Qoyatoş rasmlari

Qoyatoş rasmlari - ğorlar (devor va şiplari), qoyatoşlar va alohida toşlarga işlangan qad. tasvirlar. Rasmlar işlaniş xususiyatlariga köra 2 guruhga bölinadi: toş, temir, pölat yoki boşqa qattiq buyum bilan urib çökiçlaş, çiziş, tirnaş, işqalaş yöli bilan yaratilgan rasmlar (ular fanda petrogliflar deb ataladi) hamda tabiiy böyoq — oxra va b. bilan çizib işlangan oq, qora, sariq, kök, qizil, jigarrang rasmlar. Rangli rasmlarning işlaniş usuli u qadar murakkab emas; lekin petrog-liflarning işlanişi ança murakkab. Q.r. işlaniş uslubiga köra xilma-xildir: soya, oddiy çiziqlar, tarhli, naqşdor bezakli va b. uslub xususiyatlariga ega. Q.r. dunyoning barça joylarida ma'lum bölib, paleolitdan to örta asrlargaça bölgan davrda yaratilgan. Afrika (Sahroi Kabir va jan. toğlarda), Amerika (Alyaska, And va b. toğlar), Yevropa va Avstraliyaning toğliq hududlarida köp uçraydi; Rossiya (Amur, Lena, Yenisey, Ob, Irtiş, Baykal köli sohillari), Qozoğiston, Örta Osiyo (Qoratoğ, Bökantoğ, Tomditoğ, Tyanşan. Pomir, Nurota va b.)dan topilgan petroglif Q.r. diqqatga sazovor. Fransiya, ispaniya, Italiya, Hindiston, Rossiya (Lena, Amur, Baykal köli sohillari, Ural, Doğiston), Özbekiston (mas, Zarautsoy rasmlari, Sangijumon, Oqsoqolotasoy rasmlari) da rangli Q.r. topib örgaiilgan. Q.r. avvalo san'at obidasi sifatida san'at tari-xini örganişda, arxeologik va tarixiy manba sifatida ibtidoiy va qad. qabilalarning ijtimoiy hayoti va ruhiy olamini örganişda katta ahamiyatga ega. Yana q. Sarmişsoy rasmlari, Suratlisoy rasmlari, Takatoş rasmlari, Xöjakent rasmlari.

Ad.: Kabirov J., Sarmişsoyning qoyatoş rasmlari. T., 1976; Xöjanazarov M ., Naskalnşe izobrajeniya Xodjakentai Karakiyasaya, Samarqand, 1995.