Oybek
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–74-b. — ziyouz.com
Oybek (taxallusi; asl ism-şarifi Musa Toşmuhammad öğli; 1905.10.1 — Toşkent — 1968.1.7) — şoir, yozuvçi, adabiyotşunos olim va jamoat arbobi. Özbekiston xalq yozuvçisi (1965), Özbekiston FA akademigi (1943). Hunarmand-bözçi oilasida tuğilgan. Dastlab Oqmasjid mahallasidagi eski maktabda (1911—17), söng Munavvarqori Abduraşidxonov taşkil etgan «Namuna» maktabida (1918—21) boşlanğiç ma'lumot oladi. Şundan keyin Navoiy nomidagi ta'lim va tarbiya texnikum-internatida tahsil olgaç (1921—25), Toşkent un-tining ijtimoiy fanlar f-tida (1925—27), Leningrad xalq xöjaligi in-tida (1927—29) öqiydi va oğir xastalikka çalingani sababli yana Toşkentga qaytib, Toşkent un-tida ukişni tugatadi (1930).
O. mehnat faoliyatini talabalik yillarida boşlab, urta maktab, texnikum va işçilar f-tlari (1925—27) da, Xalq xöjaligi, Qişloq xöjalik va Pedagogika in-tlarida til va adabiyot fanlaridan dare beradi, Toşkent un-tining iqtisod f-tida esa assistent sifatida xizmat qiladi (1930— 35). Ayni paytda Madaniy quriliş ilmiy tadqiqot in-ti (1933) va Fanlar komiteti huzuridagi Til va adabiyot in-tida (1934—37) ilmiy xodim bölib işlaydi. 1937 y.da Sovet davla-ti qatağon siyosatining avj olişi O.ning «millatçi» va «milliy itti-hodçilar»ga xayrixoh kişi sifatida işdan haydalişi hamda tazyiqqa uçraşiga sababçi böladi. Kambağal oiladan çiqqanligi va internatda tarbiyalanganligi tufayli qatağondan omon qolgan O. 1938 y. oxiridagina Özbekiston öquv-pedagogika naşri-yotiga tarjimon-muharrir sifatida işga qabul qilinadi. 1941—45 y.lar uruşining boşlanişi b-n u yana nomatlub şaxe sifatida quvğinga uçraydi. Özbekiston Fanlar akademiyasining taşkil etilişi b-n akademiyaning gumanitar bölimiga (1935— 51), Hamid Olimjon vafotidan keyin esa Yozuvçilar uyuşmasi hay'atiga rais, «Şarq yulduzi» jur.ga boş muharrir (1945— 59) etib ta-yinlanadi; Til va adabiyot in-tining direktori (1950—52) hamda «Özbek tili va adabiyoti» jur.ning boş muharriri (1958—68) vazifasini bajaradi. 50-y.lar avvalida yana qatağon tölqinining boşlanişi b-n O. insult xastaligiga uçraydi va uzok, davom etgan xastalik oqibatida vafot etadi.
O. adabiy faoliyatini şoir sifatida boşlagan. «Çolğu tovuşi» degan birinçi şe'ri 1922 y. «Armuğon» jur.da bosilgan. Bu vaqtda u Çölpon, şuningdek, «yoş usmonlilar» şe'riyati ta'sirida bölib, ular ruhidagi şe'rlaridan iborat «Tuyğular» (1926) va «Köngil naylari» (1929) töplamlarini e'lon qilgan. O dastlabki ijodida davrning ötkinçi mavzulariga ba-ğişlangan sarbast şe'rlar yaratgan, ularning aksariyati «Maş'ala» (1932) töplamidan örin olgan. Keyinçalik şoir lirik tuyğu va keçinmalar tasviriga katta e'tibor berib, «köngil lirikasi» namunalarini yaratişga intildi. Uning bu boradagi izlanişlari, ayniqsa, «Yevgeniy Onegin» şe'riy romanini tarjima qilişi (1936) jarayenida orttirgan tajribasi tufayli va A. S. Puşkin asarlaridagi lirizm ta'sirida yaxşi samaralar berdi. O.ning «Çimyon daftari» turkumiga kirgan, özbek tabiatining fusunkor tarovati va betakror ranglarini öziga simirgan şe'rlari nafaqat şoir şe'riy ijodining, balki umuman özbek lirikasining şoh namunalaridan biri böldi. Şoir bu şe'rlari b-n özbek şe'riyatiga oybekona nafis lirizmni olib kirdi, nozik tuyğu va keçinmalarni tasvirlaş madaniyatini yanada mukammallaştirdi, lirik şe'riyat tilini nafosat yoğdulari b-n jilolantirib yubordi.
