Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Ozarbayjon

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–57-b. — ziyouz.com

    Ozarbayjon (Azerbayjan), Ozar-bayjon Respublikasi (Azerbayjan Respublikasi), — Zakavkazyening jan.-şarqiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 86,6 ming km2. Aholisi 8,2 mln. kişi (2003). Poytaxti — Boku ş. Ma'muriy jihatdan 61 tuman, 65 şahar, 122 şaharçaga bölinadi. Naxiçevan Muxtor Respublikasi va Toğli Qo-raboğ O. tarkibiga kiradi.

    Davlat tuzumi. O. — respublika. Davlat boşliği — prezident (2003 y.okt. dan I. Aliyev). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament (Milliy majlis), ijroçi hokimiyatni Vazirlar Mahkamasi amalga oşiradi.

    Tabiati. O.ning asosiy qismi Katta Kavkaz va Kiçik Kavkaz toğlari jan.- şarqiy qismlarida, şuningdek, Toliş toğlari oraliğida joylaşgan. Jan. da Örta Arake soyligi va uning şim. tarmoği bor (toğlar O. hududining deyarli yarmini egallaydi). Kaspiy dengizi qirğoği kam parçalangan. Qirğoq çiziğining uz. 800 km. Yirik yarim orollari: Apşeron, Kura qum tili, Sara; qöltiklari: Apşeron, Qizil-oğoç, Boku qöltiqçasi; yirik orollari: Artyom, Jiloy. Neft va gaz, te-mir rudasi, alunit, molibden, toş-tuz konlari bor. O., asosan, subtropik zonada bölsa ham, quruq va nam subtropik iqlimdan toğ tundrasi iqli-migaça bölgan iqlimni uçratiş mumkin. Iyulning örtaça t-rasi 25—27°, yanv.niki payettekisliklarda 0 dan +3°gaça, toğlarda — 10° gaça. Eng issiq t-ra 40—43°, eng sovuq t-ra — 30°. Yoğingarçilik juda notekis. Yillik yoğin — 200 mm dan 1800 mm gaça. Yirik daryosi — Kura va uning asosiy irmoği — Arake. 250 ta köl bor (yiriklari Gajikobul va Buyukşör). Tuproği — kulrang-ötloq, şörxok, kulrang-qönğir, jigarrang, kaştan, toğ-kaştan va b. tuproklar. Ösimliklari juda xilma-xil — 4100 turdan oşadi. Pasttekisliklarda çöl va çala çöl ösimliklari, köproq butazorlar, Kura-Arake payettekisligining şörxok yerlarida şöra, toğ etaklaridagi tekisliklarda şuvoq va şu-voq-çalov ösadi. Örmonzori 1146 ming ga. 2200—2500 m balandliklarda subalp va alp ötloklari bor. Hayvonot dunyosi turli-tuman: sudralib yuruvçilar, ke-miruvçilar, yovvoyi tönğiz, nutriya, yenotsimon it, jayran, qoplon, ayiq, tustovuq, kaklik, ğoz va ördak kabilar. Kaspiy dengizi va Kura daresida baliq (losos, osetr, sevryuga, beluga va b.) möl. Zakatali, Turiançay, Kiziloğoç, Şirvon va b. qöriqxonalar bor.

    Aholisi, asosan, ozarbayjonlar (83%); ruslar, lezginlar, avarlar, kurd, toliş, saxur, tatlar va b. ham yaşaydi. Şahar aholisi 54%. Rasmiy tili — ozarbayjon tili. Yirik şaharlari: Boku, Sumgait, Mingeçaur, Ganja, Lenkoran, Naxiçevan. Dindorlari — asosan musulmonlar.

    Tarixi. O.da paleolit davridan aholi yaşay boşlagan. Qadim zamonlarda hoz. O. hududida yaşagan köpgina qabilalar (kaspiylar, kadusiylar, albanlar) tarixiy rivojlaniş davomida kabila ittifoqlariga birlaşib, keyin-çalik dastlabki davlat tuzilmalariga asos böldi. Mil. av. 9-a.da Mana pod-şoxligi vujudga keldi. Xöjalik va madaniyat birmunça rivojlandi. Mil. av. 7-a. oxirlarida O. va qöşni mamlakatlarda Midiya davlati taşkil topdi. Mil. av. 6-a. da hokimiyat Axomaniylar qöliga ötdi. Bu davlatni Makedoniyalik Aleksandr qöşinlari tor-mor et-gaç, Atropatena davlati vujudga keldi. Mil. av. 3—2-a.larda xoz. O. xududining katta qismi Albaniya deb ataldi (q. Kavkaz Albaniyasi).

    O.ni bosqinçilar köp marta taladi. Aholining ularga qarşi kuraşi, xu-susan, mil. 5-a. oxiri — 6-a. boşlarida Mazdakiylar harakatink yuzaga kel-tirdi. 8-a. boşlarida O. Arab xalifaligi qöl ostiga ötdi, islom dini tarqaldi. Bobak qözğoloni, Xurramiylar harakatida dehqonlar va hunarmandlar qatnaşdi. 11-a. örtalarida Saljuqiylar boşliq turk qabilalari (öğuzlar va b.) bostirib keldi. 12-a.da Salju-qiylar mavqei pasayib, Şirvonşohlar, Kasroniylar, Eldegiziylar pod-şohdigi rivoj topişi b-n hunarman-dçilik, dehqonçilik, savdo-sotiq ta-raqqiy etdi. Şu davrda yetişib çiqqan Makkiy ibn Ahmad, Bahmanyor, Xatib Tabriziy, Hoqoniy, Nizomiy Ganja-viy, Mahastiy va b. jahon madaniyati ravnaqiga salmokli hissa qöşdilar.

    13-a.ning 30-y.larida O.ga möğullar, 14-a. oxirida Amir Temur qöşinlari bostirib kirdi. 14—15-a.larda Şirvonşoxlar podşoxligi kuçaydi. Qora qöyunlilar va Oq qöyunlilar deb atalgan yangi davlatlar vujudga keldi. Sav-dosotiq avj oldi. Safaviylar davlati (16- a.) davrida O. xalq xöjaligi va madaniyatida yuksaliş röy berdi. Şoh Abbos I (1587—1629 y.larda hukmronlik qilgan) O. markazini Erondagi Isfahonga köçirişi oqibatida u Eronning çekka viloyatiga aylanib qoldi. Mahalliy hokimlar va ajnabiy bosqinçilarga qarşi dehqonlar qözğo-loniga xalq qahramoni Köröğli boşçilik qildi. 18- a. boşlarida Zakavkazye, çususan. O.ni qölga kiritib oliş uçun Eron b-n Turkiya örtasidagi kuraş kuçaydi. 19-a.dan Rossiya Zakavkazye yerlarini bosib ola boşladi. 1805- 13 va 1826-28 y.lardagi Ros-siya-Eron uruşlari natijasida hoz. O.ning köp qismi Rossiya davlati tarkibiga ötdi. Rossiya b-n Eron örtasidagi Guliston şartnomasiga binoan belgilangan O.ning jan. çegaralari hozirgaça amal qilib kelayotir. 1917 y. noyab.da şöro hokimiyati örnatildi. 1918 y. 28 mayda O. Respublikasi e'lon qilindi. 1920 y. 28 apr.da Ozarbayjon SSR taşkil böldi. 1922 y. 12 martda O. Zakavkazye Sovet Federativ Sotsiali-stik Respublikasi (ZSFSR), söngra u tugatilgaç (1936), ittifoqdoş respublika sifatida SSSR tarkibiga kiri-tildi. 1991 y. fev.dan O. Respublikasi deb nomlandi. 1991 y. 30 avg.da mamla-kat Oliy Kengaşi O. davlat mustaqilligi töğrisida Deklaratsiya qabul qildi. 1988 y. Toğli Qoraboğ xususida O. b-n Armaniston örtasida nizo çiqib, qurolli töqnaşuvga aylanib ketdi. 1994 y. maydan mojaro töxtatilib, ma-salani tinç hal etiş töğrisida muzo-kara boşlandi. O. — 1992 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 19 okt.datan olgan va 1995 y. 2 okt.da diplomatiya munosabatlari örnatgan.

