Özbekiston tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com

Özbekiston tumani — Fargona viloyatidagi tuman. 1926 yil 29 sentyabr da taşkil etilgan. 1962 yil 24 dek. da tugatilgan, 1963 yil 17 apr.da qayta tuzilgan. Şim.dan Qöqon şahri, Furqat tumani, jan. va ğarbdan Tojikiston Respublikasi, şim.ğarbdan Beşariq, şarqdan Uçköprik tumanlari, jan. şarqda Rişton tumani va Qirğiziston Respublikasi bilan çegaradoş. Mayd. 0,69 ming km2. Aholisi 181,1 ming kişi (2005). Ö.t.da 1 şahar (Yaypan), 1 şaharça (Şörsuv), 10 qişloq fuqarolari yiğini (Konizar, Mingtut, Nursuq, Ovçi, Oxunboboyev, Rajabgardi, Toğob, Qaynar, Qizilqaqir, Ğaniobod) bor. Markazi — Yaypan şahri

Tabiati. Tuman hududi Farğona viloyatning jan.ğarbida, Turkiston tizmasining şim. etaklarida joylaşgan. Şim. da Sirdaryogaça pasayib boradi. Tuman şim. qismining yer yuzasi tekislik bölib, Şaytonköl massivi va Markaziy Farğona çölining davomidir. Tuman hududida foydali qazilmalardan toğ mumi, gaz, neft, ohaktoş, tuz, gilmoya, keramzit va boşqalar bor. Iqlimi kontinental, quruq. Yanv. ning örtaça t-rasi —6°, —10°, eng past t-ra —20°, iyulning örtaça t-rasi 28°, eng yuqori t-ra 42— 45°. Ğarb, şim.ğarbdan tez-tez şamol esib turadi. Köqon şamolining tezligi 25—30 m/sek. Yillik yoğin 130—140 mm. Vegetatsiya davri 240—265 kun. Tuman xöjaliklari va aholisi Söx daryosidan suv oladi. Söx daryosi tarmoqlaridan: Nayman, Yakkatut, Soçtepa, Kökdöppi soylari, Çilgijiyda, Nursuq, Aççisuv ariqlari bor. Tuman hududi örtasidan Katta Farğona kanali ötgan. Şörsuv suv ombori mavjud. Toğ etaklari, adirlar qumli, oç böz tuproqli. Toğ etaklari va daştlarda şuvoq, yantoq, çaqirtikanak, soy, ariqlar böyida yalpiz, yulğun, yovvoyi jiyda, toğ va adirlarda yovvoyi piyoz ösadi. Şuningdek, ajriq, aççiqmiya, qöytikanak, itburun, qoqi, qirqböğin, salomalaykum, qamğoq, ituzum, qöypeçak, semizöt, kurmak singari begona ötlar tumanning hamma joylarida uçraydi. Toğ va adirlarda yirtqiçlardan böri, tulki, sudralib yuruvçilardan daşt ilonlari, kaltakesaklar, kemiruvçilardan siçqon, kalamuş yaşaydi; quşlardan tustovuq, söfitörğay, yovvoyi ördak, çumçuq kabilar uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, tojik, tatar, rus va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 262,5 kişi. Şahar aholisi 23,1 ming kişi, qişloq aholisi 158 ming kişi (2005).

Xöjaligi. Tuman xöjaligining asosini paxtaçilik, ğallaçilik, çorvaçilik, pillaçilik, mevaçilik taşkil etadi. Sabzavot, poliz ekinlari, uzum ham yetiştiriladi. Tumanda jami xöjalik yurituvçi subyektlardan kiçik korxonalar, mikrofirmalar, boşqa turdagi korxonalar, 2 qöşma korxona, şuningdek, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor. Şörsuv şaharçasida sopol quvurlar z-di faoliyat körsatadi. Tumanda 5 şirkat, 500 dan ziyod fermer, 100 ga yaqin dehqon xöjaligi mavjud. 5,4 ming ga yerga don, 6,7 ming ga yerga paxta, 482 ga yerga sabzavot, 87 ga poliz, 243 ga yerga kartoşka, 1,4 ming ga yerga ozuqa ekinlari ekiladi. 5,6 ming ga yer tokzor va mevazor. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 36,9 mingga yaqin qoramol, (şu jumladan, 14 mingdan ziyod sigir), 31,5 ming qöy va eçki, 100,6 ming parranda, 364 yilqi boqiladi. 64 umumiy ta'lim maktabi (45,1 mingga yaqin öquvçi), bolalar va ösmirlar sport maktabi, 2 musiqa maktabi, 3 kasb-hunar kolleji bor. 1 madaniyat uyi, 8 klub muassasasi, ölkaşunoslik muzeyi, tuman markaziy kutubxonasi va uning 34 ta şoxobçasi faoliyat körsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, tuğruqxona, poliklinika, qişloq vraçlik punktlari, tez tibbiy yordam bölimi, dorixonalar va boşqalar tibbiy muassasalarda 326 vraç, 1549 örta tibbiy xodim işlaydi. «Yaypan ovozi» gaz. çiqariladi (adadi 5 ming).