Bir tomondan, lirik harorat, ikkinçi tomondan, epik kölam O. şe'riyatiga xos xususiyatlardir. U lirik şe'riyat b-n bir qatorda dostonna-vislik sohasida ham izlanişlar olib borib, «Dilbar — davr qizi» (1932), «Öç» (1933), «Baxtigul va Soğindiq» (1934), «Qahramon qiz» (1936), «Gulnoz», «Kamonçi», «Navoiy» (1937) singari dostonlarni yezdi. Şoir bu dostonlarida öz davrining qahramoni obrazini yaratiş va şu davrning muhim ijtimoiyma'naviy masalalarini kötariş b-n birga tarixiy ötmiş mavzuiga ham murojaat etdi. O.ning liro-epik şe'riyatdagi dastlabki tajribalari uning katta epik polotnolarni yaratişga qodir san'atkor ekanini namoyiş etadi. «Uç» va «Navoiy» dostonlari esa yaqin kelajakda yaratajak «Qutluğ qon» va «Navoiy» romanlari uçun öziga xos eskiz vazifasini ötadi.
Sovet davlatining adabiy-madaniy siyosati natijasida 1937—38 y.larda yozuvçilar va ularning asarlariga vulgar sotsiologizm nuqtai nazaridan yondaşiş tamoyili kuçaydi. O.ning «Çimyon daftari» turkumiga kirgan lirik şe'rlari burjua şe'riyati namunalari, deb baholandi. Davlat siyosati darajasiga kötarilgan bu harakat oqibatida, boşqa şoirlar qatori, O. ham, «köngil şe'riyati»ga tamomila zid ölaroq, «fajdanlik şe'riyati» deb atalgan şe'riyat namunalarini yaratişga majbur böldi. Şunga qaramay, O.ning ilm-fan va texnikani egallaşga da'vat etuvçi hamda vatanparvarlik va mehnatsevarlik ğoyalari b-n suğorilgan «Özbekiston», «Dneprostroy», «Fanga yuriş», «Raisa», «Qizlar» singari önlab şe'r va dostonlari 30—40-y.lar özbek şe'riyatida muhim voqea böldi.
O. 40-y.lar oxiri — 50-y.lar boşlarida «Qizlar» (1947) dostonidan taşqari, «Hamza» (1948), Pokiston taassurotlari asosida «Zafar va Zahro» (1950) va «Haqgöylar» (1952) dostonlarini yaratdi. 60-y.larda şaxsga siğiniş fojialari foş etilib, sobiq sovet mamlakatida «xruşçyovça» harorat jilvalari kuringanda, O. xastaligiga qaramay, yana «sof lirika»ning guzal namunalarini takdim etadi, Xirosima fojiasiga bağişlangan «Davrim jarohati» (1952), «Guli va Navoiy» (1968) dostonlarini yoziş b-n birga Amir Temur va Bobur haqidagi lirik dostonlarni yozişga kirişadi. Şoir uzining bu asarlari b-n 60-y.lar özbek şe'riyatida yangi badiiy tafakkurning boşlanişi va qaror topişiga muhim hissa quşadi.
O.ning nasriy merosi 5 roman («Qutluğ qon», «Navoiy», «Oltin vodiydan şabadalar», «Quyoş qoraymas» va «Uluğ yöl»), 4 qissa («Şonli yöl», «Hyp qidirib», «Bolalik xotiralarim» va «Bola Alişer») hamda bir qança hikoya va oçerklardan iborat.
O.ning roman janridagi dastlabki tajribasi — «Qutluğ qon» asari yozuvçi hayotining eng tahlikali kezlarida, 1938 y.da, qisqa muddatda yozilgan va 1940 y.da naşr etilgan. Yozuvçining bolalik xotiralari b-n töyingan bu asarda özbek xalqining 1-jahon uruşi arafasidagi maşaqqatli hayoti qalamga olingan. Bu davrda, bir tomondan, mustamlakaçilik siyosati, ikkinçi tomondan, ölkaga kirib kela boşlagan kapitalistik munosabatlar tufayli mehnatkaşlar ommasi ğoyat qaşşoqlaşgan edi. Şunday vaqtda sabr kosasi tölgan xalqning norozilik namoyişi b-n çi-qişi yoki qözğolon kötarişi tabiiy edi. Çor hokimiyatining Örta Osiyo aholisini mardikorlikka oliş töğrisidagi farmoni 1916 y. qözğo-lonining gurullab yonişi uçun bir turtki böldi. O. romanda Yölçi boşlik, mehnatkaşlar, Mirzakarimboy boşliq boylarning özaro munosabatlarini tasvirlaş orqali mazkur qözğolonning kelib çiqiş sabablarini badiiy tahlil etdi. Jamiyatning şu davrdagi qutblaşgan holatini ta'kidlab körsatiş maqsadida va sovet mafkurasining talabi b-n boylar obrazini, ayniqsa, Mirzakarimboy obrazini yaratişda qora böyoqlardan köproq foydalandi. 1937 y. tegirmonidan arang omon qolgan adibning romanni busiz naşr etişi amri mahol edi.
