Daşti Qipçoq özbeklari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123–124-b. — ziyouz.com
Daşti Qipçoq özbeklari - qadimdan Daşti Qipçoqipt şarqiy qismida köçib yurgan turkiy-möğul qabilalari. Arlot, bahrin, burqutyaar, dörmon, iyjon, xitoy, qarluqlar, mojor, qipçoq, qiyot, qönğirot, qurlovut, manğit, naymam, nukuz, tangut, uyğurlar, markit, qöşçi, ötarçi, jot, çimboy, kenagas, uyşun, tuboyi, toymas, eçki, tuman-ming, şodbaxtli, şunqorli va b. qabilalar 13- a. oxiri va 14— 16-a.larda ötgan Şarq tarixçilari tomonidan umumiy bir nom b-n «özbek» deb atalgan. Hamdulloh Qazviniy (1281 — 1350) ning «Tarixi guzida» («Tanlangan tarix») asarida Oltin Örda xoni Özbekxonta tobe yerlar va xalqlar haqida fikr yuritiladi va bu qabilalar «özbekiyon» («özbekiylar»), ular köçib yurgan yerlar, ya'ni Şarqiy Daşti Qipçoq esa «mamlakati özbek» («özbek mamlakati») deb körsatiladi. «Özbek» atamasini qabilalar uyuşmasi va şu qabilalarga qaraşli yerlarning nomi sifatida Özbekxon davriga qadar ham qöllanilgan. Mac, Mirzo Uluğbek özining «Tarixi arba' ulus» («Tört ulus tarixi») nomli tarixiy asarida, Özbekxonning hokimiyat tepasiga kelişi zikrida, «özbek ulusi unga berildi», deb yozadi. Rözbexon «Mehmonnomai Buxoro» kitobida D. Q. ö. 3 toifadan: şayboniylar (Şaybon ulusiga kirgan özbeklar), qozoqlar va manğitlarsan taşkil topganligini körsatadi. Şaybon ulusi, manbalarning ma'lumotlariga köra, 1238 y.da taşkil topgan va Ural toğining etaklaridan Tobol va Sarisuv daryolarigaça bölgan yerlarni öz içiga olgan [uning jan. çegarasi Orol dengizining şim. sohili, şim. çegarasi esa Çingi Tura (Tura)da bölgan]. Manğit ulusi Emba b-n Yoyiq daryolari oraliğidagi yerlarga joylaşgan. Manğitlar 15-a.ning 30 y.larida Abulxayrxonta böysundilar. Qozoklar atamasi etnonim sifatida 1446 y.dan boşlab paydo böldi. Oq Örda xoni Örusxon avlodi bölgan sultonlar: Girayxon (Kirayxon) va Jonibek 15-a. ning 40-y.larida Abulxayrxonga böysunişdan boş tortib, öz tarafdor-tobelari b-n Çu va Yettisuv vohasiga qoçib ketdilar va oradan köp ötmay Qozoq xonligiga asos soldilar (1465 y.). Abulxayrxondan qoçib ketgan bu qabilalar tarixda «özbek-qozoq» nomini oldilar.
D. Q. ö. asosan çorvaçilik b-n şuğullangan, vohalarda qisman dehqonçilik qilişgan. D. Q. ö. faqat Özbekxon zamonida islom dinini qabul qilganlar, lekin ularning urfodatlarida ma'jusiylikning ayrim alo-matlari saqlanib qolgan. Keyingi asrlarda D. Q. ö. Örta Osiyo va Şarqiy Turkistondagi bir neça xalqning tarkibiga kirgan (yana q. Şayboniylar, Özbeklar).
Böriboy Ahmedov.
Q.: Özbeklar, Şayboniylar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАШТИ ҚИПЧОҚ ЎЗБЕКЛАРИ - қадимдан Дашти Қипчоқипт шарқий қисмида кўчиб юрган туркий-мўғул қабилалари. Арлот, баҳрин, бурқутяар, дўрмон, ийжон, хитой, қарлуқлар, можор, қипчоқ, қиёт, қўнғирот, қурловут, манғит, наймам, нукуз, тангут, уйғурлар, маркит, қўшчи, ўтарчи, жот, чимбой, кенагас, уйшун, тубойи, тоймас, эчки, туман-минг, шодбахтли, шунқорли ва б. қабилалар 13- а. охири ва 14— 16-а.ларда ўтган Шарқ тарихчилари томонидан умумий бир ном б-н «ўзбек» деб аталган. Ҳамдуллоҳ Қазвиний (1281 — 1350) нинг «Тарихи гузида» («Танланган тарих») асарида Олтин Ўрда хони Ўзбекхонта тобе ерлар ва халқлар ҳақида фикр юритилади ва бу қабилалар «ўзбекиён» («ўзбекийлар»), улар кўчиб юрган ерлар, яъни Шарқий Дашти Қипчоқ эса «мамлакати ўзбек» («ўзбек мамлакати») деб кўрсатилади. «Ўзбек» атамасини қабилалар уюшмаси ва шу қабилаларга қарашли ерларнинг номи сифатида Ўзбекхон даврига қадар ҳам қўлланилган. Mac, Мирзо Улуғбек ўзининг «Тарихи арбаъ улус» («Тўрт улус тарихи») номли тарихий асарида, Ўзбекхоннинг ҳокимият тепасига келиши зикрида, «ўзбек улуси унга берилди», деб ёзади. Рўзбехон «Меҳмонномаи Бухоро» китобида Д. Қ. ў. 3 тоифадан: шайбонийлар (Шайбон улусига кирган ўзбеклар), қозоқлар ва манғитларцан ташкил топганлигини кўрсатади. Шайбон улуси, манбаларнинг маълумотларига кўра, 1238 й.да ташкил топган ва Урал тоғининг этакларидан Тобол ва Сарисув дарёларигача бўлган ерларни ўз ичига олган [унинг жан. чегараси Орол денгизининг шим. соҳили, шим. чегараси эса Чинги Тура (Тура)да бўлган]. Манғит улуси Эмба б-н Ёйиқ дарёлари оралиғидаги ерларга жойлашган. Манғитлар 15-а.нинг 30 й.ларида Абулхайрхонта бўйсундилар. Қозоклар атамаси этноним сифатида 1446 й.дан бошлаб пайдо бўлди. Оқ Ўрда хони Ўрусхон авлоди бўлган султонлар: Гирайхон (Кирайхон) ва Жонибек 15-а. нинг 40-й.ларида Абулхайрхонга бўйсунишдан бош тортиб, ўз тарафдор-тобелари б-н Чу ва Еттисув воҳасига қочиб кетдилар ва орадан кўп ўтмай Қозоқ хонлигига асос солдилар (1465 й.). Абулхайрхондан қочиб кетган бу қабилалар тарихда «ўзбек-қозоқ» номини олдилар.
Д. Қ. ў. асосан чорвачилик б-н шуғулланган, воҳаларда қисман деҳқончилик қилишган. Д. Қ. ў. фақат Ўзбекхон замонида ислом динини қабул қилганлар, лекин уларнинг урфодатларида маъжусийликнинг айрим ало-матлари сақланиб қолган. Кейинги асрларда Д. Қ. ў. Ўрта Осиё ва Шарқий Туркистондаги бир неча халқнинг таркибига кирган (яна қ. Шайбонийлар, Ўзбеклар).
Бўрибой Аҳмедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.