Şayboniylar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8-b. — ziyouz.com
Şayboniylar - Buxoro xonligini boşqargan sulola (1500—1601). Şayboniyxon asos solgan. Şayboniyxon 15- a. oxiri va 16-a. boşlarida tojtaxt uçun özaro kuraşayotgan temuriy şahzodalar (q. Temuriylar)nhht özaro nizolari oqibatida Movarounnahrning asosiy şaharlari: Samarqand va Buxoroni osonlik b-n egallab, yangi davlatga asos solgan. Keyinçalik Movarounnahrning qolgan hududi va Xuroson ham bu davlat tarkibiga kiritildi. Ismoil I Safaviy b-n bölgan jangda Şayboniyxon öldirilgaç (1510), Köçkunçixon xon qilib kötarilgan. Uning vafotidan söng öğli Abu Saidxon qisqa muddat (1530— 33) hukmronlik qildi. Şayboniyxonning jiyani Ubaydullaxon davrida poytaxt Samarkanddan Buxoroga kuçirilgan va davlatning rasmiy nomi Buxoro xonligi deb ataladigan bölgan. Xususan, Ubaydullaxon Ş. sulolasini saklab qoliş va uni mustahkamlaşda muhim rol öynadi. Ubaydullaxon vafot etgaç (1540), xonlik qisqa muddat 3 qismga bölinib, Buxoroda Abdulazizxon, 1557 y.dan Abdulla Sulton (Abdullaxon II; Iskandarxonnmit öğli); Samarqandda Abdullaxon I, Abdullapşfxon, Baroqxon; Balxda Pirmuhammadxon hukmronlik qilişgan. Abdullaxon II bu tarkrklikka barham berib, xonlik hududini birlaştirgan va uni yanada kengaytirgan. Abdullaxon II vafot etgaç, uning öğli Abdulmöminxon va amakivaççasi Pirmuhammadxon II (Sulaymon sultonning öğli) qisqa muddat xon bölişgan. 16-a. oxiri — 17-a. boşlaridagi murakkab qaramaqarşiliklar natijasida Ş. hokimiyatdan ayrilişdi. Sönggi şayboniy Pirmuhammadxon II öziga qarşi çiqqan Samarqand hokimi Boqi Muhammad b-n 1601 y. iyunda Samarkand yaqinidagi Boği Şamolda bölgan jangda mağlubiyatga uçragaç, taxtni topşirişga majbur böldi. Şunday qilib, 1601 y.dan Buxoro xonligini yangi turkiy sulola — aştarxoniylar (joniylar) boşqarişga kirişgan.
Manbalar: Muham mad Solih, Şayboniynoma, T., 1989; Hofiz Taniş al-Buxoriy, Abdullanoma (1—2kitoblar), T., 1999— 2000; Zahiriddi n Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 2002; M irzo Muxammad Xaydar, Tarixi Raşidi, T., 1996.
Ad.: Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii XXIX vv., T., 1988; Istoriya Uzbekistana (XVI—Pervaya polovina XIX veka), t. 3, T., 1993; Özbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1qism, T., 2000; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001.
Q.: Temuriylar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАЙБОНИЙЛАР - Бухоро хонлигини бошқарган сулола (1500—1601). Шайбонийхон асос солган. Шайбонийхон 15- а. охири ва 16-а. бошларида тожтахт учун ўзаро курашаётган темурий шаҳзодалар (қ. Темурийлар)нҳҳт ўзаро низолари оқибатида Мовароуннаҳрнинг асосий шаҳарлари: Самарқанд ва Бухорони осонлик б-н эгаллаб, янги давлатга асос солган. Кейинчалик Мовароуннаҳрнинг қолган ҳудуди ва Хуросон ҳам бу давлат таркибига киритилди. Исмоил I Сафавий б-н бўлган жангда Шайбонийхон ўлдирилгач (1510), Кўчкунчихон хон қилиб кўтарилган. Унинг вафотидан сўнг ўғли Абу Саидхон қисқа муддат (1530— 33) ҳукмронлик қилди. Шайбонийхоннинг жияни Убайдуллахон даврида пойтахт Самарканддан Бухорога кучирилган ва давлатнинг расмий номи Бухоро хонлиги деб аталадиган бўлган. Хусусан, Убайдуллахон Ш. сулоласини саклаб қолиш ва уни мустаҳкамлашда муҳим роль ўйнади. Убайдуллахон вафот этгач (1540), хонлик қисқа муддат 3 қисмга бўлиниб, Бухорода Абдулазизхон, 1557 й.дан Абдулла Султон (Абдуллахон II; Искандархоннмит ўғли); Самарқандда Абдуллахон I, Абдуллапшфхон, Бароқхон; Балхда Пирмуҳаммадхон ҳукмронлик қилишган. Абдуллахон II бу таркркликка барҳам бериб, хонлик ҳудудини бирлаштирган ва уни янада кенгайтирган. Абдуллахон II вафот этгач, унинг ўғли Абдулмўминхон ва амакиваччаси Пирмуҳаммадхон II (Сулаймон султоннинг ўғли) қисқа муддат хон бўлишган. 16-а. охири — 17-а. бошларидаги мураккаб қарамақаршиликлар натижасида Ш. ҳокимиятдан айрилишди. Сўнгги шайбоний Пирмуҳаммадхон II ўзига қарши чиққан Самарқанд ҳокими Боқи Муҳаммад б-н 1601 й. июнда Самарканд яқинидаги Боғи Шамолда бўлган жангда мағлубиятга учрагач, тахтни топширишга мажбур бўлди. Шундай қилиб, 1601 й.дан Бухоро хонлигини янги туркий сулола — аштархонийлар (жонийлар) бошқаришга киришган.
Манбалар: Муҳам мад Солиҳ, Шайбонийнома, Т., 1989; Ҳофиз Таниш ал-Бухорий, Абдулланома (1—2китоблар), Т., 1999— 2000; Заҳиридди н Муҳаммад Бобур, Бобурнома, Т., 2002; М ирзо Мухаммад Хайдар, Тарихи Рашиди, Т., 1996.
Ад.: Материалы по истории Средней и Центральной Азии XXIX вв., Т., 1988; История Узбекистана (XVI—Первая половина XIX века), т. 3, Т., 1993; Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, 1қисм, Т., 2000; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.