O. bu asari b-n A. Qodiriy, Çulpon va S. Ayniy boşlab bergan tarixiy romannavislik an'anasini rivojlantirib, uni mehnatkaş xalq xarakterini özida mujassamlantirgan Yölçi, Gulnor kabi qahramonlarning yorqin obrazlari b-n boyitdi. «Qutluğ qon» özbek adabiyotidagi badiiy jihatdan eng yuksak romanlardan biridir.
O. şoir, nosir, adabiyotşunos olim sifatida ham Navoiy hayotiga köp bor murojaat etgan. Uning 1942 y. 2-jahon uruşining qizğin bir paytida «Navoiy» romanini yozib tugatgani tasodifiy emas. Nafaqat uluğ şoir, balki 15-a.dagi Xuroson hayotini ham puxta örgangan adib bu asarda Navoiyning şoir va inson sifatidagi gumanizmi — insonparvarlik mohiyatini katta mahorat b-n gavdalantirib bergan. O. Navoiy obrazini 15-a. Xurosonida röy bergan muhim tarixiy voqealar fonida gavdalantirar ekan, şu davrda Temuriylar davlatini harakatga keltirgan, keyinçalik esa uni tanazzulga olib kelgan kuçlar va ularning özaro kuraşini xaqqoniy aks ettirgan. O. mazkur asari b-n özbek adabiyotida tarixiy-biografik roman janrini boşlab, uning asosiy tamoyillarini belgilab berdi. «Navoiy» romani keyinçalik özbek adabiyotida «Uluğbek xazinasi», «Köhna dunyo» (O. Yoqubov), «Yulduzli tunlar», «Avlodlar dovoni» (P. Kr-dirov) singari tarixiybiografik romanlarning maydonga kelişiga zamin hozirladi.
O.ning nasriy asarlari orasida özbek xalqining 2-jahon uruşidagi jasorati tasviriga bağişlangan «Quyoş qoraymas» (1943—59) romani alohida e'tiborga loyiq. Adib mazkur romanini garçand Ğarbiy frontga qilgan safaridan qaytiboq yoza boşlagan bölsada, uruş töğrisidagi dahşatli haqiqatni aytiş iloji bölmagani uçun, uni 50-y. larda — xastalik paytida yozib tugatdi. O. Bektemir va uning ikki jangovar döstining obrazini yaratiş orkali Sovet davlatining uruşga tayyorgarliksiz kirgani va sarkardalarning qöpol xatolari tufayli millionlab kişilar, şu jumladan, özbek jangçilarining «töp yemi» bölayotgani haqidagi haqiqatni badiiy mujassamlantirib berdi.
Adib «Oltin vodiydan şabadalar» (1949) romanida uruşdan keyingi davr qahramoni obrazini, «Qutluğ qon» romanining davomi sifatida yozilgan «Uluğ yöl» (1967) asarida esa Yulçi va Gulnorlarning 20-y.lardagi izdoşlari obrazini yaratişga intildi.
O. qalamiga mansub roman va qissalar qaysi davr hayotidan olingan bulmasin, adib şu davr hayotini mukammal urgangan, ayniqsa, tarixiy davr va tarixiy şaxs hayoti b-n birlamçi manbalar asosida yaqindan tanişgan yozuvçi sifatida namoyon buladi. O.ning nasriy asarlariga xos muhim xususiyatlardan yana biri şundaki, u asar qahramoni yoki tarixiy şaxeni Vatan va xalq manfaatlari yölida kuraşuvçi, mehnatkaş xalq orzu-armonlarining röyobga çiqişi yölida zahmat çekuvçi siymo sifatida tasvirlaydi.
