Özbek ulusi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Özbek ulusi — Daşti Qipçoqning şarqiy qismi (Janubiy Ğarbiy Sibir) da Abulxayrxon asos solgan (1428) davlat va uning aholisi. «Ö.u.» atamasi Özbekxon nomi bilan boğliq. Poytaxti — Çingi-Tura (hoz. Tura) şahri 1428—46 yillarda Ö.u.ga Orol dengizining şim. qirğoqlaridan to Irtiş daryosining örta oqimlarigaça, şarqda Sarisu va Çu daryolaridan ğarbda Yoyiq (Ural) daryosining söl sohillarigaça bölgan yerlar qaragan. Ö.u. uruğqabilaçilik munosabatlari asosida barpo etilgan. 1431—46 yillarda Abulxayrxon Jöjixon naslidan bölgan köpgina sultonlar (Iboqxon, Burka Sulton, Jonibek, Gerayxon, Mustafoxon) ning ayirmaçilik harakatlariga barham beriş uçun kuraş olib borgan.
15-asrning 30-y.larida Oltin Örda, Ok Örda, Mö'uliston va Temuriylar saltanatida içki nizolar kuçayib ketganidan foydalanib Abulxayrxon Ö.u. tarkibiga hoz. Markaziy va Şarqiy Qozoğiston yerlarini, Sirdaryo böyidagi Siğnoq, Oqqörğon, Arquq, Özgan, Suzoq şahrilari va Xorazm viloyatini qöşib olgan (1431—35). 1447 yil Ö.u.ning poytaxti Turadan Siğnoqqa köçirilgan. Natijada Ö.u. temuriylarning yon qöşnisiga aylangan. Dehqonçilik va hunarmandçilik mahsulotlariga bölgan ehtiyoj ularni har yili Movarounnahrga hujum qilişiga sabab bölgan. Şuningdek, Ö.u. temuriylarning özaro kuraşlariga aralaşa boşlagan. Mas, Abulxayrxon Abu Said mirzoning Samarqand taxtini egallaşiga (1451) va Uluğbekning nabirasi Muhammad Jögiyning tojtaxt uçun kuraşiga (1459—60) yordam bergan. Temuriylardan Sulton Husayn Boyqaro, Atouddavla, Manuçehr mirzolar Abulxayrxondan yordam söraganlar. Abulxayrxon vafoti (1468)dan söng Ö.u. özaro içki nizolar natijasida inqirozga uçragan.
Abulxayrxon örniga taxtga ötirgan öğli Haydarxon davrida Iboqxon, Burka Sulton, Jonibek, Gerayxon, manğit amirlaridan Yomğurçi va Muso Mirzolar Oltin Örda xoni Ahmadxon bilan ittifoq tuzib, Haydarxonga qarşi kuraş olib borib, ğalabaga erişganlar. Haydarxon qatl etilgan. Iboqxon va uning ittifoqçilari Abulxayrxonning qarindoşuruğlarini va tarafdorlarini qirğin qilişgan. Undan faqat Muhammad Şayboniyxon, uning ukasi Mahmud Sulton, Abulxayrxonning öğillari Suyunçxöjaxon va Köçkunçixon, Baxtiyor Sultonning öğli Mahdiy Sulton, Hamza Sulton va ba'zi beklargina qoçib qutulgan, xolos.
Ö.u. aholisi çorvaçilik va dehqonçilik bilan şuğullangan (q. Daşti Qipçoq özbeklari).
Gulçehra Sultonova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕК УЛУСИ — Дашти Қипчоқнинг шарқий қисми (Жанубий Ғарбий Сибир) да Абулхайрхон асос солган (1428) давлат ва унинг аҳолиси. «Ў.у.» атамаси Ўзбекхон номи билан боғлиқ. Пойтахти — Чинги-Тура (ҳоз. Тура) шаҳри 1428—46 йилларда Ў.у.га Орол денгизининг шим. қирғоқларидан то Иртиш дарёсининг ўрта оқимларигача, шарқда Сарису ва Чу дарёларидан ғарбда Ёйиқ (Урал) дарёсининг сўл соҳилларигача бўлган ерлар қараган. Ў.у. уруғқабилачилик муносабатлари асосида барпо этилган. 1431—46 йилларда Абулхайрхон Жўжихон наслидан бўлган кўпгина султонлар (Ибоқхон, Бурка Султон, Жонибек, Герайхон, Мустафохон) нинг айирмачилик ҳаракатларига барҳам бериш учун кураш олиб борган.
15-асрнинг 30-й.ларида Олтин Ўрда, Ок Ўрда, Мўъулистон ва Темурийлар салтанатида ички низолар кучайиб кетганидан фойдаланиб Абулхайрхон Ў.у. таркибига ҳоз. Марказий ва Шарқий Қозоғистон ерларини, Сирдарё бўйидаги Сиғноқ, Оққўрғон, Арқуқ, Ўзган, Сузоқ шаҳрилари ва Хоразм вилоятини қўшиб олган (1431—35). 1447 йил Ў.у.нинг пойтахти Турадан Сиғноққа кўчирилган. Натижада Ў.у. темурийларнинг ён қўшнисига айланган. Деҳқончилик ва ҳунармандчилик маҳсулотларига бўлган эҳтиёж уларни ҳар йили Мовароуннаҳрга ҳужум қилишига сабаб бўлган. Шунингдек, Ў.у. темурийларнинг ўзаро курашларига аралаша бошлаган. Мас, Абулхайрхон Абу Саид мирзонинг Самарқанд тахтини эгаллашига (1451) ва Улуғбекнинг набираси Муҳаммад Жўгийнинг тожтахт учун курашига (1459—60) ёрдам берган. Темурийлардан Султон Ҳусайн Бойқаро, Атоуддавла, Манучеҳр мирзолар Абулхайрхондан ёрдам сўраганлар. Абулхайрхон вафоти (1468)дан сўнг Ў.у. ўзаро ички низолар натижасида инқирозга учраган.
Абулхайрхон ўрнига тахтга ўтирган ўғли Ҳайдархон даврида Ибоқхон, Бурка Султон, Жонибек, Герайхон, манғит амирларидан Ёмғурчи ва Мусо Мирзолар Олтин Ўрда хони Аҳмадхон билан иттифоқ тузиб, Ҳайдархонга қарши кураш олиб бориб, ғалабага эришганлар. Ҳайдархон қатл этилган. Ибоқхон ва унинг иттифоқчилари Абулхайрхоннинг қариндошуруғларини ва тарафдорларини қирғин қилишган. Ундан фақат Муҳаммад Шайбонийхон, унинг укаси Маҳмуд Султон, Абулхайрхоннинг ўғиллари Суюнчхўжахон ва Кўчкунчихон, Бахтиёр Султоннинг ўғли Маҳдий Султон, Ҳамза Султон ва баъзи бекларгина қочиб қутулган, холос.
Ў.у. аҳолиси чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланган (қ. Дашти Қипчоқ ўзбеклари).
Гулчеҳра Султонова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.