Oyrotlar

Oyrotlar (möğulça — birlik, ittifoqdoş, yaqinlik, qöşniçilik, örmonzorda yaşovçilar) — ğarbiy möğullar tarkibiga kirgan çöros, derbet, xöşout va tarğaut kabi 4 ulus, ya'ni qabilalar ittifoqining umumiy nomi. O.ni «derben oyrot» («tört oyrot») deb ham ataşgan. Turkiy xalqlar O.ni «qalmoq» deb atagan. O.ning umumiy soni haqida aniq ma'lumot yöq. O. ilk bor 1204 y.ga oid manbalarda qayd etilib, Yenisey daryosining yuqori qismida yaşagan. Keyinçalik (15-a.) Şarqiy Turkistonning şim. qismidagi (Junğoriya) yaylovlariga joylaşgan. 17-a. boşlarigaça O.ga xöşoutlar sardori (tayji) yetakçilik qilgan, keyin uşbu lavozim tarkibida turklar köproq bölgan çöros ulusi boşliği qöliga ötgan. O.ning hayoti çorvaçilikka asoslangan, şu b-n birga ular ovçilik, dehkrnçilik, hunarmandçilik b-n ham şuğullanadi. O.ning yozuvi qad. uyğur yozuviga asoslangan. Dindorlari — Tibet budda dinidan, uning «sariq din» (xitoyça «xuangjyao») oqimiga e'tiqod qiladi. Şu bois Tibetning markazi Lxasadagi ibodatxonani ziyorat qiliş O. uçun haj qiliş b-n teng bölgan. O. jamiyatida mavjud bölgan qoidalar Çingizxon davridagi qonunlar asosida bitilgan. «Oyrotmöğul tuzugi»ga asoslangan.

Manjurlar tomonidan Xitoyda taş-kil etilgan Sin (Çin) imperiyasi (1644—1911)ning O. davlatini tugatişi (q. Oyrot xonligi), O. uçun katta fojia bölgan. O. yarim asr mobaynida xitoyliklarga qarşilik körsatib nafaqat davlat tuzumidan, balki 600 ming kişidan iborat aholisining 5/6 qismidan ajralgan. O.ning tirik qolgan qismi Şarqiy Turkiston, Möğuliston va Xitoyning ğarbiy ölkalariga tarqatib yuborilgan.

Abdulahad Xöjayev.