O. ozgina bölsada, öz kuçini dramaturgiyada ham sinab kördi. U uruş y.larida Çingizxon istilosiga qarşi kötarilgan xalq harakatlaridan biriga murojaat etib, vatandoşlarida faşizmga qarşi kuraş maylini rağbatlantiruvçi «Mahmud Torobiy» operasi librettosini yozdi (1944) va şu mavzu böyiça drama teatrlari uçun «Ğalvirçi», rus adibi va adabiyotşunosi A. Deyç b-n hamkorlikda esa rus tilida «Xalq qalqoni» pyesalari ustida işladi. O. bu asarlarida ham tarixiy jarayon qonuniyatlarini yaxşi bilgan, tarixga xalq manfaatlari nuqtai nazaridan yondaşuvçi yirik olim sifatida namoyon böldi.
O. adabiy faoliyatining muhim qismini adabiyotşunoslikka oid tadqiqot va maqrlalar taşkil etadi. Özbek xalqi tarixi va özbek mumtoz adabiyotining ulkan bilimdoni O. özining adabiy-tanqidiy faoliyatida adabiyotimizning eng qad. davridan to ötgan asrning 60-y.lariga qadar keçgan şakllaniş va taraqqiyot yöliga bağişlangan köplab maqolalar e'lon qildi. Bu maqolalarning katta bir qismi Alişer Navoiy yaşagan davr, şoir hayoti va ijodini örganişta ba-ğişlangan bölib, ular keyinçalik O.ning «Navoiy gulşani» maqolalar töplamini taşkil etdi. Bu maqolalar navoiyşunoslikning özbek adabiyotşunosligining muhim bir sohasi sifatida şakllanişi va rivojlanişiga hissa bölib qöşildi. Şu b-n birga O. Yozuvçilar uyuşmasi va Fanlar akademiyasi gumanitar bölimining raisi sifatida Navoiyning 500 yillik yubileyini taşkil etiş va ötkazişga rahbarlik qildi. A. Deyç b-n birga rus tilida Navoiyga bağişlangan turkum maqolalar çop etdi (bu maqolalar mualliflarning 1968 y.da naşr etilgan «Alişer Navoiy. Literaturno-kritiçeskiy oçerk» kitobidan urin olgan).
Yirik adabiyotşunos O. «Abdulla Qodiriyning ijodiy yöli» (1935) monografiyasi va b. maqolalarida 20-a. özbek adabiyotining taraqqiyoti muammolarini, A. S. Puşkin, L. N. Tolstoy va A. M. Gorkiy singari rus adabiyoti namoyandalarining özbek yozuvçilariga ta'siri masalalarini yuqori ilmiy-nazariy saviyada örgandi. Mumtoz va zamonaviy özbek adabiyoti yutuklarini qardoş xalklarga taniştirişda O.ning rus tilidagi maqolalari ayriça ahamiyatga molik.
Serqirra ijod sohibi O. jahon va rus adabiyotining eng yuksak namunalarini özbek tiliga tarjima qilib, Çulpon va Qodiriy asos solgan özbek tarjima maktabini uzining yuksak darajadagi tarjimalari b-n . boyitdi. özbek kitobxoni O. tarjimasi orqali Rim adabiyoti namunalari, J. B. Molyerning «Tartyuf», A. S. Puşkinning «Yevgeniy Onegin», M. Yu. Lermontovning «Maskarad», «Dovud Sosunli» arman eposi, G. Geyne, I. A. Krilov, V. G. Belinskiy, E. Verxarn va b.ning asarlari b-n tanişdi.
O. özining rang-barang ijodi va ulkan jamoat arbobi sifatidagi faoliyati b-n özbek xalqining madaniy yuksalişiga katta hissa qöşdi. 1980 y.da adib yaşagan uyda O. uy-muzeyi taşkil etilgan va unga haykal örnatilgan. Toşkentdagi maktab, xiyobon va metro bekatlaridan biri O. nomi b-n atalgan, Termiz davlat un-ti, Toşkent viloyatidagi jamoa xujaligiga O. nomi berilgan. O. vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni b-n takdirlangan(2001).
As: Mukammal asarlar töplami [20- j.li], 1-20-j.lar, T., 1975-1985.
