Ovqat hazm qiliş

Ovqat hazm qiliş - odam va hayvonlar organizmida ovqatning mexanik va kimyoviy qayta işlaniş jarayoni, bunda oziq moddalar sörilib hazm böladi, parçalaniş mahsulotlari va hazm bölmay qolgan moddalar esa organizmdan çiqariladi. O.h.q. natijasida murakkab kimyoviy moddalar organizm oson özlaştira oladigan oddiy moddalarga aylanadi. O.h.q.ning hujayra içida va hujayradan taşqarida sodir böladigan xillari bor. Hujayra içida O.h.q. (IM.Meçnikov kaşf etgan) bir hujayralilar, ayrim tuban köp hujayralilar (ğovaktanlilar), yuksak köp hujayralilarning ayrim hujayralari {leykotsitlar, mononuklear fagotsitlar va b.) uçun xos. Bu jarayonda hujayra oziq moddalarni faol yutib, sitoplazma fermentlar yordamida O.h.q. vakuolalari içida parçalaydi.

Hujayra taşqarisida O.h.q. odam va köpçilik hayvonlar uçun xos bölib, asosan, O.h.q. sistemasi böşliğida sodir böladi (q. Ovqat hazm qiliş sistemasi). Hujayra taşqarisida O.h.q. membranada, ya'ni içak devorida va içak böşliğida röy beradi, Membranada O.h.q. odamlar, barça umurtqalilar va köpçilik umurtqasizlar uçun xos bölib, içak vorsinkalari hujay-ralari membranasida joylaşgan fermentlar yordamida amalga oşiriladi (q. Biologik membranalar).

Hujayradan taşqari (böşliqlarda), hujayra içida va hujayra membranasida (hujayra taşqarisi b-n hujayra içi örtasidagi çegarada) O.h.q. farq qilinadi. Aksariyat xdyvonlarda 2 xil (hujayra içida va hujayra taşqarisida) O.h.q. bir-birini töldiradi. Köpçilik umurtqali hayvonlar va odamda O.h.q. oğiz böşliğidan boşlanadi. Bu yerda ovqat çaynalib maydala-nadi, sölak b-n aralaştiriladi va xöllanib, oziq luqmasi hosil böladi. Asosiy O.h.q. suyukdiklar (sölak, me'da, me'da osti bezi va içak şirasi, safro) fermentlari ta'sirida ovqat kimyoviy işlanadi. Ayrim hayvonlarda sölak tarkibidagi fermentlar (odamda amilaza) ta'sirida ovqat tarkibidagi uglevodlar parçalanadi. Ov-qat yutilib, tomoq va qizilöngaç orqali me'daga tuşadi. Me'dada ovqatning maydalanişi va uglevodlarning parçalanişi davom etadi; proteoli-tik fermentlar ta'sirida oqsillarning parçalanişi boşlanadi. Ayrim hayvonlar va quşlarda oziq me'da (oş-qozon)ga tuşişdan oldin jiğildonda yiğiladi. Yaxşi ezilgan va qisman hazm bölgan oziq oşqozondan oz-ozdan in-giçka içakka ötadi. Ingiçka içakdagi O.h.q. jarayonida oziq modsalar oşqo-zon osti bezi va içak şirasi hamda öt suyukligi iştirokida hujayradan taşqarida, ya'ni vorsinkalar membra-nasida parçalanib, hazm qiliş va söriliş tugallanadi. Yöğon içakda ingiçka içak fermentlari, yöğon içakning özi va bakteriyalar işlab çiqadadigan fermentlar ta'sirida uglevodlar bijğiydi, oqsillar çiriydi; suv va unda erigan moddalar qonga şimilib, axlat massasi şakllanadi. Yöğon içakda axlatning töplanişi defeka-siyaga olib keladi.

O.h.q. neyrogumoral regulyatsiya orqali amalga oşadi. O.h.q.ga ovqat yeyila-digan şaroit, ovqatning körinişi, miqdori, tarkibi va b. omillar ta'sir qiladi. O.h.q. fiziologiyasini işlab çiqişda rus olimi N.P.Pavlov va uning şogirdlari katta hissa qöşgan. Örgimçaklar va kavş qaytaruvçilarda O.h.q. öziga xos xususiyatga ega.