Öyin
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–122-b. — ziyouz.com
Öyin —tarbiyalaş va hordiq çiqariş vositalaridan biri. Ö. insoniyatning butun tarixi mobaynida diniy marosim, sport, harbiy va boşqalar maşqlar, şuningdek, san'at, ayniqsa uning ijro şakllari bilan qöşilib kelgan.
Ma'lumki, inson öz hayotida öyin, öqiş, mehnat, dam oliş kabi maşğulotlar bilan band böladi. Inson hayotining dastlabki davrlarida Ö. asosiy faoliyat hisoblanadi, keyin esa u öqiş bilan baravar davom etadi, undan söng esa Ö. kamayib, uning örnini öqiş va mehnat egallaydi. Odamzod tarixining dastlabki davrlarida Ö.lar hayotda muhim örin tutgan. Ö.lar yordamida insoniyat ösgan, ulğaygan, çiniqqan, jismonan baquvvat bölgan, aqlan, ruhan rivojlangan, ma'naviy kamol topgan.
Özbek xalqi orasida milliy Ö.larning quyidagi turlari keng tarqalgan:
1) tabiiymavsumiy Ö.lar («Yomğir yoğaloq»; «Oq terakmi — kök terak», «Uloq» va boşqalar); 2) hududiy va turli joylarga mos Ö.lar (mas, uydaboşqotirma va söz öyinlari; hovlida — «Toş Ö.», «Arqon Ö.»; boğda — yonğoq, danak Ö.lari, «Quvlaşmaçoq» va boşqalar); 3) turli yoş va jinslarga xos Ö.lar (yigitlar orasida «Podaçi», «Çavandoz», «Quloq çözma» va boşqalar, Qizlar orasida «Durra», «Çoriçanbar», «Ğozğoz» va boşqalar). Katta yoşdagi erkaklarning kuraş, uloq, çavgon kabi sport Ö.lari bölsa, ayollarning köproq söz, raqs, qöşiqli Ö.larni öynaş odatlari bölgan; 4) maşğulot, mehnat faoliyati bilan boğliq Ö.lar, odatda, «Navröz» kunlari öynalgan (mas, çorvaçilikda «Ov öyin», kamondan otiş, «Kiyik ovi»; dehqonçilikda «Maşoba», «Xirmonxirmon» va boşqalar; hunarmandçilikda «Sartaroş», «Kovuşim», «Kaştaçi» va boşqalar); 5) voqeaband Ö.lar («Podşovazir», «Uruş Ö.», «Eçkiçöpon», «Böri va qöylar» va boşqalar); 6) harakatli Ö.lar («Tepa kuraş», «Qöriqçi», «Çirkaş» va boşqalar); 7) turli vositali Ö.lar. Bu Ö.lar moddiy vositalar (qöğirçoq, öyinçoq, toş, tayoq, töp, yonğoq kabilar) yordamida bajariladigan va ma'naviy, badiiyifodali vositalar (söz, qöşiq, raqs, teatr) yordamida amalga oşiriladigan Ö.lar; 8) hayvonlar iştirokida ötadigan Ö.lar. Bu Ö.lar eng qadimiy hisoblanadi («Uloq», «Ot poyga», «Çavgon», «Xöroz uriştiriş», «Qöçqor uriştiriş», «Bedana uriştiriş», «It uriştiriş» va boşqalar).
Özbek xalq Ö.lari avlodlarni tarbiyalaşda «hayot maktabi» vazifasini ötagan. Ö.lar yoş avlodni aqlan, ruhan va jismonan barkamol bölib yetişişlarida muhim örin egallab kelgan (yana q. Bolalar öyinlari).
Ad.: Usmonxöjaye v T., Xöjayev F., 1001 öyin, T., 1990.
Usmon Qoraboyev.
Q.: Bolalar öyinlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЙИН —тарбиялаш ва ҳордиқ чиқариш воситаларидан бири. Ў. инсониятнинг бутун тарихи мобайнида диний маросим, спорт, ҳарбий ва бошқалар машқлар, шунингдек, санъат, айниқса унинг ижро шакллари билан қўшилиб келган.
Маълумки, инсон ўз ҳаётида ўйин, ўқиш, меҳнат, дам олиш каби машғулотлар билан банд бўлади. Инсон ҳаётининг дастлабки даврларида Ў. асосий фаолият ҳисобланади, кейин эса у ўқиш билан баравар давом этади, ундан сўнг эса Ў. камайиб, унинг ўрнини ўқиш ва меҳнат эгаллайди. Одамзод тарихининг дастлабки даврларида Ў.лар ҳаётда муҳим ўрин тутган. Ў.лар ёрдамида инсоният ўсган, улғайган, чиниққан, жисмонан бақувват бўлган, ақлан, руҳан ривожланган, маънавий камол топган.
Ўзбек халқи орасида миллий Ў.ларнинг қуйидаги турлари кенг тарқалган:
1) табииймавсумий Ў.лар («Ёмғир ёғалоқ»; «Оқ теракми — кўк терак», «Улоқ» ва бошқалар); 2) ҳудудий ва турли жойларга мос Ў.лар (мас, уйдабошқотирма ва сўз ўйинлари; ҳовлида — «Тош Ў.», «Арқон Ў.»; боғда — ёнғоқ, данак Ў.лари, «Қувлашмачоқ» ва бошқалар); 3) турли ёш ва жинсларга хос Ў.лар (йигитлар орасида «Подачи», «Чавандоз», «Қулоқ чўзма» ва бошқалар, Қизлар орасида «Дурра», «Чоричанбар», «Ғозғоз» ва бошқалар). Катта ёшдаги эркакларнинг кураш, улоқ, чавгон каби спорт Ў.лари бўлса, аёлларнинг кўпроқ сўз, рақс, қўшиқли Ў.ларни ўйнаш одатлари бўлган; 4) машғулот, меҳнат фаолияти билан боғлиқ Ў.лар, одатда, «Наврўз» кунлари ўйналган (мас, чорвачиликда «Ов ўйин», камондан отиш, «Кийик ови»; деҳқончиликда «Машоба», «Хирмонхирмон» ва бошқалар; ҳунармандчиликда «Сартарош», «Ковушим», «Каштачи» ва бошқалар); 5) воқеабанд Ў.лар («Подшовазир», «Уруш Ў.», «Эчкичўпон», «Бўри ва қўйлар» ва бошқалар); 6) ҳаракатли Ў.лар («Тепа кураш», «Қўриқчи», «Чиркаш» ва бошқалар); 7) турли воситали Ў.лар. Бу Ў.лар моддий воситалар (қўғирчоқ, ўйинчоқ, тош, таёқ, тўп, ёнғоқ кабилар) ёрдамида бажариладиган ва маънавий, бадиийифодали воситалар (сўз, қўшиқ, рақс, театр) ёрдамида амалга ошириладиган Ў.лар; 8) ҳайвонлар иштирокида ўтадиган Ў.лар. Бу Ў.лар энг қадимий ҳисобланади («Улоқ», «От пойга», «Чавгон», «Хўроз уриштириш», «Қўчқор уриштириш», «Бедана уриштириш», «Ит уриштириш» ва бошқалар).
Ўзбек халқ Ў.лари авлодларни тарбиялашда «ҳаёт мактаби» вазифасини ўтаган. Ў.лар ёш авлодни ақлан, руҳан ва жисмонан баркамол бўлиб етишишларида муҳим ўрин эгаллаб келган (яна қ. Болалар ўйинлари).
Ад.: Усмонхўжае в Т., Хўжаев Ф., 1001 ўйин, Т., 1990.
Усмон Қорабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.