Ad.: Bat L., Koşçanov M., Aybek. Kritikobiografiçeskiy oçerk, M., 1966; Yoqubov H., Adibning mahrrati, T., 1966; Karimov N., Oybek, T., 1985; Karimov N., Oybek gulşanida krlgan ğunçalar, T., 1985.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЙБЕК (тахаллуси; асл исм-шарифи Муса Тошмуҳаммад ўғли; 1905.10.1 — Тошкент — 1968.1.7) — шоир, ёзувчи, адабиётшунос олим ва жамоат арбоби. Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1965), Ўзбекистон ФА академиги (1943). Ҳунарманд-бўзчи оиласида туғилган. Дастлаб Оқмасжид маҳалласидаги эски мактабда (1911—17), сўнг Мунавварқори Абдурашидхонов ташкил этган «Намуна» мактабида (1918—21) бошланғич маълумот олади. Шундан кейин Навоий номидаги таълим ва тарбия техникум-интернатида таҳсил олгач (1921—25), Тошкент ун-тининг ижтимоий фанлар ф-тида (1925—27), Ленинград халқ хўжалиги ин-тида (1927—29) ўқийди ва оғир хасталикка чалингани сабабли яна Тошкентга қайтиб, Тошкент ун-тида укишни тугатади (1930).
О. меҳнат фаолиятини талабалик йилларида бошлаб, урта мактаб, техникум ва ишчилар ф-тлари (1925—27) да, Халқ хўжалиги, Қишлоқ хўжалик ва Педагогика ин-тларида тил ва адабиёт фанларидан даре беради, Тошкент ун-тининг иқтисод ф-тида эса ассистент сифатида хизмат қилади (1930— 35). Айни пайтда Маданий қурилиш илмий тадқиқот ин-ти (1933) ва Фанлар комитети ҳузуридаги Тил ва адабиёт ин-тида (1934—37) илмий ходим бўлиб ишлайди. 1937 й.да Совет давла-ти қатағон сиёсатининг авж олиши О.нинг «миллатчи» ва «миллий итти-ҳодчилар»га хайрихоҳ киши сифатида ишдан ҳайдалиши ҳамда тазйиққа учрашига сабабчи бўлади. Камбағал оиладан чиққанлиги ва интернатда тарбияланганлиги туфайли қатағондан омон қолган О. 1938 й. охиридагина Ўзбекистон ўқув-педагогика нашри-ётига таржимон-муҳаррир сифатида ишга қабул қилинади. 1941—45 й.лар урушининг бошланиши б-н у яна номатлуб шахе сифатида қувғинга учрайди. Ўзбекистон Фанлар академиясининг ташкил этилиши б-н академиянинг гуманитар бўлимига (1935— 51), Ҳамид Олимжон вафотидан кейин эса Ёзувчилар уюшмаси ҳайъатига раис, «Шарқ юлдузи» жур.га бош муҳаррир (1945— 59) этиб та-йинланади; Тил ва адабиёт ин-тининг директори (1950—52) ҳамда «Ўзбек тили ва адабиёти» жур.нинг бош муҳаррири (1958—68) вазифасини бажаради. 50-й.лар аввалида яна қатағон тўлқинининг бошланиши б-н О. инсульт хасталигига учрайди ва узок, давом этган хасталик оқибатида вафот этади.
О. адабий фаолиятини шоир сифатида бошлаган. «Чолғу товуши» деган биринчи шеъри 1922 й. «Армуғон» жур.да босилган. Бу вақтда у Чўлпон, шунингдек, «ёш усмонлилар» шеърияти таъсирида бўлиб, улар руҳидаги шеърларидан иборат «Туйғулар» (1926) ва «Кўнгил найлари» (1929) тўпламларини эълон қилган. О дастлабки ижодида даврнинг ўткинчи мавзуларига ба-ғишланган сарбаст шеърлар яратган, уларнинг аксарияти «Машъала» (1932) тўпламидан ўрин олган. Кейинчалик шоир лирик туйғу ва кечинмалар тасвирига катта эътибор бериб, «кўнгил лирикаси» намуналарини яратишга интилди. Унинг бу борадаги изланишлари, айниқса, «Евгений Онегин» шеърий романини таржима қилиши (1936) жараенида орттирган тажрибаси туфайли ва А. С. Пушкин асарларидаги лиризм таъсирида яхши самаралар берди. О.нинг «Чимён дафтари» туркумига кирган, ўзбек табиатининг фусункор таровати ва бетакрор рангларини ўзига симирган шеърлари нафақат шоир шеърий ижодининг, балки умуман ўзбек лирикасининг шоҳ намуналаридан бири бўлди. Шоир бу шеърлари б-н ўзбек шеъриятига ойбекона нафис лиризмни олиб кирди, нозик туйғу ва кечинмаларни тасвирлаш маданиятини янада мукаммаллаштирди, лирик шеърият тилини нафосат ёғдулари б-н жилолантириб юборди.
