Xöjakent rasmlari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 300–301-b. — ziyouz.com
Xöjakent rasmlari - Çatqol toğ tizmasining ğarbiy yon bağridagi qoyatoşlarga işlangan rasmlar. Toşkent viloyati Böstonliq tumani hududa. 1949—50 y.larda arxeolog X. Alpisboyev topgan, A. Kabirov (70-y.lar), M. Xöjanazarov (80-y.lar) tomonidan örganilgan. Bu noyob qoyatoş yodgorliga özining mazmuni, mavzusi, uslub xususiyatlari va tuzilişi jixatidan rangbarangdir. Ularning işlaniş texnikasi, uslubi, saqlanişi hamda joylanişi, şuningdek rayem sirtining kuyiş darajasi, ba'zi rasmlarning ustiga boşqa rasmlarning işlanganligiga köra, ular bir vaqtda emas, balki bir neça tarixiy davr mobaynida vujudga kelganligi aniqlandi. Demak, X.r.ning eng qad. mil. av. 4—3ming yillikka mansub, mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmi va milod boşlariga taallukli rasmlar ham mavjud. X.r.da odam, it, xökiz, arxar, toğ eçkisi, kiyik, ot, öqyoy, handasiy şakl va b. tasvirlangan bölib, ular qattiq buyum (toş, temir) bilan soya, oddiy çiziqlar, şakl körinişi uslubida urib çökiçlab işlangan; rasmlar orasida boşeiz va qölsiz qilib işlangan uç ayol tasviri realistik tarzda nozik işlangan. Qad. san'atda ayollar tasviri va haykalçalari juda kam uçraydi. Neolit va eneolit davriga oid arxeologik yodgorliklarning köpçiligidan ayollar haykalçalari topilgan, lekin şu davrga oid qoyatoş rasmlarida ayol tasvirlangan yodgorlik deyarli uçramaydi. Şu sababli Xöjakentdan topilgan uç ayol tasviri Markaziy Osiyoda neolit va eneolit davri uçun yagona va juda nodir hamda qimmatlidir. Rasmlarning aksariyati yaxşi saqlangan, ayrim rasmlargina tabiat hodisalari oqibatida yemirilgan, sinib tuşgan va yorilgan. X.r. arxeologik yodgorlik, qad. xalq hayotining ba'zi tomonlarini hamda şu joylarning hayvonot olami tarixini örganişda tarixiy manba va ibtidoiy odamlarning tasviriy san'ati sifatida muhim ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЎЖАКЕНТ РАСМЛАРИ - Чатқол тоғ тизмасининг ғарбий ён бағридаги қоятошларга ишланган расмлар. Тошкент вилояти Бўстонлиқ тумани ҳудуда. 1949—50 й.ларда археолог X. Алписбоев топган, А. Кабиров (70-й.лар), М. Хўжаназаров (80-й.лар) томонидан ўрганилган. Бу ноёб қоятош ёдгорлига ўзининг мазмуни, мавзуси, услуб хусусиятлари ва тузилиши жихатидан рангбарангдир. Уларнинг ишланиш техникаси, услуби, сақланиши ҳамда жойланиши, шунингдек раем сиртининг куйиш даражаси, баъзи расмларнинг устига бошқа расмларнинг ишланганлигига кўра, улар бир вақтда эмас, балки бир неча тарихий давр мобайнида вужудга келганлиги аниқланди. Демак, Х.р.нинг энг қад. мил. ав. 4—3минг йилликка мансуб, мил. ав. 1-минг йилликнинг 2-ярми ва милод бошларига тааллукли расмлар ҳам мавжуд. Х.р.да одам, ит, хўкиз, архар, тоғ эчкиси, кийик, от, ўқёй, ҳандасий шакл ва б. тасвирланган бўлиб, улар қаттиқ буюм (тош, темир) билан соя, оддий чизиқлар, шакл кўриниши услубида уриб чўкичлаб ишланган; расмлар орасида бошеиз ва қўлсиз қилиб ишланган уч аёл тасвири реалистик тарзда нозик ишланган. Қад. санъатда аёллар тасвири ва ҳайкалчалари жуда кам учрайди. Неолит ва энеолит даврига оид археологик ёдгорликларнинг кўпчилигидан аёллар ҳайкалчалари топилган, лекин шу даврга оид қоятош расмларида аёл тасвирланган ёдгорлик деярли учрамайди. Шу сабабли Хўжакентдан топилган уч аёл тасвири Марказий Осиёда неолит ва энеолит даври учун ягона ва жуда нодир ҳамда қимматлидир. Расмларнинг аксарияти яхши сақланган, айрим расмларгина табиат ҳодисалари оқибатида емирилган, синиб тушган ва ёрилган. Х.р. археологик ёдгорлик, қад. халқ ҳаётининг баъзи томонларини ҳамда шу жойларнинг ҳайвонот олами тарихини ўрганишда тарихий манба ва ибтидоий одамларнинг тасвирий санъати сифатида муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.