    Siyosiy partiyalari. Yangi Ozarbayjon, Ozarbayjon xalq fronti, Milliy mustaqillik partiyasi, Musovot, Ozarbayjon xalq partiyasi, Ozarbayjon dehqonlar partiyasi, Töğri yöl partiyasi, Ozarbayjon sotsialdemok-ratik partiyasi va b.

    Xöjaligi. O. — industrial-agrar mamlakat. Neft, temir ruda, alunit konlari bor; oltingugurt kolçedani, barit, kobalt, molibden, margimuş kabilar sanoat asosida qazib çiqariladi. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 54,2%, q.x.ning uluşi 26,1%.

    Sanoati ning yetakçi tarmoklari: neft, gaz, kimyo, maşinasozlik, metallsozlik, binokorlik materiallari va elektr energetika. Yengil va oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Yiliga örtaça 23,3 mlrd. kVt-soat elektr energiya xrsil qilinadi (asosan, issiklik elektr st-yalarida). Neft Apşeron ya.o., Kura-Arake pasttekisligi va Kaspiy dengizidan, gaz esa Kr-ratoğ-Duvaniy va Zira-Görgon tumanlaridagi konlardan qazib olinadi. Neft va gaz asosida kimyo va neft kimyosi sanoati mineral öğit, oltingugurt kislotasi, kaustik soda, sintetik kauçuk, şina va b. mahsulotlar (Sumgait, Salyani, Nefteçala, Min-geçaur, Boku) işlab çikaradi. Maşinasozlik va metallsozlik, asosan, neft sanoati uçun maşina-qurilmalar, elektr dvigatellar, transforma-torlar, kabel, radioelektron appa-ratlar, priborlar i.ç.ga ixtisoslaşgan. Q.x. maşinasozligi, kemasozlik, oziq-ovqat sanoati uçun asbob-uskuna i.ç. rivojlangan (Boku, Ganja, Min-geçaur, Xonkendi, Naxiçevan, Kuba).

    Qora va rangli metallurgiya Sumgaitdagi quvur prokati va alyuminiy, Ganjadagi alyuminiy, Bokudagi pölat arkrn z-dlaridan ibo-rat. Boku, Ganja va Mingeçaurda ip gazlama k-tlari, Şeki va Xonkendida şoyi k-tlari joylaşgan. Paxta tozalaş, jun gazlama va gilam töqiş, ti-kuvçilik va trikotaj, un, vino-konyak, baliq sanoati korxonalari mavjud. Qişloq xöjaligi ning asosi — dehqonçilik, uning yalpi mahsulo-ti 80% suğoriladigan yerlarga töğri keladi. Yuqori Şirvon, Yuqori Kr-raboğ, Samur-Apşeron kanallari, Jayron-Batan, Arake suv omborlari barpo etilgan. Paxtaçilik q.x.ning yetakçi tarmoqlaridan biri. Tamaki va çoy ham yetiştiriladi. Ğalla ekinlaridan buğdoy, makkajöxori, arpa, şoli, şuningdek, sabzavot ekinlari ekiladi. Bogdorçilik va tokçilik rivojlangan. Subtropik mevalardan anor, anjir, yapon xurmosi, bodom köplab yetiştiriladi. Apşeron ya.o.da za'faron va zaytun ösadi. Çorvaçilik göşt-jun va göşt-sutga ixtisoslaşgan. Krramol, qöy, eçki, çöçqa, parranda boqiladi, pillaçilik b-n şuğullaniladi.

    Transporti. T.y. uzunligi — 2 ming km dan ortiq, avtomobil yöllari uz. 36,7 ming km, 32 ming km qattiq qoplamali. Dengiz transportining ahamiyati katta. Asosiy porti Boku. Boku — Turkmanboşi dengiz paromi mavjud. Kura daryosida kema katnaydi. Boku—Batumi va Ali-Bayramli — Boku neft quvuri, Qoratoğ — Akstafa, Qoratoğ — Sumgait gaz quvurlari bor. Bokuda metropoliten qurilgan. Pul birligi — manat.

    Tibbiy xizmati. Tibbiyot xodimlari O. tibbiyot in-tida va 17 ta örta tibbiyot bilim yurtida tayyorlanadi. Maş-hur balneologiya kurortlari — Naftalan, Istisu; iklimiy kurortlari — Şuşa, Mardakyan, Bilçya, Buzovna va Apşeron ya.o.dagi Boku «Salomatlik zonasi».

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Hoz. O. hududida dastlabki maktablar 5-a.da oçilgan. Arablar istilosidan söng bolalar maktab va madrasalarda öqitildi. 20-a.dan zamonaviy maorif tizimi joriy etildi. Xunar-texnika bilim yurtlari va oliy öquv yurtlari oçildi. O. un-ti,

    neft va kimyo in-ti, politexnika, ped., tibbiyot un-ti va b. bor. I.t.larni muvofiklaştiruvçi O. Fanlar akademiyasi işlaydi. Kutubxonalari: Respublika kutubxonasi, O. un-ti kutubxonasi, FA kutubxonasi va b. 38 muzey bor, yiriklari: O. Tarixi, San'at, Adabiyot muzeylari, Q.x. muzeyi va b.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. O.da 500 dan ortik, gaz. va jur. röyxatga olingan. Yirik gaz. lari: «Ozarbayjon» (ozarbayjon tilida), «Vişka» («Minora», rus tilida), «Bakinskiy raboçiy» («Boku işçisi», rus tilida), «Ozodlik», «Muxolifat», «Xalq» (uççalasi ozarbayjon tilida). Radioeşittiriş 1926 y.dandelekörsatuv 1956 y.dan boşlangan. Azerin-form telegraf agentligi, Assa-Iroda, Turon, Xabar-servis xususiy telegraf agentliklari mavjud.

    Adabiyoti qad. va boy. Xalq ijodida doston, bayet (törtlik) qöşiq, ertak, latifa, maqollar keng tarqalgan. «Köröğli», «Oşiq Ğarib», «Şoh Ismoil» kabi dostonlarda ozarbayjon xalqining yurtparvarlik, insoniylik his-tuyğulari ifodalangan. Xalq dostonlari va termalarining eng yaxşi namunalari 16—17-a.larda Qur-boniy, Sarioşuq, Abbosoşuq, Valexoşuq kabi baxşilar ogzidan yozib olingan. Milliy san'atning öziga xos turi bölgan oşuklar şe'riyati mada-niy hayotga kuçli ta'sir ötkazib kelgan. 19—20-a.larda yaşab ijod qilgan oşuklardan Alesker, Gusayn Bozal-ganli, Asad Rizayev, Mirza Bayramov, Şamşir Gojayev kabilarning qöşiqlari juda maşhur bölgan.

    O. yozma adabiyotining eng qad. yodgorliklari bizga yetib kelmagan, ammo Kavkaz Albaniyasi (hoz. O.)da yuksak madaniyat mavjud bölganligi ma'lum. 11 —12- a. larda fors tili ta'siri ku-çayişi tufayli Xatib Tabriziy, Bax,-manyor, Qatron Tabriziy, Hoqoniy, Mahastiy Ganjaviy va b. yirik ozarbayjon olim va şoirlari öz asarlarini fors tilida yozdilar. Nizomiy Ganjaviy asarlari — O. şe'riyatining çöqqisi böldi. 13— 14-a.larda Avxadiy Maroğiy, Zulfiqor Şirvoniy, 15— 16-a.larda Nasimiy, şoh Ismoil Xa-toiy, M. Fuzuliy, 17— 18-a.larda Soib Tabriziy, Masihiy, Vidodiy, Voqif va b. şoirlar yaşab, ijod qildilar.