Бир томондан, лирик ҳарорат, иккинчи томондан, эпик кўлам О. шеъриятига хос хусусиятлардир. У лирик шеърият б-н бир қаторда достонна-вислик соҳасида ҳам изланишлар олиб бориб, «Дилбар — давр қизи» (1932), «Ўч» (1933), «Бахтигул ва Соғиндиқ» (1934), «Қаҳрамон қиз» (1936), «Гулноз», «Камончи», «Навоий» (1937) сингари достонларни езди. Шоир бу достонларида ўз даврининг қаҳрамони образини яратиш ва шу даврнинг муҳим ижтимоиймаънавий масалаларини кўтариш б-н бирга тарихий ўтмиш мавзуига ҳам мурожаат этди. О.нинг лиро-эпик шеъриятдаги дастлабки тажрибалари унинг катта эпик полотноларни яратишга қодир санъаткор эканини намойиш этади. «Уч» ва «Навоий» достонлари эса яқин келажакда яратажак «Қутлуғ қон» ва «Навоий» романлари учун ўзига хос эскиз вазифасини ўтади.
Совет давлатининг адабий-маданий сиёсати натижасида 1937—38 й.ларда ёзувчилар ва уларнинг асарларига вульгар социологизм нуқтаи назаридан ёндашиш тамойили кучайди. О.нинг «Чимён дафтари» туркумига кирган лирик шеърлари буржуа шеърияти намуналари, деб баҳоланди. Давлат сиёсати даражасига кўтарилган бу ҳаракат оқибатида, бошқа шоирлар қатори, О. ҳам, «кўнгил шеърияти»га тамомила зид ўлароқ, «фажданлик шеърияти» деб аталган шеърият намуналарини яратишга мажбур бўлди. Шунга қарамай, О.нинг илм-фан ва техникани эгаллашга даъват этувчи ҳамда ватанпарварлик ва меҳнатсеварлик ғоялари б-н суғорилган «Ўзбекистон», «Днепрострой», «Фанга юриш», «Раиса», «Қизлар» сингари ўнлаб шеър ва достонлари 30—40-й.лар ўзбек шеъриятида муҳим воқеа бўлди.
О. 40-й.лар охири — 50-й.лар бошларида «Қизлар» (1947) достонидан ташқари, «Ҳамза» (1948), Покистон таассуротлари асосида «Зафар ва Заҳро» (1950) ва «Ҳақгўйлар» (1952) достонларини яратди. 60-й.ларда шахсга сиғиниш фожиалари фош этилиб, собиқ совет мамлакатида «хрушчёвча» ҳарорат жилвалари куринганда, О. хасталигига қарамай, яна «соф лирика»нинг гузал намуналарини такдим этади, Хиросима фожиасига бағишланган «Даврим жароҳати» (1952), «Гули ва Навоий» (1968) достонларини ёзиш б-н бирга Амир Темур ва Бобур ҳақидаги лирик достонларни ёзишга киришади. Шоир узининг бу асарлари б-н 60-й.лар ўзбек шеъриятида янги бадиий тафаккурнинг бошланиши ва қарор топишига муҳим ҳисса қушади.
О.нинг насрий мероси 5 роман («Қутлуғ қон», «Навоий», «Олтин водийдан шабадалар», «Қуёш қораймас» ва «Улуғ йўл»), 4 қисса («Шонли йўл», «Hyp қидириб», «Болалик хотираларим» ва «Бола Алишер») ҳамда бир қанча ҳикоя ва очерклардан иборат.
О.нинг роман жанридаги дастлабки тажрибаси — «Қутлуғ қон» асари ёзувчи ҳаётининг энг таҳликали кезларида, 1938 й.да, қисқа муддатда ёзилган ва 1940 й.да нашр этилган. Ёзувчининг болалик хотиралари б-н тўйинган бу асарда ўзбек халқининг 1-жаҳон уруши арафасидаги машаққатли ҳаёти қаламга олинган. Бу даврда, бир томондан, мустамлакачилик сиёсати, иккинчи томондан, ўлкага кириб кела бошлаган капиталистик муносабатлар туфайли меҳнаткашлар оммаси ғоят қашшоқлашган эди. Шундай вақтда сабр косаси тўлган халқнинг норозилик намойиши б-н чи-қиши ёки қўзғолон кўтариши табиий эди. Чор ҳокимиятининг Ўрта Осиё аҳолисини мардикорликка олиш тўғрисидаги фармони 1916 й. қўзғо-лонининг гуруллаб ёниши учун бир туртки бўлди. О. романда Йўлчи бошлик, меҳнаткашлар, Мирзакаримбой бошлиқ бойларнинг ўзаро муносабатларини тасвирлаш орқали мазкур қўзғолоннинг келиб чиқиш сабабларини бадиий таҳлил этди. Жамиятнинг шу даврдаги қутблашган ҳолатини таъкидлаб кўрсатиш мақсадида ва совет мафкурасининг талаби б-н бойлар образини, айниқса, Мирзакаримбой образини яратишда қора бўёқлардан кўпроқ фойдаланди. 1937 й. тегирмонидан аранг омон қолган адибнинг романни бусиз нашр этиши амри маҳол эди.
