Öymakorlik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123–124-b. — ziyouz.com

Öymakorlik — amaliy san'atning qadimiy va keng tarqalgan turi; yoğoç, ganç, metall, toş, suyak, terrakota va boşqalarni öyiş, yöniş, kesiş yöli bilan badiiy şakl yasaş san'ati. Buyumlar, turli asboblarni nafislaştirişda, binolarni bezaşda, kiçik şaklli haykaltaroşlik kompozitsiyalari yaratişda keng qöllanadi. Ö.ning mustaqil janri gliptika; foydalanadigan xom aşyosiga köra yoğoç öymakorligi, ganç öymakorligi, toş öymakorligi, metall Ö. (kandakorlik), suyak öymakorligi kabi turlari bor.

Örta Osiyoda, jumladan, Özbekiston hududida Ö. juda qadimdan rivojlangan. Ibtidoiy odamlar yoğoç, suyak, haivon şoxlaridan özlari uçun zarur qurollar yaratib, ularni «bezaşgan», turli ramziy çiziq va belgilar işlaşgan, toşlarga rasmlar çizişgan (q. Qoyatoş rasmlari). Özbekistonning jan.dagi Oqtom va Quyi Mozordan topilgan hayvon şoxi hamda suyak bölagiga çizib işlangan tasvirlar mil. av. 2— 1-ming yillarga mansub. Yumaloqtepa qa'rida mil. 5-6-asrlarga oid yoğoç Ö. namunalari saqlangan. Fayoztepa, Qoratepa, Ayritom poydevorlari marmar, toşdan işlanib Ö. bilan bezatilgan yodgorlik namunasidir.

Örta Osiyoda Ö. 3 yönalişda mavjud bölgan: naqş Ö., mavzuli (odam va hayvon tasviri işlangan) Ö. hamda naqş va mavzuli Ö. uyğunligidagi murakkab kompozitsiyalar. Afrosiyob, Fayoztepa, Ayritom va boşqalarda qurilgan saroy, ibodatxona, zodagonlarning uy va qasrlari şunday Ö. bilan bezatilgan. Arablarning bu hududga kirib kelişi bilan bezak san'atida köproq geometrik va islimiy naqşlar keng örin egallab, ular xalqning ma'naviy estetik qaraşlarini aks ettiruvçi vositaga aylandi.

Şohizinda majmuidagi devor orasidan topilgan yoğoç Ö. namunasi 12-asrga mansub. Şayx Sayfiddin Boharziy maqbarasidat yoğoç taxtadagi naqşlar, ganç Ö. namunalari ğoyat murakkab va nafis. Amir Temur va Temuriylar davrida yaratilgan Ö. namunalari yuksak mahorat va nozik did bilan bajarilgan, unda ustaning mahorati, xalqning falsafiyestetik qaraşlari, gözallik va jannat töğrisidagi tuşunçalari ramziy şakllarda öz ifodasini topdi (Şirinbeka oğo maqbarasi öyma naqşlari, Qusam ibn Abbos majmuasi eşiklari, Amir Temur maqbarasidat toş öymakorligi namunalari va panjaralar). Ö.ning yangi taraqqiyot bosqiçi 16—17-asrlarga töğri keladi, me'moriy qismlar (ustun, eşik, darvoza va boşqalar) bilan bir qatorda uy jihozlarini bezaş ham keng tus oldi.

18—19-asrlarda Ö.ning öziga xos maktablari rivojlandi, biribiridan jozibador san'at namunalari yuzaga keldi. Ö. uslubiy rangbaranglikka xizmat qildi. 19-asroxiri — 20-asrda Xiva (O. Polvonov, S. Boğbekov), Buxoro (Usta Şirin Murodov, A. Boltayev), Qöqon (Najmiddinov Haydar va uning öğli Q. Haydarov) va boşqalarda mohir, qöli gul ustalar yetişib çiqdi, ular Xudoyorxon ördasi, Knyaz Romanov saroyi, Kalontarov uyi, Sitorai Mohi Xosa kabi me'moriy yodgorliklarni mahorat bilan bezadi.

20-asrda Ö. yangi mazmun va şakllar bilan boyidi, mintaqalardagi mahalliy xususiyatlar bir-biri bilan uyğunlaşib ajoyib mujassamotlar yaratildi (Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi va boşqalar).

Zamonaviy Ö. mustaqillik davrida bunyod etilayotgan me'moriy inşootlarning barça turlarida qöllanib, ular jozibador bezatilmoqda. Yoğoç öymakorligida qöqonlik Q. Haydarovning şogirdlari A. Abdullayev, H. Umarov, toşkentlik S. Xöjayev, M. ^osşiovlarning şogirdlari, N. Ibrohimov, O. Fayzullayev, S. Rahmatullayev, N. Sohibnazarov, H. Odilov, A. Azlarov, samarqandlik M. Jumaboyev, A. Jalilov, N. Narzullayev va boşqalar; ganç öymakorligida M. Usmonovning şogirdlari M. Sultonov, A. Sultonov, Abdurahim Umarov, Mirvohid Usmonov va boşqalarning xizmatlari katta.

Ne'mat Abdullayev.