    19—20-a.larda O. adabiyotida novella, doston, drama janrlari paydo böldi. Realist adib M. F. Oxundov, ma'rifatparvar şoir Said Azim Şirvoniy, dramaturg N. N. Narimo-nov, novator hajvçi şoir Mirza Alekper Sobir 19- a. ozarbayjon adabiyotini yangi asarlar b-n rivojlan-tirdilar. 20-a. örtalari va 2-yarmida Sulaymon Rustam, Rasul Rizo, J. Jab-borli, M. Ibrohimov, Samad Vurğun kabi iste'dodli adiblarning asarlari boşqa xalqlar tillariga tarjima qilinib, keng tarqaldi. O. Yozuvçilar uyuşmasi 1932 y.da taşkil qilingan.

    Ozarbayjon va özbek xalklari kadimdan adabiy aloqada bölib kelganlar. Nizomiy asarlarining ba'zilari örta asrlardayoq özbek tiliga tarjima qilingan. Jumladan, Qutb Xorazmiy 14-a.ning 1-yarmida «Xisrav va Şirin»ni özbek tiliga köçirgan. Navoiy Nizomiy «Xamsa»si — «Panj ganj»dan ilhomlanib özining beş buyuk dostonini yaratgan. Haydar Xorazmiy 15-a.da Nizomiyning «Mahzai ulasror» dostonini, Ogahiy 19-a.da «Haft paykar»ni tarjima qilgan.

    Navoiy asarlari özi hayot vaqtidayoq O. şoirlari örtasida maşhur bölgan. Ayniqsa, Kişvariy va Fuzuliy Navoiyni özlarining buyuk ustozlari deb bilganlar. Fuzuliy «Layli va Majnun»ning deboçasida Navoiyni Nizomiy b-n bir qatorga qöyadi. Navoiy «Majolis un-nafois», «Muhokamat ul-luğatayn» asarlarida Nizomiy, Xoqoniy b-n birga Şayx Şirvoniy, Abu Abbos Suxravardiy, Abu Abdul-loh Xoqoniy Söfiy, Şayx Tabriziy, Qosim Anvariy singari ozarbayjon şoir va olimlarining nomlarini ham hurmat b-n tilga oladi.

    Muhammad Fuzuliy asarlari, ayniqsa, uning «Layli va Majnun» dostoni 17-a.dan boşlab Turkiston madrasalarida öquv qöllanmasi vazifasini ötagan. Bugina emas, Fuzuliy özbek xalqi örtasida eng sevimli şoirlardan biri bölgan. Şu tufayli Turkistonda «navoiyxonlik», «bedilxonlik» maktablari b-n birga «fuzuliyxonlik» uyuşmalarida minglab kişilar şoir asarlarini taxlil qilganlar. Fuzuliyning asarlari Özbekistonda bir neça marta bosilib çiqqan. Nizomiyning «Guldasta», Fuzuliyning ikki jildli tanlangan asarlari, M. P. Voqifning «Tanlangan şe'rlar», M. Ördubodiyning «Qiliç va qalam» dilogiyasi, Sobirning «Xöpxöpnoma», M. Ibrohimovning «Qoraboğ qöşiqlari», «Buyuk tayanç», «Böron quşi», M. Dilboziyning «Ozar qizi», S. Rustamning «Tanlangan şe'rlar», I. Gözalovning «Çeksiz ufklar» kitoblari, M. Huseyn, A. Valiyev, M. Rahim, U. Sarivelli, S. Rahimov, Q. Imomverdiyev va b. ozarbayjon şoir, adib va dramaturglarning asarlari, «Ozarbayjon şoirlari» antologiyasi özbek tilida naşr etilgan.

    O. yozuvçilarining asarlarida Özbekiston mavzui ham aks etgan S. Rustam «Qadrdon şahar», «Özbek qardoşimga», M. Dilboziy «Özbek qiziga», Yu. Şirvon «Qardoş Özbekistonda» oçerklar turkumi, M. Ibrohimov «Uluğ döstlik» asarida özbek xalqi hayotini qalamga oladi.

    Me'morligi. O. hududida neolit va jez davriga mansub qad. me'moriy yodgorliklar: dolmenlar, kromlexlar, mengirlar, qal'alarning xarobalari saqlanib qolgan. 5-a.ga oid Lekit qişloğidagi xristianlarning doirasimon ibodatxonasi, 6-a.ga oid Çiroğqal'a, 7-a.ga oid Mingeçaur ibodatxonalar majmuasi diqqatga sazovor. 11—13-a.larda Naxiçevan va Şirvon-Apşeron me'morlik maktabi tarkib topdi. Qasrlar va masjidlar b-n birga maqbaralar (Yusuf maqbarasi, 1162 y. va Mömina xotun maq-barasi, 12-a., me'mori Ajamiy) ham qurildi. 14—15-a.larda qubbasimon va gumbazli inşootlar rasm böldi, ular girih naqşlar va toş öymakorligi b-n bezatildi (Bokudagi Şirvonşohlar saroyi, 15-a., Tabrizdagi Zangori masjid, 1465). 16—18-a.larda Karvonsaroy, hammom va köpriklar qurildi, şaharlar rivojlandi. Ardabiddagi me'moriy majmua (me'mor Şayx Bahovuddin), Şekidagi xonlar saroyi va b. şu davrning eng maşhur yodgorliklaridir. O.dagi masjid, maqbara, Madrasa va b. inşootlar qurilişi hamda bezaklari Örta Osiyo va Eron me'morligi b-n özaro uyğunlaşgan. 19-a. 1-yarmida O.dagi qurilişda Rossiya va Yevropa me'morligining ta'siri kuçaydi. 20-a. Boku va b. şaharlar qayta qurildi, yangi bino hamda inşootlar barpo etildi. Matbuot uyi (me'mori S. S. Pen), «Inturist» mehmonxonasi (me'mori A. V. Şçusev), Nizomiy nomidagi muzey, konservatoriya (me'morlari S. A. Dadaşev va M. A. Useynov), M. Azizbekov nomidagi teatr (me'mori G. M. Alizoda) şular jumlasiga kiradi. Mingeçaur, Sumgait, Daşkesan kabi yangi şaharlar qad. kötardi. O. Me'morlar uyuşmasi 1936 y.da tuzilgan.

    Tasviriy san'ati. O. hududidan mil. av. 2—1-ming yilliklarga mansub loy va toşdan yasalgan jonivorlarning haykalçalari (Naxiçevan Muxtor Respublikasida Kultepa qazilmalari) va sopol buyumlar (Mingeçaur qazilmalari) topilgan. Qoyalardagi rasmlarda odamlar, jonivorlar, ov va rasm-ru-sum manzaralari (Qobuston, Gyamiqoya), jezdan yasalgan zeb-ziynatlar tasvirlangan. Örta asrlarda haykaltaroşlik (jez burgutlar, toş haykalçalar yasaş) rivojlangan. Arablar istilosidan söng naqşli kulolçilik, toş öymakorligi, xattotlik urf böldi. Jumladan, 13—16- a.larda kitoblarni badiiy be-zaş, Tabriz miniatyura maktabi, gilamdözlik san'ati yuksak darajaga kötarildi. 18-a. da imorat devorlariga naqş va rasm soliş (Şekidagi xonlar saroyi, Ordubad, Şuşadagi tu-rar joylar) rivojlandi. 19-a.da miniatyura rangtasviri devoriy rasmlar va portret musavvirligida davom et-tirildi (Usta Qambar Qoraboğiy, Mirza Qadim Erivoniy, Mirmuhsin Navvob).

    20-a.da tasviriy san'atning realistik şakllari rivojlandi, yangi janrlar (hajviy grafika, illyustratsiya, plakat) paydo böldi. A. Azimzoda va B. Kengerli O. realistik san'atiga asos soldilar. 1920 y. Bokuda rassomlik maktabi oçildi, muayyan mavzuga bağişlangan rangtasvir, portret, peyzaj (manzara), haykaltaroşlik, dastgoh grafikasi kabi janrlar vujudga keddi. Ganjadagi Nizomiy haykali (F. Abdurahmonov) diqqatga sazovor. Hoz. zamon rassomlaridan T. Salaxov, T. Narimonbekov, N. Abdurahmonov, E. Rizoquliyev, haykaltaroşlardan E. Husaynova, E. Şomilov, K. Alekperov asarlari maşhur. O. Rassomlar uyuşmasi 1940 y.da tuzilgan.