О. бу асари б-н А. Қодирий, Чулпон ва С. Айний бошлаб берган тарихий романнавислик анъанасини ривожлантириб, уни меҳнаткаш халқ характерини ўзида мужассамлантирган Йўлчи, Гулнор каби қаҳрамонларнинг ёрқин образлари б-н бойитди. «Қутлуғ қон» ўзбек адабиётидаги бадиий жиҳатдан энг юксак романлардан биридир.
О. шоир, носир, адабиётшунос олим сифатида ҳам Навоий ҳаётига кўп бор мурожаат этган. Унинг 1942 й. 2-жаҳон урушининг қизғин бир пайтида «Навоий» романини ёзиб тугатгани тасодифий эмас. Нафақат улуғ шоир, балки 15-а.даги Хуросон ҳаётини ҳам пухта ўрганган адиб бу асарда Навоийнинг шоир ва инсон сифатидаги гуманизми — инсонпарварлик моҳиятини катта маҳорат б-н гавдалантириб берган. О. Навоий образини 15-а. Хуросонида рўй берган муҳим тарихий воқеалар фонида гавдалантирар экан, шу даврда Темурийлар давлатини ҳаракатга келтирган, кейинчалик эса уни таназзулга олиб келган кучлар ва уларнинг ўзаро курашини хаққоний акс эттирган. О. мазкур асари б-н ўзбек адабиётида тарихий-биографик роман жанрини бошлаб, унинг асосий тамойилларини белгилаб берди. «Навоий» романи кейинчалик ўзбек адабиётида «Улуғбек хазинаси», «Кўҳна дунё» (О. Ёқубов), «Юлдузли тунлар», «Авлодлар довони» (П. Кр-диров) сингари тарихийбиографик романларнинг майдонга келишига замин ҳозирлади.
О.нинг насрий асарлари орасида ўзбек халқининг 2-жаҳон урушидаги жасорати тасвирига бағишланган «Қуёш қораймас» (1943—59) романи алоҳида эътиборга лойиқ. Адиб мазкур романини гарчанд Ғарбий фронтга қилган сафаридан қайтибоқ ёза бошлаган бўлсада, уруш тўғрисидаги даҳшатли ҳақиқатни айтиш иложи бўлмагани учун, уни 50-й. ларда — хасталик пайтида ёзиб тугатди. О. Бектемир ва унинг икки жанговар дўстининг образини яратиш оркали Совет давлатининг урушга тайёргарликсиз киргани ва саркардаларнинг қўпол хатолари туфайли миллионлаб кишилар, шу жумладан, ўзбек жангчиларининг «тўп еми» бўлаётгани ҳақидаги ҳақиқатни бадиий мужассамлантириб берди.
Адиб «Олтин водийдан шабадалар» (1949) романида урушдан кейинги давр қаҳрамони образини, «Қутлуғ қон» романининг давоми сифатида ёзилган «Улуғ йўл» (1967) асарида эса Йулчи ва Гулнорларнинг 20-й.лардаги издошлари образини яратишга интилди.
О. қаламига мансуб роман ва қиссалар қайси давр ҳаётидан олинган булмасин, адиб шу давр ҳаётини мукаммал урганган, айниқса, тарихий давр ва тарихий шахс ҳаёти б-н бирламчи манбалар асосида яқиндан танишган ёзувчи сифатида намоён булади. О.нинг насрий асарларига хос муҳим хусусиятлардан яна бири шундаки, у асар қаҳрамони ёки тарихий шахени Ватан ва халқ манфаатлари йўлида курашувчи, меҳнаткаш халқ орзу-армонларининг рўёбга чиқиши йўлида заҳмат чекувчи сиймо сифатида тасвирлайди.
