqasiz hayvonlarning har xil şörlangan suvlarda yaşaşi hujayra O.si b-n boğliq. O. sistemasining nam tanqisli-giga moslaşuvi bir qança mexanizmlarni, konsentratsiyey xossasini oşiriş orqali suvni tejaş (kengurusimon kalamuş), suvsizlanişga çidamlikning keskin oşişi (eşak), azotli almaşinuvning oxirgi mahsuloti sifatida siydik kislotaning hosil bölişi (sudralib yuruvçilar, quşlar), tuz ajratadigan burun bezlarining bölişi (ayrim sudralib yuruvçilar) va b. ni öz içiga oladi. O. refleks tarzida amalga oşadi. O.da gipofiz, buyrak usti bezlari, qalqonsimon bez va oşqozon osti bezlari hamda har xil sensor organlar va hara-kat sistemasi katnaşadi. O. tufayli hayvonlar har xil muhitda yaşaşga moslaşgan (yana q. Moddalar almaşinuvi).