    Musiqasi. O. hududidan topilgan qoya rasmlari (mil. av. 5—3-ming yillikda yaratilgan), arxeologik materiallar bu yerda musiqaning juda ham qadimiyligini körsatadi. Mehnat qöşiqlari, tarixiy va lirik qöşikdar, hazil qöşiqlar keng tarkalgan. Qöşikdar köpinça yakka, ba'zan guruh bölib ijro etiladi. Çertib çalinadigan tor, soz, ud tori, işqab çalinadigan kamonça, puflama tutak, bolomon, surnay, zarb berib çalinadigan noğora, qöş noğora, doira kabi musiqa asboblari ozarbayjon xalqining qad. sevimli çolğu asboblari sanaladi. Örta asrlardayoq maqomlar tad-qiq qilingan. O. maqomlari nazariyasi U. Hojibekov tomonidan yozilgan («Ozarbayjon xalq musiqasi asoslari», 1945 y.da naşr etilgan). U. Hojibekov Fuzuliy dostoni asosida «Layli va Majnun» (1908) operasini, «Arşin mol olon» (1913) komediyasini yaratdi. 1921 y.da konservatoriya, 1931 y.da birinçi notali xalq çolğu asboblari orke-stri taşkil qilindi. 1938 y.da simfonik orkestr taşkil topdi. 1927 y.da R. Glierning «Şohsanam» operasi sah-naga qöyildi. M. Magomayevning «Nargiz» (1935), U. Hojibekovning «Köröğli» (1937) operalari O. musiqa san'ati rivojida muhim voqea böldi. Q. Qorayev, J. Hojiyev, F. Amirovning opera va simfoniyalari maşhur. Ş. Mamedova, Bulbul, R. Beybutov, P. Bulbul öğli, M. Magomayev kabi xonandalarning faoliyati diqqatga sazovor.

    Bokuda U. Hojibekov nomidagi konservatoriya, M. F. Oxundov nomidagi opera va balet teatri, Ş. Qurbonov nomidagi musikali komediya teatri, Qöşiq teatri, filarmoniya, simfonik orkestr, aşula va raqs ansambli işlab turibdi. Respublika radiosi qoşida xalq musiqa asboblari orkestri bor. Ozarbayjonda Davlat musiqa akademiyasi, 6 musiqa bilim yurti, 73 musiqa maktabi mavjud. U. Hojibekov nomidagi Ozarbayjon san'ati ilmiy tadqi-qot in-ti (1945) musiqa va teatr masalalari b-n şuğullanadi.

    Ozarbayjon va özbek xalklari musiqa sohasida qadimdan hamkorlik qilib kelganlar. Xususan, Eron ozarlariga mansub Abdulqodir Maroğiy (1340—1435) deyarli butun ijodiy (xonanda, sozanda va bastakorlik) va ilmiy (musiqaşunoslik) faoliyatini Amir Temur, Şoxrux Mirzo va Xalil Sulton Mirzolar saroyida ötkazgan.

    1950-y.lar oxirida özbek kompozitori M. Burxonov jörsiz xor uçun qayta işlagan xalq qöşiqlari O.da bu turdagi xor musiqasi taraqqiyotiga turtki böldi. Mazkur aloqalar musta-qillik yillarida şaklan va mazmu-nan kengayib bormoqda. Navoiy nomidagi teatrda O. Melikovning «Ikki dil dostoni», F. Amirovning «Ming bir keça» baletlari sahnalaştirilgan.

    Teatri. Ozarbayjon xalq teatr san'ati sarçaşmalari qad. raqs va masxarabozliklardan boşlanadi. Xalq orasida qöğirçoq tomoşalari qadimdan rivoj topgan. 1920 y.da Birlaşgan davlat teatri taşkil qilindi (hoz. M. Azizbekov nomidagi Ozarbayjon teatri). Bu teatr 30—40-y.larda uslubi va janri jihatdan turli-tuman bölgan köpgina spektakllarni tomoşabinlarga takdim qildi: M. Ibrohimovning «Hayot», S. Vurğunning «Farhod va Şirin», A. Ostrovskiyning «Momaqaldiroq» va b. 40-y.larda R. Rizoning «Vafo», 3. Xolidning «Qasos» asarlari sahnallaştirildi. Respublikada rus drama teatri, yoş tomoşabinlar teatri, Qöğirçoq teatri (hammasi Bokuda) va b. teatrlar bor. M. Aliyev, M. Dovudova, S. Ruhullo, A. Iskandarov, A. Alekperov, O. Qurbonov kabi artistlar milliy san'at rivojiga munosib hissa qöşdilar. 1944 y. Bokuda Ozarbayjon teatr jamiyati tuzilgan.

    Özbek teatr san'atining taraqqiyotida O. teatri va dramaturgiyasining ta'siri katta böldi. O. teatri 1911 y.da Turkiston ş.larida tomoşalar körsatdi. M. F. Oxundovning «Hoji Qora», «Musyo Jordan va Darviş Mustalişoh», N. Vezirovning «Yomğirdan qoçib selga», «Musibati Faxriddin», A. Axverdiyevning «Talangan uya», «Oğa Muhammadşoh Qojar» asarlari namoyiş etidsi. 1916 y.da O. musiqali teatri ham gastrolga kelib, U. Hojibekovning «Arşin mol olon», «Asli va Karam», «Layli va Majnun» singari spektakllarini körsatdi. Keyinroq ozarbayjon drama-turglarining «Köröğli», «Nargiz», «Sevil», «Yulduz», «Qaynona» singari qator asarlari Özbekiston teatrlarida muvaffaqiyat b-n sahnallaştirildi. H. Nosirova, M. Uyğur, M. Qoriyeva, S. Olimov, 3. Qobilov kabi teatr arboblari Bokuda öqib kelganlar.

    Kinosi. Birinçi ozarbayjon badiiy filmi — «Neft va millionlar olamida» 1916 y.da namoyiş qilingan (rej. B. N. Svetlov). 1923 y.da O. fotokino boşkarmasi taşkil etilib, 1924 y.dan badiiy filmlar suratga olina boşlagan. 1945 y. U. Hojibekovning «Arşin mol olon» komediyasi ekranlaştirildi (1966 y. rej. T. Tagizoda şu filmning yangi variantini yaratdi). Tarixiy va ijtimoiy mavzulardagi «Latif», «Ismat» (rej. M. Yu. Mikailov) filmlari yaratildi. 1936 y. dastlabki ovozli filmlar — «Ol-mos» (rej. A. R. Kuliyev), «Moviy dengiz sohilida» (rej. B. V. Barnet, S. Mardonov), «Yangi ufq» (rej. E. Quliyev) dunyoga keldi. 50— 70-y.larda O. kinematografiyasi yangi bosqiçga kötarildi. «Hayot imtihoni» (rej. Ş. Mahmudbekov), «Bolalikning sönggi tuni» (rej. A. Boboyev), «Yurakyurak» (rej. E. Quliyev), «Vaxt kadri», (rej. G. Seidbeyli) filmlarida insonning içki dunyosi, axloq-odob masalalarini yori-tişga harakat qilindi. Xalq ötmişini yoritişga kirişgan G. Seidbeyli, T. Tagizoda, E. Quliyev kabi rej.lar keyingi yillarda «Nasimiy», «Söngan gulxanlar şu'lasi», «Bobak», «Asov Kura», «Yetti öğlim mening» filmlarini yaratdilar. O. kinoçilari yiliga 4—5 badiiy, köplab voqeiy-hujjatli va multiplikatsiya filmlari işlab çiqaradilar.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ОЗАРБАЙЖОН (Азербайжан), Озар-байжон Республикаси (Азербайжан Республикасы), — Закавказьенинг жан.-шарқий қисмида жойлашган давлат. Майд. 86,6 минг км2. Аҳолиси 8,2 млн. киши (2003). Пойтахти — Боку ш. Маъмурий жиҳатдан 61 туман, 65 шаҳар, 122 шаҳарчага бўлинади. Нахичеван Мухтор Республикаси ва Тоғли Қо-рабоғ О. таркибига киради.

