Ot
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264–266-b. — ziyouz.com
Ot OT, xonaki ot (Equus caballus) — otsimonlar oilasiga mansub toq tuyoqli ötxör xayvonlar avlodi. Örta Osiyoda va Yevropaning jan.-şarqiy qismida xonaki otlar mil. av. 3-ming yillikdan ma'lum edi. O.lar yovvoyi holda Yevropada, Osiyo va Afrikada uyur bölib yaşagan. Ular 4 kenja avlodga bulinadi: hakiqiy O. (bularga Prjevalskiy oti, qirilib ketgan tarpanlar va xonaki O.lar kiradi), eşaklar, yarim eşaklar (maye., kulon) va zebralar. Xonaki O.lar eşaklar, zebralar va kulonlar b-n çatiştirilib, duragaylar — xaçirlar, ot-xaçir, otkulon, zebrasimonlar va kulonsimonlar olinadi. Lekin bular, odatda, nayel bermaydi.
O. köp asrlar mobaynida asosiy transport vositasi, q.x.ning asosiy iş hayvoni edi. Şuningdek, armiya uçun ham juda köp ot talab qilinardi.
Hoz. zamondagi O. zotlari böyi 2,5 m gaça, bal. 50 sm dan 185 sm gaça, vazni 60 kg dan 1500 kg gaça boradi. Ular boşqa q.x. xayvonlaridan tez yugurişga yaxşi moslaşgani, katta tortiş kuçiga egaligi b-n ajralib turadi. Ayğirlarining tişi 40 ta (12 ta ku-rak tişi, 4 ta qoziq tiş, 12 ta jağ-oldi va 12 ta jağ tişi). Baytalida qoziq tişlar bölmaydi, tişlari soni 36 ta. Kulunlarning sut tişlari 6—9 oyda ösib çiqadi, 5 yoşga tölganda sut tişlari doimiy tişlar b-n almaşadi. Ustki va pastki jağlarda qoziq va jağ tişlar orasida tişeiz joy (böşliq) bölib, otni suvluq b-n boşqariş imkoniyatini beradi. Oşqozoni oddiy tuzilişga ega, öt xaltasi yöq, terisi ning junlari nisbatan kalta (1— 4 sm), töğri, jingalakligi kam uçray-di, peşonasining gajagi, yoli va dumi killardan iborat. Bahorda va kuzda tullaydi. Tuyey har xil. Olarda şartli ref-lekslar tez paydo böladi. Şuning uçun ular qölga tez urganadi, işda, sportda, sirkda ulardan foydalaniş önğay. O.lar 25, ba'zan 40 va undan ortiq yil yaşaydi. Işçi va soğin O.lardan 15—18, nayeddor O.lardan 18—20 yil va undan ortik. foydalaniladi. Yoş otlar 1,5 yoşida jinsiy yetiladi, lekin 3 — 3,5 yoşgaça nayel olişga qöyilmaydi. 5—6 yoşida usişdan töxtaydi. Biyalar 4 yoşga tölganda birinçi kulun beradi. Böğozlik davri 11 oy (340 kun)ga yaqin. Kamdan-kam egizak tuğadi. Soğin davri 6—8 oy, ba'zan 10 oyga boradi, sutkasiga 11 — 15 l sut beradi. O.lar otxonada, otxona—yaylovda (bahordan kuz-gaça) va yaylovda (yil böyi) boqiladi. Sutidan qimiz tayyorlanadi. Örta Osiyo xalqlari qadimdan O.larni göşt oli-nadigan hayvon sifatida ham boqadi.