Otabek Jöraboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЕКИСТОН ТУМАНИ — Фаргона вилоятидаги туман. 1926 йил 29 сентябр да ташкил этилган. 1962 йил 24 дек. да тугатилган, 1963 йил 17 апр.да қайта тузилган. Шим.дан Қўқон шаҳри, Фурқат тумани, жан. ва ғарбдан Тожикистон Республикаси, шим.ғарбдан Бешариқ, шарқдан Учкўприк туманлари, жан. шарқда Риштон тумани ва Қирғизистон Республикаси билан чегарадош. Майд. 0,69 минг км2. Аҳолиси 181,1 минг киши (2005). Ў.т.да 1 шаҳар (Яйпан), 1 шаҳарча (Шўрсув), 10 қишлоқ фуқаролари йиғини (Конизар, Мингтут, Нурсуқ, Овчи, Охунбобоев, Ражабгарди, Тоғоб, Қайнар, Қизилқақир, Ғаниобод) бор. Маркази — Яйпан шаҳри

Табиати. Туман ҳудуди Фарғона вилоятнинг жан.ғарбида, Туркистон тизмасининг шим. этакларида жойлашган. Шим. да Сирдарёгача пасайиб боради. Туман шим. қисмининг ер юзаси текислик бўлиб, Шайтонкўл массиви ва Марказий Фарғона чўлининг давомидир. Туман ҳудудида фойдали қазилмалардан тоғ муми, газ, нефть, оҳактош, туз, гилмоя, керамзит ва бошқалар бор. Иқлими континентал, қуруқ. Янв. нинг ўртача т-раси —6°, —10°, энг паст т-ра —20°, июлнинг ўртача т-раси 28°, энг юқори т-ра 42— 45°. Ғарб, шим.ғарбдан тез-тез шамол эсиб туради. Кўқон шамолининг тезлиги 25—30 м/сек. Йиллик ёғин 130—140 мм. Вегетация даври 240—265 кун. Туман хўжаликлари ва аҳолиси Сўх дарёсидан сув олади. Сўх дарёси тармоқларидан: Найман, Яккатут, Сочтепа, Кўкдўппи сойлари, Чилгижийда, Нурсуқ, Аччисув ариқлари бор. Туман ҳудуди ўртасидан Катта Фарғона канали ўтган. Шўрсув сув омбори мавжуд. Тоғ этаклари, адирлар қумли, оч бўз тупроқли. Тоғ этаклари ва даштларда шувоқ, янтоқ, чақиртиканак, сой, ариқлар бўйида ялпиз, юлғун, ёввойи жийда, тоғ ва адирларда ёввойи пиёз ўсади. Шунингдек, ажриқ, аччиқмия, қўйтиканак, итбурун, қоқи, қирқбўғин, саломалайкум, қамғоқ, итузум, қўйпечак, семизўт, курмак сингари бегона ўтлар туманнинг ҳамма жойларида учрайди. Тоғ ва адирларда йиртқичлардан бўри, тулки, судралиб юрувчилардан дашт илонлари, калтакесаклар, кемирувчилардан сичқон, каламуш яшайди; қушлардан тустовуқ, сўфитўрғай, ёввойи ўрдак, чумчуқ кабилар учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, тожик, татар, рус ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 262,5 киши. Шаҳар аҳолиси 23,1 минг киши, қишлоқ аҳолиси 158 минг киши (2005).

Хўжалиги. Туман хўжалигининг асосини пахтачилик, ғаллачилик, чорвачилик, пиллачилик, мевачилик ташкил этади. Сабзавот, полиз экинлари, узум ҳам етиштирилади. Туманда жами хўжалик юритувчи субъектлардан кичик корхоналар, микрофирмалар, бошқа турдаги корхоналар, 2 қўшма корхона, шунингдек, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор. Шўрсув шаҳарчасида сопол қувурлар з-ди фаолият кўрсатади. Туманда 5 ширкат, 500 дан зиёд фермер, 100 га яқин деҳқон хўжалиги мавжуд. 5,4 минг га ерга дон, 6,7 минг га ерга пахта, 482 га ерга сабзавот, 87 га полиз, 243 га ерга картошка, 1,4 минг га ерга озуқа экинлари экилади. 5,6 минг га ер токзор ва мевазор. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 36,9 мингга яқин қорамол, (шу жумладан, 14 мингдан зиёд сигир), 31,5 минг қўй ва эчки, 100,6 минг парранда, 364 йилқи боқилади. 64 умумий таълим мактаби (45,1 мингга яқин ўқувчи), болалар ва ўсмирлар спорт мактаби, 2 мусиқа мактаби, 3 касб-ҳунар коллежи бор. 1 маданият уйи, 8 клуб муассасаси, ўлкашунослик музейи, туман марказий кутубхонаси ва унинг 34 та шохобчаси фаолият кўрсатади. Туман марказий касалхонаси, туғруқхона, поликлиника, қишлоқ врачлик пунктлари, тез тиббий ёрдам бўлими, дорихоналар ва бошқалар тиббий муассасаларда 326 врач, 1549 ўрта тиббий ходим ишлайди. «Яйпан овози» газ. чиқарилади (адади 5 минг).

Отабек Жўрабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.