    Давлат тузуми. О. — республика. Давлат бошлиғи — президент (2003 й.окт. дан И. Алиев). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент (Миллий мажлис), ижрочи ҳокимиятни Вазирлар Маҳкамаси амалга оширади.

    Табиати. О.нинг асосий қисми Катта Кавказ ва Кичик Кавказ тоғлари жан.- шарқий қисмларида, шунингдек, Толиш тоғлари оралиғида жойлашган. Жан. да Ўрта Араке сойлиги ва унинг шим. тармоғи бор (тоғлар О. ҳудудининг деярли ярмини эгаллайди). Каспий денгизи қирғоғи кам парчаланган. Қирғоқ чизиғининг уз. 800 км. Йирик ярим ороллари: Апшерон, Кура қум тили, Сара; қўлтиклари: Апшерон, Қизил-оғоч, Боку қўлтиқчаси; йирик ороллари: Артём, Жилой. Нефть ва газ, те-мир рудаси, алунит, молибден, тош-туз конлари бор. О., асосан, субтропик зонада бўлса ҳам, қуруқ ва нам субтропик иқлимдан тоғ тундраси иқли-мигача бўлган иқлимни учратиш мумкин. Июлнинг ўртача т-раси 25—27°, янв.ники паеттекисликларда 0 дан +3°гача, тоғларда — 10° гача. Энг иссиқ т-ра 40—43°, энг совуқ т-ра — 30°. Ёғингарчилик жуда нотекис. Йиллик ёғин — 200 мм дан 1800 мм гача. Йирик дарёси — Кура ва унинг асосий ирмоғи — Араке. 250 та кўл бор (йириклари Гажикобул ва Буюкшўр). Тупроғи — кулранг-ўтлоқ, шўрхок, кулранг-қўнғир, жигарранг, каштан, тоғ-каштан ва б. тупроклар. Ўсимликлари жуда хилма-хил — 4100 турдан ошади. Пасттекисликларда чўл ва чала чўл ўсимликлари, кўпроқ бутазорлар, Кура-Араке паеттекислигининг шўрхок ерларида шўра, тоғ этакларидаги текисликларда шувоқ ва шу-воқ-чалов ўсади. Ўрмонзори 1146 минг га. 2200—2500 м баландликларда субальп ва альп ўтлоклари бор. Ҳайвонот дунёси турли-туман: судралиб юрувчилар, ке-мирувчилар, ёввойи тўнғиз, нутрия, енотсимон ит, жайран, қоплон, айиқ, тустовуқ, каклик, ғоз ва ўрдак кабилар. Каспий денгизи ва Кура даресида балиқ (лосось, осетр, севрюга, белуга ва б.) мўл. Закатали, Турианчай, Кизилоғоч, Ширвон ва б. қўриқхоналар бор.

    Аҳолиси, асосан, озарбайжонлар (83%); руслар, лезгинлар, аварлар, курд, толиш, цахур, татлар ва б. ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 54%. Расмий тили — озарбайжон тили. Йирик шаҳарлари: Боку, Сумгаит, Мингечаур, Ганжа, Ленкоран, Нахичеван. Диндорлари — асосан мусулмонлар.

    Тарихи. О.да палеолит давридан аҳоли яшай бошлаган. Қадим замонларда ҳоз. О. ҳудудида яшаган кўпгина қабилалар (каспийлар, кадусийлар, албанлар) тарихий ривожланиш давомида кабила иттифоқларига бирлашиб, кейин-чалик дастлабки давлат тузилмаларига асос бўлди. Мил. ав. 9-а.да Мана под-шохлиги вужудга келди. Хўжалик ва маданият бирмунча ривожланди. Мил. ав. 7-а. охирларида О. ва қўшни мамлакатларда Мидия давлати ташкил топди. Мил. ав. 6-а. да ҳокимият Ахоманийлар қўлига ўтди. Бу давлатни Македониялик Александр қўшинлари тор-мор эт-гач, Атропатена давлати вужудга келди. Мил. ав. 3—2-а.ларда хоз. О. худудининг катта қисми Албания деб аталди (қ. Кавказ Албанияси).

    О.ни босқинчилар кўп марта талади. Аҳолининг уларга қарши кураши, ху-сусан, мил. 5-а. охири — 6-а. бошларида Маздакийлар ҳаракатинк юзага кел-тирди. 8-а. бошларида О. Араб халифалиги қўл остига ўтди, ислом дини тарқалди. Бобак қўзғолони, Хуррамийлар ҳаракатида деҳқонлар ва ҳунармандлар қатнашди. 11-а. ўрталарида Салжуқийлар бошлиқ турк қабилалари (ўғузлар ва б.) бостириб келди. 12-а.да Салжу-қийлар мавқеи пасайиб, Ширвоншоҳлар, Касронийлар, Элдегизийлар под-шоҳдиги ривож топиши б-н ҳунарман-дчилик, деҳқончилик, савдо-сотиқ та-раққий этди. Шу даврда етишиб чиққан Маккий ибн Аҳмад, Баҳманёр, Хатиб Табризий, Ҳоқоний, Низомий Ганжа-вий, Маҳастий ва б. жаҳон маданияти равнақига салмокли ҳисса қўшдилар.

    13-а.нинг 30-й.ларида О.га мўғуллар, 14-а. охирида Амир Темур қўшинлари бостириб кирди. 14—15-а.ларда Ширвоншохлар подшохлиги кучайди. Қора қўюнлилар ва Оқ қўюнлилар деб аталган янги давлатлар вужудга келди. Сав-досотиқ авж олди. Сафавийлар давлати (16- а.) даврида О. халқ хўжалиги ва маданиятида юксалиш рўй берди. Шоҳ Аббос I (1587—1629 й.ларда ҳукмронлик қилган) О. марказини Эрондаги Исфаҳонга кўчириши оқибатида у Эроннинг чекка вилоятига айланиб қолди. Маҳаллий ҳокимлар ва ажнабий босқинчиларга қарши деҳқонлар қўзғо-лонига халқ қаҳрамони Кўрўғли бошчилик қилди. 18- а. бошларида Закавказье, чусусан. О.ни қўлга киритиб олиш учун Эрон б-н Туркия ўртасидаги кураш кучайди. 19-а.дан Россия Закавказье ерларини босиб ола бошлади. 1805- 13 ва 1826-28 й.лардаги Рос-сия-Эрон урушлари натижасида ҳоз. О.нинг кўп қисми Россия давлати таркибига ўтди. Россия б-н Эрон ўртасидаги Гулистон шартномасига биноан белгиланган О.нинг жан. чегаралари ҳозиргача амал қилиб келаётир. 1917 й. нояб.да шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1918 й. 28 майда О. Республикаси эълон қилинди. 1920 й. 28 апр.да Озарбайжон ССР ташкил бўлди. 1922 й. 12 мартда О. Закавказье Совет Федератив Социали-стик Республикаси (ЗСФСР), сўнгра у тугатилгач (1936), иттифоқдош республика сифатида СССР таркибига кири-тилди. 1991 й. фев.дан О. Республикаси деб номланди. 1991 й. 30 авг.да мамла-кат Олий Кенгаши О. давлат мустақиллиги тўғрисида Декларация қабул қилди. 1988 й. Тоғли Қорабоғ хусусида О. б-н Арманистон ўртасида низо чиқиб, қуролли тўқнашувга айланиб кетди. 1994 й. майдан можаро тўхтатилиб, ма-салани тинч ҳал этиш тўғрисида музо-кара бошланди. О. — 1992 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 19 окт.датан олган ва 1995 й. 2 окт.да дипломатия муносабатлари ўрнатган.