Q.: Qoyatoş rasmlari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЙМАКОРЛИК — амалий санъатнинг қадимий ва кенг тарқалган тури; ёғоч, ганч, металл, тош, суяк, терракота ва бошқаларни ўйиш, йўниш, кесиш йўли билан бадиий шакл ясаш санъати. Буюмлар, турли асбобларни нафислаштиришда, биноларни безашда, кичик шаклли ҳайкалтарошлик композициялари яратишда кенг қўлланади. Ў.нинг мустақил жанри глиптика; фойдаланадиган хом ашёсига кўра ёғоч ўймакорлиги, ганч ўймакорлиги, тош ўймакорлиги, металл Ў. (кандакорлик), суяк ўймакорлиги каби турлари бор.

Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистон ҳудудида Ў. жуда қадимдан ривожланган. Ибтидоий одамлар ёғоч, суяк, ҳаивон шохларидан ўзлари учун зарур қуроллар яратиб, уларни «безашган», турли рамзий чизиқ ва белгилар ишлашган, тошларга расмлар чизишган (қ. Қоятош расмлари). Ўзбекистоннинг жан.даги Оқтом ва Қуйи Мозордан топилган ҳайвон шохи ҳамда суяк бўлагига чизиб ишланган тасвирлар мил. ав. 2— 1-минг йилларга мансуб. Юмалоқтепа қаърида мил. 5-6-асрларга оид ёғоч Ў. намуналари сақланган. Фаёзтепа, Қоратепа, Айритом пойдеворлари мармар, тошдан ишланиб Ў. билан безатилган ёдгорлик намунасидир.

Ўрта Осиёда Ў. 3 йўналишда мавжуд бўлган: нақш Ў., мавзули (одам ва ҳайвон тасвири ишланган) Ў. ҳамда нақш ва мавзули Ў. уйғунлигидаги мураккаб композициялар. Афросиёб, Фаёзтепа, Айритом ва бошқаларда қурилган сарой, ибодатхона, зодагонларнинг уй ва қасрлари шундай Ў. билан безатилган. Арабларнинг бу ҳудудга кириб келиши билан безак санъатида кўпроқ геометрик ва ислимий нақшлар кенг ўрин эгаллаб, улар халқнинг маънавий эстетик қарашларини акс эттирувчи воситага айланди.

Шоҳизинда мажмуидаги девор орасидан топилган ёғоч Ў. намунаси 12-асрга мансуб. Шайх Сайфиддин Боҳарзий мақбарасидат ёғоч тахтадаги нақшлар, ганч Ў. намуналари ғоят мураккаб ва нафис. Амир Темур ва Темурийлар даврида яратилган Ў. намуналари юксак маҳорат ва нозик дид билан бажарилган, унда устанинг маҳорати, халқнинг фалсафийэстетик қарашлари, гўзаллик ва жаннат тўғрисидаги тушунчалари рамзий шаклларда ўз ифодасини топди (Ширинбека оғо мақбараси ўйма нақшлари, Қусам ибн Аббос мажмуаси эшиклари, Амир Темур мақбарасидат тош ўймакорлиги намуналари ва панжаралар). Ў.нинг янги тараққиёт босқичи 16—17-асрларга тўғри келади, меъморий қисмлар (устун, эшик, дарвоза ва бошқалар) билан бир қаторда уй жиҳозларини безаш ҳам кенг тус олди.

18—19-асрларда Ў.нинг ўзига хос мактаблари ривожланди, бирибиридан жозибадор санъат намуналари юзага келди. Ў. услубий рангбарангликка хизмат қилди. 19-асрохири — 20-асрда Хива (О. Полвонов, С. Боғбеков), Бухоро (Уста Ширин Муродов, А. Болтаев), Қўқон (Нажмиддинов Ҳайдар ва унинг ўғли Қ. Ҳайдаров) ва бошқаларда моҳир, қўли гул усталар етишиб чиқди, улар Худоёрхон ўрдаси, Князь Романов саройи, Калонтаров уйи, Ситораи Моҳи Хоса каби меъморий ёдгорликларни маҳорат билан безади.

20-асрда Ў. янги мазмун ва шакллар билан бойиди, минтақалардаги маҳаллий хусусиятлар бир-бири билан уйғунлашиб ажойиб мужассамотлар яратилди (Навоий театри, Муқимий театри, Навоий номидаги адабиёт музейи ва бошқалар).

Замонавий Ў. мустақиллик даврида бунёд этилаётган меъморий иншоотларнинг барча турларида қўлланиб, улар жозибадор безатилмоқда. Ёғоч ўймакорлигида қўқонлик Қ. Ҳайдаровнинг шогирдлари А. Абдуллаев, Ҳ. Умаров, тошкентлик С. Хўжаев, М. ^осшиовларнинг шогирдлари, Н. Иброҳимов, О. Файзуллаев, С. Раҳматуллаев, Н. Соҳибназаров, Ҳ. Одилов, А. Азларов, самарқандлик М. Жумабоев, А. Жалилов, Н. Нарзуллаев ва бошқалар; ганч ўймакорлигида М. Усмоновнинг шогирдлари М. Султонов, А. Султонов, Абдураҳим Умаров, Мирвоҳид Усмонов ва бошқаларнинг хизматлари катта.

Неъмат Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.