Naslçilik (yangi zotlar yetiştiriş) ot z-dlarida, yilqiçilik xöjaliklarida, yirik fermalarda, naslçilik, sun'iy uruğlantiriş st-yalarida olib boriladi. Yangi tuğilgan toyçoq «kulun», 2 yoşlisi «toy», 3 yoşdagisi «ğönon» va 4 yoşlisi «dönon» deb ataladi. Dunyodagi barça mamlakatlarda 250 dan ziyod ot zotlari mavjud. Şundan 50 dan ortiqroği yaqin MDH mamlakatlarida va 8 tasi Özbekiston xududida urçitiladi. Hoz. zamon otlari bir-biridan tana tuzilişi va yaqkrl ix-tisoslaşganligi b-n farq qiladi. Şular jumlasiga egarlab salt miniladigan otlar (q. Arabi oti, Axaltaka ot zoti, Yovmut oti, Angliya asil ot zoti va b.); salt miniladigan, aravaga yoki çanaga qöşiladigan yörtoqi ot zotlari (q. Don ot zoti, Gutsul oti, Laqay ot zoti, Qorabayir ot zoti); oğir yuklarni tortadigan yukçi otlar (q. Ardenna ot zoti, Brabant ot zoti, Vladimir ot zoti va b.) kiradi.
Q.x.da mexanizatsiyalaşning rivojlanişi b-n ot boqiladigan köpçilik mamlakatlarda 20-a. örtalaridan boşlab, O.ning ot sporti, turizm, göşt va qimiz oliş uçun möljallangan zotlari yetiştirilmokda.
O.larning sifati, iş qobiliyati va uzoq muddat foydalaniş imkoniyati ularni boqiş va asraş şaroitiga boglik. Otxonada O.lar suli, arpa, javdar, makkajöxori doni, kunjara va b. qöşilgan tert, don-dukkaklilar piçani, serşira ozuqa (sabzi, lavlagi, kartoşka, silos), aralaş yem-xaşak b-n, yezda ötloqda boqiladi. O. ozuqa-siga har kuni oş tuzi qöşib beriş kerak. Kuniga 3 mahal suğoriladi. O.ni ippologiya fani örganadi (yana q. Yil-qiçilik).
Ad.: Almazov B., Bormisiz, tulporlarim, T., 1983.
Abdusattor Amirov.
Q.: Ardenna ot zoti, Axaltaka ot zoti, Brabant ot zoti, Don ot zoti, Gutsul oti, Laqay ot zoti, Qorabayir ot zoti, Yovmut oti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОТ, хонаки от (Equus caballus) — отсимонлар оиласига мансуб тоқ туёқли ўтхўр хайвонлар авлоди. Ўрта Осиёда ва Европанинг жан.-шарқий қисмида хонаки отлар мил. ав. 3-минг йилликдан маълум эди. О.лар ёввойи ҳолда Европада, Осиё ва Африкада уюр бўлиб яшаган. Улар 4 кенжа авлодга булинади: ҳакиқий О. (буларга Пржевальский оти, қирилиб кетган тарпанлар ва хонаки О.лар киради), эшаклар, ярим эшаклар (мае., кулон) ва зебралар. Хонаки О.лар эшаклар, зебралар ва кулонлар б-н чатиштирилиб, дурагайлар — хачирлар, от-хачир, откулон, зебрасимонлар ва кулонсимонлар олинади. Лекин булар, одатда, наел бермайди.
О. кўп асрлар мобайнида асосий транспорт воситаси, қ.х.нинг асосий иш ҳайвони эди. Шунингдек, армия учун ҳам жуда кўп от талаб қилинарди.