    Сиёсий партиялари. Янги Озарбайжон, Озарбайжон халқ фронти, Миллий мустақиллик партияси, Мусовот, Озарбайжон халқ партияси, Озарбайжон деҳқонлар партияси, Тўғри йўл партияси, Озарбайжон социалдемок-ратик партияси ва б.

    Хўжалиги. О. — индустриал-аграр мамлакат. Нефть, темир руда, алунит конлари бор; олтингугурт колчедани, барит, кобальт, молибден, маргимуш кабилар саноат асосида қазиб чиқарилади. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 54,2%, қ.х.нинг улуши 26,1%.

    Саноати нинг етакчи тармоклари: нефть, газ, кимё, машинасозлик, металлсозлик, бинокорлик материаллари ва электр энергетика. Енгил ва озиқ-овқат саноати ҳам ривожланган. Йилига ўртача 23,3 млрд. кВт-соат электр энергия хрсил қилинади (асосан, иссиклик электр ст-яларида). Нефть Апшерон я.о., Кура-Араке пасттекислиги ва Каспий денгизидан, газ эса Кр-ратоғ-Дуваний ва Зира-Гўргон туманларидаги конлардан қазиб олинади. Нефть ва газ асосида кимё ва нефть кимёси саноати минерал ўғит, олтингугурт кислотаси, каустик сода, синтетик каучук, шина ва б. маҳсулотлар (Сумгаит, Саляни, Нефтечала, Мин-гечаур, Боку) ишлаб чикаради. Машинасозлик ва металлсозлик, асосан, нефть саноати учун машина-қурилмалар, электр двигателлар, трансформа-торлар, кабель, радиоэлектрон аппа-ратлар, приборлар и.ч.га ихтисослашган. Қ.х. машинасозлиги, кемасозлик, озиқ-овқат саноати учун асбоб-ускуна и.ч. ривожланган (Боку, Ганжа, Мин-гечаур, Хонкенди, Нахичеван, Куба).

    Қора ва рангли металлургия Сумгаитдаги қувур прокати ва алюминий, Ганжадаги алюминий, Бокудаги пўлат аркрн з-дларидан ибо-рат. Боку, Ганжа ва Мингечаурда ип газлама к-тлари, Шеки ва Хонкендида шойи к-тлари жойлашган. Пахта тозалаш, жун газлама ва гилам тўқиш, ти-кувчилик ва трикотаж, ун, вино-коньяк, балиқ саноати корхоналари мавжуд. Қишлоқ хўжалиги нинг асоси — деҳқончилик, унинг ялпи маҳсуло-ти 80% суғориладиган ерларга тўғри келади. Юқори Ширвон, Юқори Кр-рабоғ, Самур-Апшерон каналлари, Жайрон-Батан, Араке сув омборлари барпо этилган. Пахтачилик қ.х.нинг етакчи тармоқларидан бири. Тамаки ва чой ҳам етиштирилади. Ғалла экинларидан буғдой, маккажўхори, арпа, шоли, шунингдек, сабзавот экинлари экилади. Богдорчилик ва токчилик ривожланган. Субтропик мевалардан анор, анжир, япон хурмоси, бодом кўплаб етиштирилади. Апшерон я.о.да заъфарон ва зайтун ўсади. Чорвачилик гўшт-жун ва гўшт-сутга ихтисослашган. Кррамол, қўй, эчки, чўчқа, парранда боқилади, пиллачилик б-н шуғулланилади.

    Транспорти. Т.й. узунлиги — 2 минг км дан ортиқ, автомобиль йўллари уз. 36,7 минг км, 32 минг км қаттиқ қопламали. Денгиз транспортининг аҳамияти катта. Асосий порти Боку. Боку — Туркманбоши денгиз пароми мавжуд. Кура дарёсида кема катнайди. Боку—Батуми ва Али-Байрамли — Боку нефть қувури, Қоратоғ — Акстафа, Қоратоғ — Сумгаит газ қувурлари бор. Бокуда метрополитен қурилган. Пул бирлиги — манат.

    Тиббий хизмати. Тиббиёт ходимлари О. тиббиёт ин-тида ва 17 та ўрта тиббиёт билим юртида тайёрланади. Маш-ҳур бальнеология курортлари — Нафталан, Истису; иклимий курортлари — Шуша, Мардакян, Билчя, Бузовна ва Апшерон я.о.даги Боку «Саломатлик зонаси».

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Ҳоз. О. ҳудудида дастлабки мактаблар 5-а.да очилган. Араблар истилосидан сўнг болалар мактаб ва мадрасаларда ўқитилди. 20-а.дан замонавий маориф тизими жорий этилди. Хунар-техника билим юртлари ва олий ўқув юртлари очилди. О. ун-ти,

    нефть ва кимё ин-ти, политехника, пед., тиббиёт ун-ти ва б. бор. И.т.ларни мувофиклаштирувчи О. Фанлар академияси ишлайди. Кутубхоналари: Республика кутубхонаси, О. ун-ти кутубхонаси, ФА кутубхонаси ва б. 38 музей бор, йириклари: О. Тарихи, Санъат, Адабиёт музейлари, Қ.х. музейи ва б.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. О.да 500 дан ортик, газ. ва жур. рўйхатга олинган. Йирик газ. лари: «Озарбайжон» (озарбайжон тилида), «Вишка» («Минора», рус тилида), «Бакинский рабочий» («Боку ишчиси», рус тилида), «Озодлик», «Мухолифат», «Халқ» (уччаласи озарбайжон тилида). Радиоэшиттириш 1926 й.данделекўрсатув 1956 й.дан бошланган. Азерин-форм телеграф агентлиги, Асса-Ирода, Турон, Хабар-сервис хусусий телеграф агентликлари мавжуд.

    Адабиёти қад. ва бой. Халқ ижодида достон, бает (тўртлик) қўшиқ, эртак, латифа, мақоллар кенг тарқалган. «Кўрўғли», «Ошиқ Ғариб», «Шоҳ Исмоил» каби достонларда озарбайжон халқининг юртпарварлик, инсонийлик ҳис-туйғулари ифодаланган. Халқ достонлари ва термаларининг энг яхши намуналари 16—17-а.ларда Қур-боний, Сариошуқ, Аббосошуқ, Валехошуқ каби бахшилар огзидан ёзиб олинган. Миллий санъатнинг ўзига хос тури бўлган ошуклар шеърияти мада-ний ҳаётга кучли таъсир ўтказиб келган. 19—20-а.ларда яшаб ижод қилган ошуклардан Алескер, Гусайн Бозал-ганли, Асад Ризаев, Мирза Байрамов, Шамшир Гожаев кабиларнинг қўшиқлари жуда машҳур бўлган.

    О. ёзма адабиётининг энг қад. ёдгорликлари бизга етиб келмаган, аммо Кавказ Албанияси (ҳоз. О.)да юксак маданият мавжуд бўлганлиги маълум. 11 —12- а. ларда форс тили таъсири ку-чайиши туфайли Хатиб Табризий, Бах,-манёр, Қатрон Табризий, Ҳоқоний, Маҳастий Ганжавий ва б. йирик озарбайжон олим ва шоирлари ўз асарларини форс тилида ёздилар. Низомий Ганжавий асарлари — О. шеъриятининг чўққиси бўлди. 13— 14-а.ларда Авхадий Мароғий, Зулфиқор Ширвоний, 15— 16-а.ларда Насимий, шоҳ Исмоил Ха-тоий, М. Фузулий, 17— 18-а.ларда Соиб Табризий, Масиҳий, Видодий, Воқиф ва б. шоирлар яшаб, ижод қилдилар.