О. озгина бўлсада, ўз кучини драматургияда ҳам синаб кўрди. У уруш й.ларида Чингизхон истилосига қарши кўтарилган халқ ҳаракатларидан бирига мурожаат этиб, ватандошларида фашизмга қарши кураш майлини рағбатлантирувчи «Маҳмуд Торобий» операси либреттосини ёзди (1944) ва шу мавзу бўйича драма театрлари учун «Ғалвирчи», рус адиби ва адабиётшуноси А. Дейч б-н ҳамкорликда эса рус тилида «Халқ қалқони» пьесалари устида ишлади. О. бу асарларида ҳам тарихий жараён қонуниятларини яхши билган, тарихга халқ манфаатлари нуқтаи назаридан ёндашувчи йирик олим сифатида намоён бўлди.
О. адабий фаолиятининг муҳим қисмини адабиётшуносликка оид тадқиқот ва мақрлалар ташкил этади. Ўзбек халқи тарихи ва ўзбек мумтоз адабиётининг улкан билимдони О. ўзининг адабий-танқидий фаолиятида адабиётимизнинг энг қад. давридан то ўтган асрнинг 60-й.ларига қадар кечган шаклланиш ва тараққиёт йўлига бағишланган кўплаб мақолалар эълон қилди. Бу мақолаларнинг катта бир қисми Алишер Навоий яшаган давр, шоир ҳаёти ва ижодини ўрганишта ба-ғишланган бўлиб, улар кейинчалик О.нинг «Навоий гулшани» мақолалар тўпламини ташкил этди. Бу мақолалар навоийшуносликнинг ўзбек адабиётшунослигининг муҳим бир соҳаси сифатида шаклланиши ва ривожланишига ҳисса бўлиб қўшилди. Шу б-н бирга О. Ёзувчилар уюшмаси ва Фанлар академияси гуманитар бўлимининг раиси сифатида Навоийнинг 500 йиллик юбилейини ташкил этиш ва ўтказишга раҳбарлик қилди. А. Дейч б-н бирга рус тилида Навоийга бағишланган туркум мақолалар чоп этди (бу мақолалар муаллифларнинг 1968 й.да нашр этилган «Алишер Навоий. Литературно-критический очерк» китобидан урин олган).
Йирик адабиётшунос О. «Абдулла Қодирийнинг ижодий йўли» (1935) монографияси ва б. мақолаларида 20-а. ўзбек адабиётининг тараққиёти муаммоларини, А. С. Пушкин, Л. Н. Толстой ва А. М. Горький сингари рус адабиёти намояндаларининг ўзбек ёзувчиларига таъсири масалаларини юқори илмий-назарий савияда ўрганди. Мумтоз ва замонавий ўзбек адабиёти ютукларини қардош халкларга таништиришда О.нинг рус тилидаги мақолалари айрича аҳамиятга молик.
Серқирра ижод соҳиби О. жаҳон ва рус адабиётининг энг юксак намуналарини ўзбек тилига таржима қилиб, Чулпон ва Қодирий асос солган ўзбек таржима мактабини узининг юксак даражадаги таржималари б-н . бойитди. ўзбек китобхони О. таржимаси орқали Рим адабиёти намуналари, Ж. Б. Мольернинг «Тартюф», А. С. Пушкиннинг «Евгений Онегин», М. Ю. Лермонтовнинг «Маскарад», «Довуд Сосунли» арман эпоси, Г. Гейне, И. А. Крилов, В. Г. Белинский, Э. Верхарн ва б.нинг асарлари б-н танишди.
О. ўзининг ранг-баранг ижоди ва улкан жамоат арбоби сифатидаги фаолияти б-н ўзбек халқининг маданий юксалишига катта ҳисса қўшди. 1980 й.да адиб яшаган уйда О. уй-музейи ташкил этилган ва унга ҳайкал ўрнатилган. Тошкентдаги мактаб, хиёбон ва метро бекатларидан бири О. номи б-н аталган, Термиз давлат ун-ти, Тошкент вилоятидаги жамоа хужалигига О. номи берилган. О. вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени б-н такдирланган(2001).
Ас: Мукаммал асарлар тўплами [20- ж.ли], 1-20-ж.лар, Т., 1975-1985.
Ад.: Бать Л., Кошчанов М., Айбек. Критикобиографический очерк, М., 1966; Ёқубов Ҳ., Адибнинг маҳррати, Т., 1966; Каримов Н., Ойбек, Т., 1985; Каримов Н., Ойбек гулшанида крлган ғунчалар, Т., 1985.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.