Ҳоз. замондаги О. зотлари бўйи 2,5 м гача, бал. 50 см дан 185 см гача, вазни 60 кг дан 1500 кг гача боради. Улар бошқа қ.х. хайвонларидан тез югуришга яхши мослашгани, катта тортиш кучига эгалиги б-н ажралиб туради. Айғирларининг тиши 40 та (12 та ку-рак тиши, 4 та қозиқ тиш, 12 та жағ-олди ва 12 та жағ тиши). Байталида қозиқ тишлар бўлмайди, тишлари сони 36 та. Кулунларнинг сут тишлари 6—9 ойда ўсиб чиқади, 5 ёшга тўлганда сут тишлари доимий тишлар б-н алмашади. Устки ва пастки жағларда қозиқ ва жағ тишлар орасида тишеиз жой (бўшлиқ) бўлиб, отни сувлуқ б-н бошқариш имкониятини беради. Ошқозони оддий тузилишга эга, ўт халтаси йўқ, териси нинг жунлари нисбатан калта (1— 4 см), тўғри, жингалаклиги кам учрай-ди, пешонасининг гажаги, ёли ва думи киллардан иборат. Баҳорда ва кузда туллайди. Туей ҳар хил. Оларда шартли реф-лекслар тез пайдо бўлади. Шунинг учун улар қўлга тез урганади, ишда, спортда, циркда улардан фойдаланиш ўнғай. О.лар 25, баъзан 40 ва ундан ортиқ йил яшайди. Ишчи ва соғин О.лардан 15—18, наеддор О.лардан 18—20 йил ва ундан ортик. фойдаланилади. Ёш отлар 1,5 ёшида жинсий етилади, лекин 3 — 3,5 ёшгача наел олишга қўйилмайди. 5—6 ёшида усишдан тўхтайди. Биялар 4 ёшга тўлганда биринчи кулун беради. Бўғозлик даври 11 ой (340 кун)га яқин. Камдан-кам эгизак туғади. Соғин даври 6—8 ой, баъзан 10 ойга боради, суткасига 11 — 15 л сут беради. О.лар отхонада, отхона—яйловда (баҳордан куз-гача) ва яйловда (йил бўйи) боқилади. Сутидан қимиз тайёрланади. Ўрта Осиё халқлари қадимдан О.ларни гўшт оли-надиган ҳайвон сифатида ҳам боқади.
Наслчилик (янги зотлар етиштириш) от з-дларида, йилқичилик хўжаликларида, йирик фермаларда, наслчилик, сунъий уруғлантириш ст-яларида олиб борилади. Янги туғилган тойчоқ «кулун», 2 ёшлиси «той», 3 ёшдагиси «ғўнон» ва 4 ёшлиси «дўнон» деб аталади. Дунёдаги барча мамлакатларда 250 дан зиёд от зотлари мавжуд. Шундан 50 дан ортиқроғи яқин МДҲ мамлакатларида ва 8 таси Ўзбекистон худудида урчитилади. Ҳоз. замон отлари бир-биридан тана тузилиши ва яқкрл их-тисослашганлиги б-н фарқ қилади. Шулар жумласига эгарлаб салт миниладиган отлар (қ. Араби оти, Ахалтака от зоти, Ёвмут оти, Англия асил от зоти ва б.); салт миниладиган, аравага ёки чанага қўшиладиган йўртоқи от зотлари (қ. Дон от зоти, Гуцул оти, Лақай от зоти, Қорабайир от зоти); оғир юкларни тортадиган юкчи отлар (қ. Арденна от зоти, Брабант от зоти, Владимир от зоти ва б.) киради.
Қ.х.да механизациялашнинг ривожланиши б-н от боқиладиган кўпчилик мамлакатларда 20-а. ўрталаридан бошлаб, О.нинг от спорти, туризм, гўшт ва қимиз олиш учун мўлжалланган зотлари етиштирилмокда.
О.ларнинг сифати, иш қобилияти ва узоқ муддат фойдаланиш имконияти уларни боқиш ва асраш шароитига боглик. Отхонада О.лар сули, арпа, жавдар, маккажўхори дони, кунжара ва б. қўшилган терт, дон-дуккаклилар пичани, сершира озуқа (сабзи, лавлаги, картошка, силос), аралаш ем-хашак б-н, езда ўтлоқда боқилади. О. озуқа-сига ҳар куни ош тузи қўшиб бериш керак. Кунига 3 маҳал суғорилади. О.ни иппология фани ўрганади (яна қ. Йил-қичилик).
Ад.: Алмазов Б., Бормисиз, тулпорларим, Т., 1983.
Абдусаттор Амиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.