    19—20-а.ларда О. адабиётида новелла, достон, драма жанрлари пайдо бўлди. Реалист адиб М. Ф. Охундов, маърифатпарвар шоир Саид Азим Ширвоний, драматург Н. Н. Наримо-нов, новатор ҳажвчи шоир Мирза Алекпер Собир 19- а. озарбайжон адабиётини янги асарлар б-н ривожлан-тирдилар. 20-а. ўрталари ва 2-ярмида Сулаймон Рустам, Расул Ризо, Ж. Жаб-борли, М. Иброҳимов, Самад Вурғун каби истеъдодли адибларнинг асарлари бошқа халқлар тилларига таржима қилиниб, кенг тарқалди. О. Ёзувчилар уюшмаси 1932 й.да ташкил қилинган.

    Озарбайжон ва ўзбек халклари кадимдан адабий алоқада бўлиб келганлар. Низомий асарларининг баъзилари ўрта асрлардаёқ ўзбек тилига таржима қилинган. Жумладан, Қутб Хоразмий 14-а.нинг 1-ярмида «Хисрав ва Ширин»ни ўзбек тилига кўчирган. Навоий Низомий «Хамса»си — «Панж ганж»дан илҳомланиб ўзининг беш буюк достонини яратган. Ҳайдар Хоразмий 15-а.да Низомийнинг «Маҳзаи уласрор» достонини, Огаҳий 19-а.да «Ҳафт пайкар»ни таржима қилган.

    Навоий асарлари ўзи ҳаёт вақтидаёқ О. шоирлари ўртасида машҳур бўлган. Айниқса, Кишварий ва Фузулий Навоийни ўзларининг буюк устозлари деб билганлар. Фузулий «Лайли ва Мажнун»нинг дебочасида Навоийни Низомий б-н бир қаторга қўяди. Навоий «Мажолис ун-нафоис», «Муҳокамат ул-луғатайн» асарларида Низомий, Хоқоний б-н бирга Шайх Ширвоний, Абу Аббос Сухравардий, Абу Абдул-лоҳ Хоқоний Сўфий, Шайх Табризий, Қосим Анварий сингари озарбайжон шоир ва олимларининг номларини ҳам ҳурмат б-н тилга олади.

    Муҳаммад Фузулий асарлари, айниқса, унинг «Лайли ва Мажнун» достони 17-а.дан бошлаб Туркистон мадрасаларида ўқув қўлланмаси вазифасини ўтаган. Бугина эмас, Фузулий ўзбек халқи ўртасида энг севимли шоирлардан бири бўлган. Шу туфайли Туркистонда «навоийхонлик», «бедилхонлик» мактаблари б-н бирга «фузулийхонлик» уюшмаларида минглаб кишилар шоир асарларини тахлил қилганлар. Фузулийнинг асарлари Ўзбекистонда бир неча марта босилиб чиққан. Низомийнинг «Гулдаста», Фузулийнинг икки жилдли танланган асарлари, М. П. Воқифнинг «Танланган шеърлар», М. Ўрдубодийнинг «Қилич ва қалам» дилогияси, Собирнинг «Хўпхўпнома», М. Иброҳимовнинг «Қорабоғ қўшиқлари», «Буюк таянч», «Бўрон қуши», М. Дилбозийнинг «Озар қизи», С. Рустамнинг «Танланган шеърлар», И. Гўзаловнинг «Чексиз уфклар» китоблари, М. Ҳусейн, А. Валиев, М. Раҳим, У. Саривелли, С. Раҳимов, Қ. Имомвердиев ва б. озарбайжон шоир, адиб ва драматургларнинг асарлари, «Озарбайжон шоирлари» антологияси ўзбек тилида нашр этилган.

    О. ёзувчиларининг асарларида Ўзбекистон мавзуи ҳам акс этган С. Рустам «Қадрдон шаҳар», «Ўзбек қардошимга», М. Дилбозий «Ўзбек қизига», Ю. Ширвон «Қардош Ўзбекистонда» очерклар туркуми, М. Иброҳимов «Улуғ дўстлик» асарида ўзбек халқи ҳаётини қаламга олади.

    Меъморлиги. О. ҳудудида неолит ва жез даврига мансуб қад. меъморий ёдгорликлар: дольменлар, кромлехлар, менгирлар, қалъаларнинг харобалари сақланиб қолган. 5-а.га оид Лекит қишлоғидаги христианларнинг доирасимон ибодатхонаси, 6-а.га оид Чироғқалъа, 7-а.га оид Мингечаур ибодатхоналар мажмуаси диққатга сазовор. 11—13-а.ларда Нахичеван ва Ширвон-Апшерон меъморлик мактаби таркиб топди. Қасрлар ва масжидлар б-н бирга мақбаралар (Юсуф мақбараси, 1162 й. ва Мўмина хотун мақ-бараси, 12-а., меъмори Ажамий) ҳам қурилди. 14—15-а.ларда қуббасимон ва гумбазли иншоотлар расм бўлди, улар гириҳ нақшлар ва тош ўймакорлиги б-н безатилди (Бокудаги Ширвоншоҳлар саройи, 15-а., Табриздаги Зангори масжид, 1465). 16—18-а.ларда Карвонсарой, ҳаммом ва кўприклар қурилди, шаҳарлар ривожланди. Ардабиддаги меъморий мажмуа (меъмор Шайх Баҳовуддин), Шекидаги хонлар саройи ва б. шу даврнинг энг машҳур ёдгорликларидир. О.даги масжид, мақбара, Мадраса ва б. иншоотлар қурилиши ҳамда безаклари Ўрта Осиё ва Эрон меъморлиги б-н ўзаро уйғунлашган. 19-а. 1-ярмида О.даги қурилишда Россия ва Европа меъморлигининг таъсири кучайди. 20-а. Боку ва б. шаҳарлар қайта қурилди, янги бино ҳамда иншоотлар барпо этилди. Матбуот уйи (меъмори С. С. Пэн), «Интурист» меҳмонхонаси (меъмори А. В. Шчусев), Низомий номидаги музей, консерватория (меъморлари С. А. Дадашев ва М. А. Усейнов), М. Азизбеков номидаги театр (меъмори Г. М. Ализода) шулар жумласига киради. Мингечаур, Сумгаит, Дашкесан каби янги шаҳарлар қад. кўтарди. О. Меъморлар уюшмаси 1936 й.да тузилган.

    Тасвирий санъати. О. ҳудудидан мил. ав. 2—1-минг йилликларга мансуб лой ва тошдан ясалган жониворларнинг ҳайкалчалари (Нахичеван Мухтор Республикасида Култепа қазилмалари) ва сопол буюмлар (Мингечаур қазилмалари) топилган. Қоялардаги расмларда одамлар, жониворлар, ов ва расм-ру-сум манзаралари (Қобустон, Гямиқоя), жездан ясалган зеб-зийнатлар тасвирланган. Ўрта асрларда ҳайкалтарошлик (жез бургутлар, тош ҳайкалчалар ясаш) ривожланган. Араблар истилосидан сўнг нақшли кулолчилик, тош ўймакорлиги, хаттотлик урф бўлди. Жумладан, 13—16- а.ларда китобларни бадиий бе-заш, Табриз миниатюра мактаби, гиламдўзлик санъати юксак даражага кўтарилди. 18-а. да иморат деворларига нақш ва расм солиш (Шекидаги хонлар саройи, Ордубад, Шушадаги ту-рар жойлар) ривожланди. 19-а.да миниатюра рангтасвири деворий расмлар ва портрет мусаввирлигида давом эт-тирилди (Уста Қамбар Қорабоғий, Мирза Қадим Эривоний, Мирмуҳсин Наввоб).

    20-а.да тасвирий санъатнинг реалистик шакллари ривожланди, янги жанрлар (ҳажвий графика, иллюстрация, плакат) пайдо бўлди. А. Азимзода ва Б. Кенгерли О. реалистик санъатига асос солдилар. 1920 й. Бокуда рассомлик мактаби очилди, муайян мавзуга бағишланган рангтасвир, портрет, пейзаж (манзара), ҳайкалтарошлик, дастгоҳ графикаси каби жанрлар вужудга кедди. Ганжадаги Низомий ҳайкали (Ф. Абдураҳмонов) диққатга сазовор. Ҳоз. замон рассомларидан Т. Салахов, Т. Наримонбеков, Н. Абдураҳмонов, Э. Ризоқулиев, ҳайкалтарошлардан Э. Ҳусайнова, Э. Шомилов, К. Алекперов асарлари машҳур. О. Рассомлар уюшмаси 1940 й.да тузилган.

    Мусиқаси. О. ҳудудидан топилган қоя расмлари (мил. ав. 5—3-минг йилликда яратилган), археологик материаллар бу ерда мусиқанинг жуда ҳам қадимийлигини кўрсатади. Меҳнат қўшиқлари, тарихий ва лирик қўшикдар, ҳазил қўшиқлар кенг таркалган. Қўшикдар кўпинча якка, баъзан гуруҳ бўлиб ижро этилади. Чертиб чалинадиган тор, соз, уд тори, ишқаб чалинадиган камонча, пуфлама тутак, боломон, сурнай, зарб бериб чалинадиган ноғора, қўш ноғора, доира каби мусиқа асбоблари озарбайжон халқининг қад. севимли чолғу асбоблари саналади. Ўрта асрлардаёқ мақомлар тад-қиқ қилинган. О. мақомлари назарияси У. Ҳожибеков томонидан ёзилган («Озарбайжон халқ мусиқаси асослари», 1945 й.да нашр этилган). У. Ҳожибеков Фузулий достони асосида «Лайли ва Мажнун» (1908) операсини, «Аршин мол олон» (1913) комедиясини яратди. 1921 й.да консерватория, 1931 й.да биринчи нотали халқ чолғу асбоблари орке-стри ташкил қилинди. 1938 й.да симфоник оркестр ташкил топди. 1927 й.да Р. Глиэрнинг «Шоҳсанам» операси саҳ-нага қўйилди. М. Магомаевнинг «Наргиз» (1935), У. Ҳожибековнинг «Кўрўғли» (1937) опералари О. мусиқа санъати ривожида муҳим воқеа бўлди. Қ. Қораев, Ж. Ҳожиев, Ф. Амировнинг опера ва симфониялари машҳур. Ш. Мамедова, Булбул, Р. Бейбутов, П. Булбул ўғли, М. Магомаев каби хонандаларнинг фаолияти диққатга сазовор.

    Бокуда У. Ҳожибеков номидаги консерватория, М. Ф. Охундов номидаги опера ва балет театри, Ш. Қурбонов номидаги мусикали комедия театри, Қўшиқ театри, филармония, симфоник оркестр, ашула ва рақс ансамбли ишлаб турибди. Республика радиоси қошида халқ мусиқа асбоблари оркестри бор. Озарбайжонда Давлат мусиқа академияси, 6 мусиқа билим юрти, 73 мусиқа мактаби мавжуд. У. Ҳожибеков номидаги Озарбайжон санъати илмий тадқи-қот ин-ти (1945) мусиқа ва театр масалалари б-н шуғулланади.

    Озарбайжон ва ўзбек халклари мусиқа соҳасида қадимдан ҳамкорлик қилиб келганлар. Хусусан, Эрон озарларига мансуб Абдулқодир Мароғий (1340—1435) деярли бутун ижодий (хонанда, созанда ва бастакорлик) ва илмий (мусиқашунослик) фаолиятини Амир Темур, Шохрух Мирзо ва Халил Султон Мирзолар саройида ўтказган.

    1950-й.лар охирида ўзбек композитори М. Бурхонов жўрсиз хор учун қайта ишлаган халқ қўшиқлари О.да бу турдаги хор мусиқаси тараққиётига туртки бўлди. Мазкур алоқалар муста-қиллик йилларида шаклан ва мазму-нан кенгайиб бормоқда. Навоий номидаги театрда О. Меликовнинг «Икки дил достони», Ф. Амировнинг «Минг бир кеча» балетлари саҳналаштирилган.

    Театри. Озарбайжон халқ театр санъати сарчашмалари қад. рақс ва масхарабозликлардан бошланади. Халқ орасида қўғирчоқ томошалари қадимдан ривож топган. 1920 й.да Бирлашган давлат театри ташкил қилинди (ҳоз. М. Азизбеков номидаги Озарбайжон театри). Бу театр 30—40-й.ларда услуби ва жанри жиҳатдан турли-туман бўлган кўпгина спектаклларни томошабинларга такдим қилди: М. Иброҳимовнинг «Ҳаёт», С. Вурғуннинг «Фарҳод ва Ширин», А. Островскийнинг «Момақалдироқ» ва б. 40-й.ларда Р. Ризонинг «Вафо», 3. Холиднинг «Қасос» асарлари саҳналлаштирилди. Республикада рус драма театри, ёш томошабинлар театри, Қўғирчоқ театри (ҳаммаси Бокуда) ва б. театрлар бор. М. Алиев, М. Довудова, С. Руҳулло, А. Искандаров, А. Алекперов, О. Қурбонов каби артистлар миллий санъат ривожига муносиб ҳисса қўшдилар. 1944 й. Бокуда Озарбайжон театр жамияти тузилган.

    Ўзбек театр санъатининг тараққиётида О. театри ва драматургиясининг таъсири катта бўлди. О. театри 1911 й.да Туркистон ш.ларида томошалар кўрсатди. М. Ф. Охундовнинг «Ҳожи Қора», «Мусьё Жордан ва Дарвиш Мусталишоҳ», Н. Везировнинг «Ёмғирдан қочиб селга», «Мусибати Фахриддин», А. Ахвердиевнинг «Таланган уя», «Оға Муҳаммадшоҳ Қожар» асарлари намойиш этидци. 1916 й.да О. мусиқали театри ҳам гастролга келиб, У. Ҳожибековнинг «Аршин мол олон», «Асли ва Карам», «Лайли ва Мажнун» сингари спектаклларини кўрсатди. Кейинроқ озарбайжон драма-тургларининг «Кўрўғли», «Наргиз», «Севил», «Юлдуз», «Қайнона» сингари қатор асарлари Ўзбекистон театрларида муваффақият б-н саҳналлаштирилди. Ҳ. Носирова, М. Уйғур, М. Қориева, С. Олимов, 3. Қобилов каби театр арбоблари Бокуда ўқиб келганлар.

    Киноси. Биринчи озарбайжон бадиий фильми — «Нефть ва миллионлар оламида» 1916 й.да намойиш қилинган (реж. Б. Н. Светлов). 1923 й.да О. фотокино бошкармаси ташкил этилиб, 1924 й.дан бадиий фильмлар суратга олина бошлаган. 1945 й. У. Ҳожибековнинг «Аршин мол олон» комедияси экранлаштирилди (1966 й. реж. Т. Тагизода шу фильмнинг янги вариантини яратди). Тарихий ва ижтимоий мавзулардаги «Латиф», «Исмат» (реж. М. Ю. Микаилов) фильмлари яратилди. 1936 й. дастлабки овозли фильмлар — «Ол-мос» (реж. А. Р. Кулиев), «Мовий денгиз соҳилида» (реж. Б. В. Барнет, С. Мардонов), «Янги уфқ» (реж. Э. Қулиев) дунёга келди. 50— 70-й.ларда О. кинематографияси янги босқичга кўтарилди. «Ҳаёт имтиҳони» (реж. Ш. Маҳмудбеков), «Болаликнинг сўнгги туни» (реж. А. Бобоев), «Юракюрак» (реж. Э. Қулиев), «Вахт кадри», (реж. Г. Сеидбейли) фильмларида инсоннинг ички дунёси, ахлоқ-одоб масалаларини ёри-тишга ҳаракат қилинди. Халқ ўтмишини ёритишга киришган Г. Сеидбейли, Т. Тагизода, Э. Қулиев каби реж.лар кейинги йилларда «Насимий», «Сўнган гулханлар шуъласи», «Бобак», «Асов Кура», «Етти ўғлим менинг» фильмларини яратдилар. О. киночилари йилига 4—5 бадиий, кўплаб воқеий-ҳужжатли ва мультипликация фильмлари ишлаб чиқарадилар.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.